Ku Koloniyariwa ka Kapa, va-1600 - va-1700
Ndlela leyi khampani ya vuxavisi ya Vhadati (Dutch) yi akeke vutshamo eKapa ha yona - na ndlela leyi vutshamo lebyi byi cinceke vutomi bya Vakhoikhoi, Vasan na magidi ya vanhu lava a va ri evuhlongeni.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswaku va anakanya leswaku 'koloni' i yini na leswaku ha yini swikepe swa Yuropa a swi hundza eKapa hi va-1600. Veka mianakanyo yimbirhi leyikulu ya dyondzo leyi: (1) Vhadati va tile ku ta xavisa, ku nga ri ku hlula eku sunguleni, kambe vutshamo bya vona byi kule byi teka misava; (2) vutshamo byi akiwe hi ntirho wa vanhu lava a va ri evuhlongeni naswona byi tise ku tekeriwa ka misava ya Vakhoikhoi na Vasan. Hlamusela 'ku koloniyariwa' hi ku olova - loko vanhu va tiko rin'wana va tshama va tlhela va lawula misava ya vanhu van'wana.
Vanhu vo sungula va Kapa
Vakhoikhoi na Vasan a va tshamile eAfrika-Dzonga ku ringana magidi ya malembe emahlweni ka loko xikepe xin'wana xi fika.
Mintlawa yimbirhi a yi tshama eKapa khale ka Vhadati. Vasan a ku ri vahloti-vatlheleti lava a va famba-famba hi minkarhi, va hlota hi miseve ya vuxungu naswona va rholela swimilana swa nhoveni. Vakhoikhoi a ku ri varisi (varisi va swifuwo) lava a va risa mihlambi leyikulu ya tihomu na tinyimpfu naswona a va pima rifuwo ra vona hi swifuwo.
- Vito leri nge 'Khoikhoi' hakanyingi ri vuriwa ri vula 'vavanuna exikarhi ka vavanuna' kumbe 'vanhu vanhu'.
- Vakhoikhoi a va yisa mihlambi ya vona emisaveni leyintshwa yo dyela ekusuhi na ribuwa na milambu.
- Loko va hlanganile, mintlawa leyimbirhi minkarhi yin'wana yi vuriwa Vakhoisan, hikuva a va avelana tindzimi leti nga na mipfumawulo ya ku 'click'.
Speaker notes
Kandziyisa leswaku Kapa a ku nga ri misava yo pfumala vanhu - a ku ri kaya ra vaaki lava a va tshamile, va ri na ikhonomi ya vona, tindzimi ta vona na tindlela ta vona ta vutomi. Leswi swa nkoka eka hinkwaswo leswi landzelaka: loko Vhadati va teka misava yo dyela, a va yi teka eka vanhu lava a va titshege ha yona. Lulamisa xihungwana xa khale xa leswaku misava a yi 'nga tirhisiwi'. Xiya leswaku tindlela ta vutomi bya Vasan na Vakhoikhoi a ti hlanganile naswona minkarhi yin'wana vanhu a va rhurha exikarhi ka mintlawa leyimbirhi.
VOC: khampani ya vuxavisi
Khampani ya Vhadati ya Vupela-dyambu bya India a yi lava swinandzihi swa swakudya swa le Asia - na ndhawu yo hlayiseka yo yima eka ndlela yo leha ya lwandle.
Khampani ya Vhadati ya Vupela-dyambu bya India (hi Xidati, Vereenigde Oost-Indische Compagnie, kumbe VOC) yi simekiwe hi 1602. A ku ri yin'wana ya tikhampani ta tigana emisaveni naswona a yi xavisa swinandzihi swo fana na pelepele, sinamoni na nutmeg exikarhi ka Yuropa na Asia.
- Riendzo ra lwandle ku suka eNetherlands ku ya eAsia a ri teka tin'hweti to tala.
- Vafambisi va swikepe hakanyingi a va vabya va tlhela va fa hi vuvabyi lebyi vuriwaka scurvy, lebyi vangiwaka hi ku dya loku nga ri kahle.
- VOC a yi lava 'xitichi xa le xikarhi ka ndlela' laha swikepe a swi ta teka mati lamantshwa, matsavu na nyama.
Speaker notes
Hlamusela leswaku VOC a ku nga ri mfumo eku sunguleni kambe a ku ri khampani ya vuxavisi ya munhu - kambe a yi ri na matimba lamakulu lerova a yi kota ku vumba mavuthu ya masocha, ku aka tinqhinga na ku endla mintwanano. Hlanganisa xilaveko xa xitichi na maendzo yo sungula ya Vaputukezi (Dias, da Gama) lava se a va rhendzele Kapa. Endla xivangelo xa vanhu xi twala: scurvy yi dlaye vafambisi vo tala, hikwalaho swakudya leswintshwa eKapa swi ponise vutomi na mali.
Jan van Riebeeck wa fika
VOC yi rhumele Jan van Riebeeck ku ya aka xitichi xo phumula (refreshment station) eTable Bay.
Hi 6 April 1652, Jan van Riebeeck u fikile eTable Bay na ntlawa wutsongo wa vatirhi va Khampani. Ntirho wa vona a ku ri ku aka nqhinga na ku byala swakudya ku phamela swikepe leswi hundzaka. Eku sunguleni, Kapa a ku fanele ku va ntsena xitichi xo phamela, ku nga ri koloni.
- Vhadati va akile nqhinga ra ndzhope na timhandzi ku tisirhelela.
- Va byale Ntanga wa Khampani (Company's Garden) ku byala matsavu lamantshwa na mihandzu.
- Van Riebeeck u lerisiwe ku xavisa hi ku rhula na Vakhoikhoi ku kuma tihomu na tinyimpfu.
Speaker notes
Kandziyisa rito 'xitichi xo phumula' - Vhadati a va nga kunguhatanga ku aka koloni yikulu. Leswi swa nkoka ku kombisa ku cinca hi nkarhi: leswi sunguleke swi ri switsongo swi kule swi va vutshamo lebyi tekeke ndhawu hinkwayo. Boxa leswaku van Riebeeck a a hlayisa dayari yo enta, leyi nga xihlovo xa nkoka xo sungula lexi vativi va matimu va ha xi tirhisaka. Kombela swichudeni ku vhumbha leswi nga ha vangaka mholovo loko Vhadati va lava misava na swakudya swo tala.
Ku suka eka xitichi ku ya eka vutshamo
Endzhaku ka malembe ma nga ri mangani xitichi lexitsongo xi sungule ku hangalaka emisaveni ya Vakhoikhoi.
Hi 1657 VOC yi pfumelele van'wana va vatirhi va yona ku va free burghers (vaaki lava ntshunxekeke) - vaaki lava ntshunxekeke lava tshikeke Khampani ku ya rima misava ya vona ekusuhi na nqhinga. Ku phamela vutshamo lebyi kulaka a va lava misava yo tala na vatirhi vo tala, hikwalaho vutshamo byi tlakukele ehandle ku suka eTable Bay.
- Free burghers va nyikiwe mapurasi emisaveni leyi Vakhoikhoi a va yi tirhisela ku dyisa swifuwo.
- Hi 1688 valuveri va Vafarasi va Huguenot va fikile va pfuna ku sungula vurimi bya vhinyo.
- Loko mapurasi ma hangalaka, vatshami a va lava ntlawa lowukulu wa vatirhi wa ntsengo wa le hansi.
Speaker notes
Slayidi leyi i xihlanganisi xa dyondzo: ku hundzuka ku suka eka xitichi xo phamela ku ya eka koloni ya vatshami leyi hangalakaka. Hlamusela 'free burgher' hi ku olova - vatirhi lava veke varimi lava tiyimeleke. Sweswi ku na mahika mambirhi lama fambisaka ku koloniyariwa: ndlala ya misava (leyi tekiweke eka Vakhoikhoi) na ndlala ya vatirhi (leyi yisaka eka vuhlonga, eka switlhokovetselo leswi landzelaka). Vahuguenot va 1688 i xikombiso lexinene xa vanhu va vatshami lava kulaka na ku pfanganisa.
Vhadati na Vakhoikhoi
Loko vatshami va teka misava yo dyisa swifuwo, vuxavisi byi hundzuke nyimpi naswona Vakhoikhoi va lahlekeriwe hi ntshunxeko wa vona.
Eku sunguleni Vakhoikhoi a va xavisela Vhadati tihomu. Kambe loko mapurasi ma hangalaka emadyelweni ya vona, Vakhoikhoi va lahlekeriwe hi misava yo dyela na swifuwo. Leswi swi tise Nyimpi yo sungula ya Vakhoikhoi na Vhadati (1659-1660) na nyimpi ya vumbirhi (1673-1677). Vhadati, hi swibamu na tihanci, hakatsongo-tsongo va teke vulawuri.
- Varhangeri va Vakhoikhoi vo fana na Doman va rhangele ku kaneta ku lahlekeriwa hi misava ya vona.
- Autshumato (loyi a vuriwaka 'Harry' hi Vhadati) a a tirha tanihi muxavisi na muhundzuluxeri.
- Krotoa, wansati lontsongo wa Mukhoikhoi, a a tirha tanihi muhundzuluxeri endyangwini wa van Riebeeck.
Speaker notes
Khoma leswi tanihi mbilu ya ku tekeriwa ka misava hi vukoloni, eka ntikelo wa Ntangha 7. Vuxavisi a byi nga ringani ku sukela eku sunguleni, naswona loko misava se yi sirheleriwe ku va mapurasi Vakhoikhoi a va nga ha koti ku famba-famba na mihlambi ya vona. Thya vanhu mavito leswaku matimu ma nga vi ma pfumala xikandza: Doman (ku kaneta), Autshumato (vuxavisi/vuhundzuluxeri), Krotoa/Eva (muhundzuluxeri loyi a a khomiwe exikarhi ka misava yimbirhi). [SME] Hi kombela mi kambela ndlela leyi Krotoa a hlamuseriwaka ha yona - rungula ra vutomi bya yena ri na swisirhelela naswona minkarhi yin'wana ri na ku kanetana; tiyisisa marito lama fanelaka klasi emahlweni ka ku humesa.
Hikwalaho ka yini VOC yi tise vanhu lava nga hlongiwa
Khampani a yi nga pfumeli vatshami ku hlonga Vakhoikhoi, hikwalaho yi tise vanhu lava hlongiweke ku suka matlhelo hinkwawo ya Lwandle ra India.
Vatshami a va lava vatirhi va mapurasi ya vona na tindlu ta vona, kambe VOC yi yirisile ku hlongiwa ka Vakhoikhoi va ndhawu. Ematshan'weni ya sweswo Khampani yi tise vanhu lava hlongiweke hi xikepe. Mintlawa yo sungula leyikulu yi fikile hi 1658 hi swikepe swa Amersfoort na Hasselt, naswona Kapa hakatsongo-tsongo byi ve vandla ra vuhlonga.
- Vanhu lava hlongiweke a va endla ntirho wa purasi, ku aka, ku sweka na ntirho wa le kaya.
- Ku va na vanhu lava hlongiweke ku ve nchumu wa ntolovelo eka mindyangu yo tala ya vatshami.
- Hi va-1700 hakanyingi a ku ri na vanhu lava hlongiweke vo tala eKapa ku tlula vatshami lava ntshunxekeke.
Speaker notes
Nghenisa vuhlonga hi vukheta na hi ku olova. Endla mianakanyo yi twala: Khampani yi sirhelele Vakhoikhoi eka vuhlonga (xiphemu ku hlayisa vuxavisi bya tihomu), kambe a yi na xiphiqo xo tisa vanhu lava hlongiweke ku suka kun'wana. Kandziyisa leswaku vanhu lava hlongiweke a ku ri vanhu lava a va khomiwa tanihi rifuwo ku tlula ku rhandza ka vona - ku nga ri 'malandza'. Ntiyiso lowu hlamarisaka wa leswaku lava hlongiweke minkarhi yin'wana a va tlula vatshami lava ntshunxekeke hi ntsengo swi kombisa leswaku vuhlonga a byi ri xa nkoka swinene eka koloni hinkwayo. [SME] Tiyisisa leswaku vuxokoxoko bya 1658 bya Amersfoort/Hasselt byi eka ntikelo lowu faneleke wa Ntangha 7.
Laha vanhu lava hlongiweke va humaka kona
Vanhu a va khomiwa va rhwariwa hi swikepe va yisiwa eKapa ku suka matikweni yo tala lama rhendzeleke Lwandle ra India.
Vanhu lava hlongiweke a va tisiwa eKapa ku suka eAfrika-Vupela-dyambu, Madagascar, India na swihlala swa leswi sweswi ku nga Indonesia. Va tshoveriwa emakaya ya vona na mindyangu ya vona, va fika va vulavula tindzimi to hambana-hambana to tala. eCape Town, vanhu lava hlongiweke va Khampani a va khomiwa eka Slave Lodge.
- Vanhu lava hlongiweke a va tise vutshila bya vona, swakudya swa vona, vuyimbeleri na tidyondzo ta vona.
- Vo tala a va ri Vamuslim, naswona Vuislam byi milele eKapa ha vona.
- Mindhavuko ya vona yi pfune ku vumba ririmi na swakudya leswi sweswi hi swi vitanaka Cape Malay.
Speaker notes
Tirhisa mapa ya khumbi loko u ri na wona, u landzelela tindlela ta Lwandle ra India. Kandziyisa ntsengo wa vanhu: vanhu a va hambanisiwa na mindyangu na matiko ya vona kutani va sindzisiwa ku aka vutomi exikarhi ka valuveri. Kutani kombisa ku tiyisela na ndzhaka - vaaki lava hlongiweke va pfune ku vumba vusweki bya Cape Malay, ririmi ra Xiafrikansi na vandla ra Vamuslim leri tshamaka. Boxa Slave Lodge le Cape Town, leyi swichudeni va nga ha yi endzelaka tanihi museyamu namuntlha.
Vutomi byo nonon'hwa, mimoya ya matimba
Vanhu lava hlongiweke a va nga ri na timfanelo hakunene, kambe va kume tindlela to kaneta na ku hlayisa vunhu bya vona.
Vanhu lava hlongiweke a va xaviwa va tlhela va xavisiwa, a va sindzisiwa ku tirha tiawara to tala, naswona a va biwa hi tihanyi. Milawu ya tihanyi a yi lawula laha a va nga ya kona na leswi a va nga swi endla. Kambe hambi ku ri ehansi ka swiyimo leswi ni tihanyi, vanhu a va kaneta - hi ku tsutsuma, ku tirha hi ku nonoka, ku hlayisa tidyondzo ta vona, kumbe eka minkarhi yin'wana ku pfukela.
- Vanhu lava hlongiweke a va nga pfumeleriwi ku va na rifuwo kumbe ku famba-famba hi ntshunxeko.
- Mindyangu a yi hlakahliwa loko swirho swi xavisiwa eka vini vo hambana.
- Ku khomelela eka ririmi, ripfumelo na vuyimbeleri hi byoxe a ku ri muxaka wa ku kaneta.
Speaker notes
Slayidi leyi yi kombela swichudeni ku anakanya hi tihanyi na vurhena. Hlayisa mpimo wu ri wa ntiyiso kambe wu nga vi wa swifaniso swo chavisa - thya ku pfumaleka ka vululami hi ku olova ku ri karhi u kongomisa eka xindzhuti na ku kaneta ka vanhu lava hlongiweke, leswaku dyondzo yi nga va hunguti va va vanhu lava xanisiwaka ntsena. Xikombelo lexinene xa mbulavurisano: hikwalaho ka yini ku hlayisa ririmi ra wena kumbe vukhongeri bya wena swi nga va xiendlo xa ku kaneta? [SME] Hi kombela mi kambela mpimo wa vuxokoxoko bya nxupulo na ku pfukela kun'wana loku u lavaka ku engetela eka ku titwa ka Ntangha 7.
Ku andza ka vukoloni endzeni ka tiko
Hi nkarhi wa va-1700 varimi va vatshami va tlakukele ekule swinene ku tlula Cape Town, va teka misava yo tala swinene.
Hi va-1700, varimi va tihomu lava vuriwaka trekboers va rhwexe mindyangu ya vona ehenhla ka makalichi ya tihomu kutani va rhurhela endzeni-ndzeni ka tiko va lava misava yo dyela. Loko ndzilakano wa koloni wu tlakukela en'walungwini na evupela-dyambu, wu hambeta wu teka misava eka Vakhoikhoi na Vasan, lava a va kaneta kambe va susiwa emisaveni ya vona kumbe va sindzisiwa ku tirhela vatshami.
- Trekboers a va hanya vutomi byo rhurha-rhurha ekule na vulawuri bya Khampani.
- Ndzilakano lowu fambaka wu tise timholovo letintshwa hi misava, tihomu na mati.
- Vakhoikhoi na Vasan vo tala va dlayiwile, va rhurhisiwile, kumbe va endliwa ku tirha emapurasini ya vatshami.
Speaker notes
Hlamusela 'ndzilakano' tanihi ndzilakano wa koloni lowu tshamaka wu famba. Trekboers va kombisa ndlela leyi ku koloniyariwa ku hambeteke ku hangalaka nkarhi wo leha endzhaku ka 1652, ekule na vulawuri bya Khampani. Hlayisa vuyelo byi ri erivaleni: ku andza loku ku vula ku tekeriwa ka misava loku yaka emahlweni, madzolonga na ku tirha hi xibalo eka vaaki va Vakhoikhoi na Vasan. Leswi swi hlanganisa na tinyimpi ta ndzilakano leti swichudeni va nga ta hlangana na tona eka tintangha leti taka.
Ntungu wa smallpox
Vuvabyi lebyi rhwariweke hi xikepe byi pfune ku hlakahla vandla ra Vakhoikhoi eKapa.
Hi 1713 ntungu wa smallpox wu tsemakanye Kapa. Vakhoikhoi a va nga si tshama va hlangana na vuvabyi lebyi bya Yuropa naswona a va nga ri na ku byi kaneta, hikwalaho vanhu vo tala swinene va file. Swin'we na ku lahlekeriwa hi misava na tihomu ta vona, ntungu wu hlakahle vaaki vo tala va Vakhoikhoi hilaha ku nga heriki.
- Ku ehleketiwa leswaku smallpox yi fikile eka tinguvu to hlantswiwa ta xikepe lexi hundzaka.
- Tinyimba hinkwato ta Vakhoikhoi ti lahlekeriwe hi vunyingi bya swirho swa tona.
- Lava poneke hakanyingi a va nga ri na ku hlawula ku tlula ku tirha tanihi vatirhi va vatshami.
Speaker notes
Hlamusela hikwalaho ka yini mitungu ya 'misava leyintshwa' a yi dlaya swinene: Vakhoikhoi a va nga ri na ku tirhelela ka miri ehenhla ka smallpox. Hlanganisa switlhavo swinharhu leswi tshoveke ntshunxeko wa Vakhoikhoi - ku lahlekeriwa hi misava, ku lahlekeriwa hi tihomu, na sweswi vuvabyi. Tivonele leswaku u nga vuli leswaku vuvabyi hi byona ntsena xivangelo; byi tirhe swin'we na ku koloniyariwa na ku tekeriwa ka misava. [SME] Tiyisisa nkarhi wa 1713 na nhlamuselo ya 'tinguvu to hlantswiwa ta xikepe' u ya languta eka SAHO emahlweni ka ku humesa.
Masiku ya nkoka, 1602-1713
- 1602 VOC (Khampani ya Vhadati ya Vupela-dyambu bya India) yi simekiwa
- 1652 Jan van Riebeeck u fika eTable Bay
- 1657 Free burghers vo sungula va kuma mapurasi ya vona
- 1658 Mintlawa yo sungula leyikulu ya vanhu lava hlongiweke yi fika
- 1659 Nyimpi yo sungula ya Vakhoikhoi na Vhadati yi sungula
- 1713 Ntungu wa smallpox wu onha Vakhoikhoi
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku tiyisisa ku landzelelana emahlweni ka ku kambela. Kombela swichudeni ku vona xivumbeko: Vhadati va fika ku ta xavisa, vutshamo bya kula, misava yi tekiwa, vanhu lava hlongiweke va tisiwa, naswona Vakhoikhoi va lahlekeriwa hi ntshunxeko wa vona. Endla leswaku swichudeni swi kopa nkarhi-landzelelano etibukwini ta vona kutani swi engetela xivulwa xin'we lexi hlamuselaka leswaku ha yini siku rin'wana ni rin'wana ri ri na nkoka.
Leswi hi swi dyondzeke
Xiyimo xa vuxavisi xi kule xi va koloni leyi akiweke ehenhla ka misava leyi yiviweke na ntirho wa xibalo - ku cinca Kapa hilaha ku nga heriki.
Kapa byi sungule tanihi xitichi xo phumula xa VOC hi 1652, kambe byi kule byi va koloni ya vatshami. Ku koloniyariwa ku vule ku tekeriwa ka misava ka Vakhoikhoi na Vasan, na vandla leri akiweke ehenhla ka vuhlonga bya vanhu lava tisiweke ku suka matlhelo hinkwawo ya Lwandle ra India. Ku cinca loku ka ha vumba misava ya Afrika-Dzonga, tindzimi na vanhu namuntlha.
Q. Hikwalaho ka yini VOC yi lave xitichi eKapa, naswona hikwalaho ka yini xi kule xi va koloni? (4 marks)
Q. Hlamusela tindlela timbirhi leti Vakhoikhoi va lahlekeriweke hi misava na ntshunxeko wa vona hi va-1600 na va-1700. (6 marks)
Q. Vanhu lava hlongiweke va tisiwa va huma kwihi, naswona va pfune njhani ku vumba vutomi eKapa? (4 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka mianakanyo leyikulu: ku koloniyariwa a ku ri hi misava na ntirho. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano wa klasi; ku aviwa ka timaki ku landzela tindlela ta CAPS to seketeriwa hi xihlovo na ku tsala ndzimana. Tsundzuxa swichudeni leswaku matimu lawa ma hlanganisa na misava, tindzimi (to fana na Xiafrikansi) na vaaki (vo fana na vandla ra Vamuslim va Kapa) lava va va tivaka namuntlha, naswona ma veka masungulo ya tinhloko-mhaka leti taka ta Vanghezi eKapa na tinyimpi ta ndzilakano.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- Colonisation of the Cape in the 17th and 18th centuries
- Resource type
- Presentation