Vhukoloni ha Kepe, miṅwaha ya 1600 na 1700
Nḓila ye khamphani ya vhurengiselani ya Vhaḓaṱshi ya fhaṱa ngayo vhudzulo Kepe - na nḓila ye henevho vhudzulo ha shandukisa ngayo vhutshilo ha Vhakhoikhoi, Vhasani na zwigidi zwa vhathu vhe vha itwa phuli.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha humbula uri 'koloni' ndi mini na uri ndi ngani zwikepe zwa Vhauropa zwo vha zwi tshi khou fhira nga Kepe nga miṅwaha ya 1600. Bveledzani mihumbulo mihulwane mivhili ya yeneyi ngudo: (1) Vhaḓaṱshi vho ḓa u rengisa, kha u thoma vha si u kunda, fhedzi vhudzulo havho ha hula ha dzhia mavu; (2) vhudzulo ho fhaṱwa nga mushumo wa vhathu vho itwaho phuli nahone ha bveledza u tholiwa ha mavu a Vhakhoikhoi na Vhasani. Ṱalutshedzani 'vhukoloni' nga u leluwa - musi vhathu vha bvaho kha ḽiṅwe shango vha tshi ḓa u dzula na u langa mavu a vhaṅwe vhathu.
Vhathu vha u thoma vha Kepe
Vhakhoikhoi na Vhasani vho vha vho dzula Afurika Tshipembe zwigidi zwa miṅwaha tshikepe tshi sa athu swika.
Zwigwada zwivhili zwo vha zwi tshi dzula Kepe Vhaḓaṱshi vha sa athu swika. Vhasani vho vha vhe vhazwimi-vhakuvhanganyi vhe vha vha vha tshi tshimbila u ya nga zwifhinga, vha tshi zwima nga misevhe ya vhuḽoi na u kuvhanganya zwimela zwa ḓaka. Vhakhoikhoi vho vha vhe vhalisa (vhalimi vha zwifuwo) vhe vha vha na masambi mahulwane a kholomo na nngu nahone vha vhala lupfumo lwavho nga zwifuwo.
- Dzina ḽa 'Khoikhoi' kanzhi ḽi ambiwa uri ḽi amba 'vhanna vhukati ha vhanna' kana 'vhathu vha vhathu'.
- Vhakhoikhoi vho vha vha tshi hwala masambi avho u ya kha mahatsi maswa tsini na khunzhi na milambo.
- Zwenezwo zwigwada zwivhili kanzhi zwi vhidzwa Vhakhoisani, ngauri zwo vha zwi tshi kovhelana nyambo dzi na maipfi a kuḓinga (click).
Speaker notes
Ombedzelani uri Kepe ho vha hu si mavu o pwashekanaho - ho vha hu haya ha zwiimiswa zwo dzikaho zwi na ikonomi yazwo, nyambo na maitele a vhutshilo. Izwi zwi ndeme kha zwoṱhe zwi tevhelaho: musi Vhaḓaṱshi vha tshi dzhia mavu a u fula, vho vha vha tshi a dzhia kha vhathu vhe vha vha vha tshi ḓitika ngao. Lulamisani mafhungo a kale ane a ri mavu o vha 'a sa shumiswi'. Ṱhogomelani uri maitele a vhutshilo a Vhasani na Vhakhoikhoi o vha a tshi ṱangana nahone vhathu nga zwiṅwe zwifhinga vho vha vha tshi shanduka vhukati hazwo.
VOC: khamphani ya vhurengiselani
Vhaḓaṱshi vho vha vha tshi ṱoḓa zwiṋoni zwa u nukhelela zwi bvaho Asia - na fhethu ho tsireledzeaho ha u ima kha lwendo lulapfu lwa lwanzhe.
Dutch East India Company (nga Tshiḓaṱshi, Vereenigde Oost-Indische Compagnie, kana VOC) yo thomiwa nga 1602. Yo vha i iṅwe ya dzikhamphani dza lupfumo lwihulu shangoni nahone yo vha i tshi rengisa zwiṋoni zwa u nukhelela zwi ngaho phephe, sinamoni na nutmeg vhukati ha Yuropa na Asia.
- Lwendo lwa lwanzhe u bva Netherlands u ya Asia lwo vha lu tshi dzhia miṅwedzi minzhi.
- Vhatshi-kepe kanzhi vho vha vha tshi lwala vha lovha nga vhulwadze ha scurvy, vhu bveledzwaho nga u ḽa zwiḽiwa zwi sa fushi.
- VOC yo vha i tshi ṱoḓa 'tshiimo tsha vhukati ha lwendo' hune zwikepe zwa nga wana maḓi a fhisaho, miroho na ṋama.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri VOC kha u thoma yo vha i si muvhuso fhedzi yo vha i khamphani ya vhurengiselani ya phuraivethe - naho zwo ralo yo vha i na maanḓa lwe ya nga kona u ita mmbi, u fhaṱa dzifothi na u ita thendelano. Fambananyani ṱhoḓea ya tshiimo na maendo a kale a Vhaputukezi (Dias, da Gama) vhe vha vha vho no mona na Kepe. Itani uri tshiitisi tsha vhathu tshi pfale: scurvy yo vhulaha vhatshi-kepe vhanzhi, ngauralo zwiḽiwa zwiswa Kepe zwo tshidza vhutshilo na tshelede.
Jan van Riebeeck u a swika
VOC yo rumela Jan van Riebeeck uri a fhaṱe tshiimo tsha u nukhulusa Table Bay.
Nga 6 Lambamai 1652, Jan van Riebeeck o ṱwa Table Bay na tshigwada tshiṱuku tsha vhashumi vha Khamphani. Mushumo wavho wo vha u u fhaṱa fothi na u lima zwiḽiwa u itela u nea zwikepe zwi fhiraho. Kha u thoma, Kepe ho vha hu tea u vha fhedzi tshiimo tsha u ṋekedza thundu, hu si koloni.
- Vhaḓaṱshi vho fhaṱa fothi ya matope na mapulanga u itela tsireledzo.
- Vho ṱavha Ngade ya Khamphani (Company's Garden) u itela u lima miroho na mitshelo yo fhisaho.
- Van Riebeeck o laedzwa uri a rengisane nga mulalo na Vhakhoikhoi u itela kholomo na nngu.
Speaker notes
Ombedzelani ipfi 'tshiimo tsha u nukhulusa' - Vhaḓaṱshi vho vha vha songo dzudzanya u fhaṱa koloni khulwane. Izwi ndi zwa ndeme kha u sumbedza tshanduko nga tshifhinga: zwe zwa thoma zwi zwiṱuku zwo hula zwa vha vhudzulo he ha dzhia vhupo hoṱhe. Ṱhogomelani uri van Riebeeck o vhulunga ḓayari yo dzudzeaho, ine ya vha tshiko tsha ndeme tshine vhaḓivhazwakale vha kha ḓi tshi shumisa. Vhudzisani vhagudiswa uri vha dzhiaphanḓa uri ndi mini zwine zwa ḓo bveledza khani musi Vhaḓaṱshi vha tshi ṱoḓa mavu na zwiḽiwa zwinzhi.
U bva kha tshiimo u ya kha vhudzulo
Nga miṅwaha mituku tshiimo tshiṱuku tsha thoma u phaḓalala kha mavu a Vhakhoikhoi.
Nga 1657 VOC yo tendela vhaṅwe vha vhashumi vhayo uri vha vhe free burghers - vhadzulapo vho vhofhololwaho vhe vha ṱutshela Khamphani u itela u lima mavu avho tsini na fothi. U itela u fusha vhudzulo ho ne ha vha hu tshi hula, vho vha vha tshi ṱoḓa mavu manzhi na vhashumi vhanzhi, ngauralo vhudzulo ha sudzulusela nnḓa u bva Table Bay.
- Free burghers vho ṋewa mabulasi kha mavu e Vhakhoikhoi vha vha vha tshi a shumisa u fula.
- Nga 1688 vhathu vha shavhaho vha Vhafurentshi vha Huguenot vho swika vha thusa u thoma u lima mahatsi a veine.
- Samusi mabulasi a tshi phaḓalala, vhadzulapo vho vha vha tshi ṱoḓa mushumo muhulu wa vhaḓinḓa wa tshelede tshiṱuku.
Speaker notes
Yeneyi tsiḽaidi ndi mvumelo ya ngudo: tshanduko u bva kha tshiimo tsha u ṋekedza thundu u ya kha koloni ya vhadzulapo i phaḓalalaho. Ṱalutshedzani 'free burgher' nga u leluwa - vhashumi vhe vha vha vhalimi vho ḓiimisaho. Zwiitisi zwivhili zwino zwi ṱutshedza vhukoloni: nḓala ya mavu (o dzhiiwaho kha Vhakhoikhoi) na nḓala ya mushumo (i bveledzaho vhupuli, dzitsiḽaidi dzi tevhelaho). Vhathu vha Huguenot vha 1688 ndi tsumbo yavhuḓi ya u hula na u ṱanganyiswa ha vhadzulapo.
Vhaḓaṱshi na Vhakhoikhoi
Samusi vhadzulapo vha tshi dzhia mavu a u fula, vhurengiselani ha shanduka ha vha nndwa nahone Vhakhoikhoi vha xelelwa nga u ḓilanga havho.
Kha u thoma Vhakhoikhoi vho rengisela Vhaḓaṱshi kholomo. Fhedzi samusi mabulasi a tshi phaḓalala kha mahatsi avho, Vhakhoikhoi vha xelelwa nga mavu a u fula na zwifuwo. Izwi zwo bveledza Nndwa ya u thoma ya Khoikhoi-Vhaḓaṱshi (1659-1660) na nndwa ya vhuvhili (1673-1677). Vhaḓaṱshi, vhe vha vha vha na zwigidi na dzibere, nga u ya vha dzhia vhulanguli.
- Vharangaphanḓa vha Khoikhoi vha ngaho Doman vho ranga u lwela u xela ha mavu avho.
- Autshumato (o vhidzwaho 'Harry' nga Vhaḓaṱshi) o shuma sa murengiselani na muṱalutshedzeli.
- Krotoa, musidzana wa Mukhoikhoi, o shuma sa muṱalutshedzeli muḓini wa van Riebeeck.
Speaker notes
Farani izwi sa mbiluni ya u dzhielwa mavu nga vhakoloni, kha ḽevele ya Gireidi 7. Vhurengiselani ho vha hu si ha ndinganelo u bva mathomoni, nahone musi mavu a tshi valelwa mabulasi Vhakhoikhoi vho kundelwa u dzula vha tshi tshimbidza masambi avho. Ṱamani madzina a vhathu u itela uri ḓivhazwakale i si vhe ya vhathu vha si na tshifhaṱuwo: Doman (u lwela), Autshumato (vhurengiselani/u ṱalutshedzela), Krotoa/Eva (muṱalutshedzeli o farwaho vhukati ha shango mbili). [SME] Ni humbelwa u lavhelesa maambele a Krotoa - tshiṱori tsha vhutshilo hawe tshi na thulaganyo nahone nga zwiṅwe zwifhinga tshi na khani; khwaṱhisedzani maambele o teaho tshikoloni tshi sa athu bveledzwa.
Ndi ngani VOC yo ḓisa vhathu vho itwaho phuli
Khamphani yo hana uri vhadzulapo vha ite Vhakhoikhoi phuli, ngauralo yo ḓisa vhathu vho itwaho phuli u bva hoṱhe Lwanzheni lwa India.
Vhadzulapo vho vha vha tshi ṱoḓa vhashumi vha mabulasi na miḓi yavho, fhedzi VOC yo dzivhisa u itwa phuli ha Vhakhoikhoi vha henefho. Nṱhani hazwo Khamphani yo ḓisa vhathu vho itwaho phuli nga tshikepe. Zwigwada zwihulwane zwa u thoma zwo swika nga 1658 kha zwikepe Amersfoort na Hasselt, nahone Kepe nga u ya ya vha tshitshavha tsha vhupuli.
- Vhathu vho itwaho phuli vho ita mushumo wa bulasi, wa u fhaṱa, wa u bika na wa muḓi.
- U vha na vhathu vho itwaho phuli ho vha ho ḓowelea kha miṱa minzhi ya vhadzulapo.
- Nga miṅwaha ya 1700 kanzhi ho vha hu na vhathu vho itwaho phuli vhanzhi Kepe u fhira vhadzulapo vho vhofhololwaho.
Speaker notes
Ḓivhadzani vhupuli nga vhulondoloki na u pfala. Itani uri kuhumbulele kwa zwiitisi ku pfale: Khamphani yo tsireledza Vhakhoikhoi kha u itwa phuli (nga tshiṅwe tshipiḓa u itela u vhulunga vhurengiselani ha kholomo), fhedzi yo vha i si na thaidzo ya u ḓisa vhathu vho itwaho phuli u bva kha maṅwe fhethu. Ombedzelani uri vhathu vho itwaho phuli vho vha vhe vhathu vho farwaho sa thundu vha sa tendi - hu si 'vhaḓinḓa'. Mafhungo a kanganyisaho a uri vhathu vho itwaho phuli nga zwiṅwe zwifhinga vho vha vhanzhi u fhira vhadzulapo vho vhofhololwaho a sumbedza uri vhupuli ho vha hu ha ndeme khulwane koloni yoṱhe. [SME] Khwaṱhisedzani uri mafhungo a 1658 Amersfoort/Hasselt a kha vhudzula ho teaho ha Gireidi 7.
Hune vhathu vho itwaho phuli vha bva hone
Vhathu vho farwa vha rwelwa Kepe u bva mashangoni manzhi o mona na Lwanzhe lwa India.
Vhathu vho itwaho phuli vho ḓiswa Kepe u bva Afurika Vhubvaḓuvha, Madagascar, India na zwiṱangadzimeni zwa zwine zwino zwi vhidzwa Indonesia. Vho ṱumulwa miḓini yavho na miṱani yavho, vho swika vha tshi amba nyambo dzo fhambanaho. Kepe Ḓoroboni, vhathu vho itwaho phuli vha VOC vho vha vha tshi farelwa Slave Lodge.
- Vhathu vho itwaho phuli vho ḓisa vhutsila havho, zwiḽiwa, mimuvho na zwitendo zwavho.
- Vhanzhi vho vha vhe Vhamoslemu, nahone Vhuislamu ho ḓiimisa Kepe nga vhone.
- Mvelele dzavho dzo thusa u vhumba luambo na zwiḽiwa zwine zwino ri zwi vhidza Cape Malay.
Speaker notes
Shumisani mmapa wa luvhondo arali ni nawo, ni tshi tevhela nḓila dza Lwanzhe lwa India. Ombedzelani mbilaelo ya vhuthu: vhathu vho fhandekanywa na miṱa na mashango avho vha kombetshedzwa u fhaṱa vhutshilo vhukati ha vhatsinda. Nga murahu sumbedzani u konḓelela na ifa - zwitshavha zwa vhathu vho itwaho phuli zwo thusa u bveledza u bika ha Cape Malay, luambo lwa Afrikaans na tshitshavha tsha Vhamoslemu tshi kha ḓi vhaho hone. Ambani nga Slave Lodge Kepe Ḓoroboni, ine vhagudiswa vha kha ḓi kona u i dalela sa myuziamu ṋamusi.
Vhutshilo vhu konḓaho, muya wo khwaṱhaho
Vhathu vho itwaho phuli vho vha vha si na pfanelo, fhedzi vho wana nḓila dza u lwisana na u vhulunga vhuthu havho.
Vhathu vho itwaho phuli vho vha vha tshi nga rengwa na u rengiswa, vho vha vha tshi kombetshedzwa u shuma awara nnzhi, nahone vho vha vha tshi ṱarafiwa nga khaḽo. Milayo yo khwaṱhaho yo vha i tshi langa hune vha nga ya hone na zwine vha nga ita. Naho zwo ralo fhasi ha zwiimo hezwi zwi vhengaho, vhathu vho lwisana - nga u shavha, u shuma zwiṱuku, u farelela zwitendo zwavho, kana nga zwiṅwe zwifhinga u vusa vhukhakhathi.
- Vhathu vho itwaho phuli vho vha vha songo tendelwa u vha na thundu kana u tshimbila nga vhulukhuni.
- Miṱa yo vha i tshi nga pwashekanywa musi miraḓo i tshi rengiselwa vhaṋe vho fhambanaho.
- U farelela luambo, lutendo na mimuvho ho vha hu tshone tshiṱaha tsha u lwisana.
Speaker notes
Yeneyi tsiḽaidi i humbela vhagudiswa uri vha humbule nga ha vhuvhi na tshivhindi. Vhulungani vhuimo ho fulufhedzeaho fhedzi hu si ha u sumbedza khaḽo - ṱamani u sa vha na vhulamukanyi zwavhuḓi ni tshi ombedzela tshirunzi na u lwisana ha vhathu vho itwaho phuli, uri ngudo i si ite uri vha vhe vhaṱhuphi fhedzi. Mbudziso yavhuḓi ya khani: ndi ngani u farelela luambo lwau kana vhurereli hu tshi nga vhalwa sa tshiṱaha tsha u lwisana? [SME] Ni humbelwa u lavhelesa ḽevele ya mafhungo nga ha u ṱarafa na khani inwe na inwe yo ṱaho ye na tama u i engedza kha vhuḓiimiseli ha Gireidi 7.
U andesa ha koloni ngomu shangoni
Nga miṅwaha ya 1700 vhalimi vha vhadzulapo vho ṱutshela Kepe Ḓoroboni kule, vha tshi dzhia mavu manzhi.
Nga miṅwaha ya 1700, vhalimi vha kholomo vhe vha vhidzwa trekboers vho hwesela miṱa yavho kha magureṱha a dzikholomo vha tshimbila vha ya ngomu shangoni vha tshi ṱoḓa mavu a u fula. Samusi mukano wa koloni u tshi ṱutshela u ya devhula na vhubvaḓuvha, wo dzula u dzhia mavu a Vhakhoikhoi na Vhasani, vhe vha lwisana fhedzi vha ṱutshedzelwa mavuni avho kana vha kombetshedzwa u shumela vhadzulapo.
- Trekboers vho vha vha tshi tshila vhutshilo ha u nyakanyaka kule na vhulanguli ha Khamphani.
- Mukano u tshimbilaho wo ḓisa khani ntswa nga ha mavu, kholomo na maḓi.
- Vhakhoikhoi na Vhasani vhanzhi vho vhulahwa, vha ṱutshedzelwa, kana vha kombetshedzwa u shuma mabulasini a vhadzulapo.
Speaker notes
Ṱalutshedzani 'mukano' sa mukoto u dzulaho u tshimbila wa koloni. Trekboers vha sumbedza nḓila ye vhukoloni ha bvela phanḓa u phaḓalala tshifhinga tshilapfu nga murahu ha 1652, kule na vhulanguli ha Khamphani. Vhulungani mvelelo dzo teaho: u andesa uhu ho amba u bvela phanḓa ha u dzhia mavu, khakhathi na mushumo wa kutholi kha zwitshavha zwa Vhakhoikhoi na Vhasani. Izwi zwi ṱumana na dzinndwa dza mukano dzine vhagudiswa vha ḓo dzi wana kha dzigireidi dzi tevhelaho.
Damu ḽa mbunḓu (smallpox)
Vhulwadze vho ḓiswaho nga tshikepe ho thusa u pwashekanya tshitshavha tsha Khoikhoi Kepe.
Nga 1713 damu ḽa mbunḓu (smallpox) ḽo phaḓalala Kepe. Vhakhoikhoi vho vha vha songo vhuya vha shela mutakalo kha vhenevhu vhulwadze ha Vhauropa nahone vho vha vha si na tsireledzo khaho, ngauralo tshivhalo tshihulwane tsha vhathu tsha lovha. Nga u ṱanganyisa na u xela ha mavu na kholomo yavho, damu ḽa pwashekanya zwitshavha zwinzhi zwa Khoikhoi lini na lini.
- Mbunḓu i humbulelwa uri yo ḓa nga dziṋguvho dza u ṱanzwiwa dza tshikepe tsho fhiraho.
- Zwikoro zwoṱhe zwa Khoikhoi zwo xelelwa nga vhathu vhanzhi vhazwo.
- Vha sala vho vha vha si na vhukwe hu si u shuma sa vhaḓinḓa vha vhadzulapo.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri ndi ngani madamu a 'mavu maswa' o vha a tshi vhulaha lwo kalulaho: Vhakhoikhoi vho vha vha si na tsireledzo yo ḓaho nga vhutshilo kha mbunḓu. Ṱumanyani zwithu zwiraru zwe zwa pwashekanya u ḓilanga ha Khoikhoi - u xela ha mavu, u xela ha kholomo, na zwino vhulwadze. Ni ṱhogomele ni songo amba uri vhulwadze ndi tshone tshiitisi tshithihi; vho shuma vhoṱhe na vhukoloni na u dzhielwa mavu. [SME] Khwaṱhisedzani ḓuvha ḽa 1713 na ṱhalutshedzo ya 'dziṋguvho dza tshikepe' na SAHO tshi sa athu bveledzwa.
Maḓuvha a ndeme, 1602-1713
- 1602 VOC (Dutch East India Company) i a thomiwa
- 1652 Jan van Riebeeck u ṱwa Table Bay
- 1657 Free burghers vha u thoma vha wana mabulasi avho
- 1658 Zwigwada zwihulwane zwa u thoma zwa vhathu vho itwaho phuli zwi a swika
- 1659 Nndwa ya u thoma ya Khoikhoi-Vhaḓaṱshi i a thoma
- 1713 Damu ḽa mbunḓu ḽi tshinyadza Vhakhoikhoi
Speaker notes
Shumisani yeneyi tsiḽaidi u khwaṱhisa landano tshifhinga tsho no swika ndango. Vhudzisani vhagudiswa uri vha wane phethini: Vhaḓaṱshi vha ḓa u rengisa, vhudzulo ha hula, mavu a dzhiiwa, vhathu vho itwaho phuli vha ḓiswa, nahone Vhakhoikhoi vha xelelwa nga u ḓilanga havho. Vhagudiswa vha ṅwale laini ya tshifhinga bugudzini dzavho vha engedze musumbululo muthihi u ṱalutshedzaho uri ndi ngani ḽiṅwe na ḽiṅwe ḓuvha ḽi na ndeme.
Zwe ra guda
Tshiimo tsha vhurengiselani tsho hula tsha vha koloni yo fhaṱwaho kha mavu o tswiwaho na mushumo wa kutholi - yo shandukisa Kepe lini na lini.
Kepe ho thoma sa tshiimo tsha u nukhulusa tsha VOC nga 1652, fhedzi ho hula ha vha koloni ya vhadzulapo. Vhukoloni ho amba u dzhielwa mavu ha Vhakhoikhoi na Vhasani, na tshitshavha tsho fhaṱwaho kha vhupuli ha vhathu vho ḓiswaho u bva Lwanzheni lwoṱhe lwa India. Tshanduko idzi dzi kha ḓi vhumba mavu, nyambo na vhathu vha Afurika Tshipembe ṋamusi.
Q. Ndi ngani VOC yo vha i tshi ṱoḓa tshiimo Kepe, nahone ndi ngani tsho hula tsha vha koloni? (4 marks)
Q. Ṱalutshedzani nḓila mbili dze Vhakhoikhoi vha xelelwa ngadzo nga mavu na u ḓilanga havho miṅwahani ya 1600 na 1700. (6 marks)
Q. Vhathu vho itwaho phuli vho ḓiswa u bva ngafhi, nahone vho thusa hani u vhumba vhutshilo Kepe? (4 marks)
Speaker notes
Phethani nga u humbela kha mihumbulo mihulwane: vhukoloni ho vha hu nga ha mavu na mushumo. Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana ngithano ya kilasi; u kovhiwa ha marikisi hu tevhela maitele a CAPS a u sedza tshiko na u ṅwala phara. Humbudzani vhagudiswa uri ḓivhazwakale iyi i ṱumana na mavu, nyambo (u ngaho Afrikaans) na zwitshavha (u ngaho tshitshavha tsha Vhamoslemu vha Kepe) zwine vha zwi ḓivha ṋamusi, nahone i vhea zwithu zwi tevhelaho nga ha Vhangeresi Kepe na dzinndwa dza mukano.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- Colonisation of the Cape in the 17th and 18th centuries
- Resource type
- Presentation