Muvhuso wa Mali na Muḓi wa Timbuktu
Muvhuso wa vhupfumi wa Afurika Vhukovhela wo fhaṱwaho nga musuku na munyu - na muḓi wa sogani we wa vha wuṅwe wa zwiko zwihulwane zwa pfunzo kha ḽifhasi ḽa kale.
Speaker notes
Thomani nga u sumbedza Mali kha mmete wa Afurika Vhukovhela (tsini na Mulambo wa Niger, kha vhupo ha Mali, Senegal na Guinea ḽa ṋamusi). Vhudzisani vhagudiswa uri vha humbula mini musi vha tshi pfa 'muvhuso muhulu' kana 'vhurengiseli'. Vhethani mihumbulo mivhili mihulwane ya yeneyi ngudo: (1) uri u langa musuku na munyu zwo ita hani uri Mali i vhe na vhupfumi na maanḓa, na (2) uri muḓi wa Timbuktu wo ḓivhea hani kha Afurika yoṱhe na kha ḽifhasi ḽa Vhaislamu sa tshiko tsha pfunzo. Humbudzani vhagudiswa uri hezwi zwo itea kanzhi vhukati ha ṅwaha wa 1200 na wa 1500, kale-kale musi vhakoloni vha Yuropa vha sathu swika.
Mali wo vha hu ngafhi na lini?
Mali wo hula nga fhasi ha Mulambo wa Niger kha Afurika Vhukovhela nahone wo vha wuṅwe wa mivhuso mihulwanesa ya tshifhinga tshawo.
Muvhuso wa Mali wo dzula u bva nga 1235 u swika 1600. Musi u tshi khou ita zwavhuḓi wo swikela u bva khunweloni ya Atlantic vhukovhela u tshimbila u pfuka vhupo ha hatsi (Sahel) u swika mugumoni wa Sogani ḽa Sahara kha devhula na vhubvaḓuvha.
- Wo vha u kwama zwipiḓa zwa zwine ṋamusi zwa vha Mali, Senegal, Guinea na mashango a vhahura.
- Mulambo muhulu wa Niger wo ṋea vhathu maḓi, khovhe na nḓila ya u rengisa nga tshikepe.
- Khoro yawo ya muvhuso yo vha i Niani, ḓorobo ḽi re na mishumo tsini na mavu a bveledzaho musuku.
Speaker notes
Thusani vhagudiswa uri vha ḓivhe hune vha vha hone. Hei ndi Afurika Vhukovhela, hu si Afurika Tshipembe, nahone zwiitea zwo itea hu na miṅwaha i ṱoḓaho u vha 800 yo fhelaho. Sumbedzani Sahel - lubuli lwa hatsi lwo omaho vhukati ha sogani na maḓaka a re na maḓi manzhi kha tshipembe. Ṱalutshedzani uri Mali wo vha wo dzula zwavhuḓi vhukati ha zwithu zwivhili zwe vhathu vha vha vha tshi zwi ṱoḓa nga maanḓa kha muṅwe na muṅwe: musuku u bvaho tshipembe na munyu u bvaho sogani ḽa devhula. Vhudzulo honovho ha vhukati ndi khoṋo ya ngudo yoṱhe.
Sundiata Keita, muthomi
Mali wo thoma musi murangaphanḓa ane a pfi Sundiata Keita a tshi ṱanganya vhathu nahone a kunda khulwane.
Nga hu ṱoḓaho u vha 1235, Sundiata Keita o kunda muvhusi we vha vha vha mmbwa nae, Sumanguru Kante, nahone a ṱanganya vhuhosi vhunzhi vhuṱuku vha vha muvhuso muthihi. Sundiata u humbulwa sa khosi ya muthomi wa vhuṱali na tshivhindi.
- Ḓivhazwakale yawe i tshila nga griots (vhaanetsheli vho gudiswaho) - vhaanetsheli vhane vha fhirisela ḓivhazwakale nga mulomo.
- Mafhungo a griots nga ha Sundiata ndi maṅwe a zwiṱori zwihulwane zwa mulomo zwo ḓivheaho zwa Afurika.
- Hezwi zwi ri humbudza uri ḓivhazwakale i nga rekhodiwa nga mihumbulo na maipfi o ambiwaho, hu si fhedzi nga u ṅwala.
Speaker notes
Ḓivhadzani ḓivhazwakale ya mulomo nga griots (vhane vha dovha vha pfi jeli). Hei ndi ndaela ya ndeme ya CAPS: ḓivhazwakale yoṱhe ya u fulufhedzea a i ṅwalwi. Ṱalutshedzani uri griots vho vha vha tshi hevhedza nga halo ḓivhazwakale ndapfu ya muṱa na ya vhuhosi nahone vha i anetshela kha mikosi. 'Tshiṱori tsha Sundiata' tsho fhiriselwa nga heiyi nḓila lwa maḓana a miṅwaha tshi sathu ṅwalwa. Rambani vhagudiswa uri vha vhambedze hezwi na nḓila ine ḓivhazwakale ya muṱa wavho kana ya tshitshavha yavho ya humbulwa na u anetshelwa ngayo.
Musuku u bva tshipembe, munyu u bva devhula
Mali wo vha na vhupfumi nga u langa vhurengiseli ha zwithu zwivhili zwe vhathu vha si nga tshili vha si na zwone.
Speaker notes
Hei ndi mbilu ya ngudo: 'vhurengiseli ha musuku na munyu'. Itani uri u rengiselana hu pfale zwavhuḓi - vhathu vha re masimuni a musuku vho vha vha na musuku fhedzi vha si na munyu; vhathu vha soganini vho vha vha na munyu fhedzi vha si na musuku, ngauralo sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo vha ḽi tshi ṱoḓa zwe ḽiṅwe ḽa vha nazwo. Mali wo vha wo dzula vhukati nahone u tshi lifhisa mutelo kha thundu dzine dza fhira, ndi nḓila ye vhavhusi vha vha na vhupfumi ngayo vha si khou gwa musuku kana u gwa munyu nga vhone vhaṋe. Ombedzelani muhumbulo u mangadzaho wa uri munyu u nga vha wa ndeme u fana na musuku.
Vhurengiseli u pfuka Sogani ḽa Sahara
Thundu dzo tshimbila zwigidi zwa dzikhilomithara nga tshigwada tsha dzikamela dzi tshi wela sogani.
Dzikamela
Dzikamela dzi nga tshimbila lwendo lulapfu dzi si na maḓi nahone dza konḓelela mutsho wa sogani, ngauralo dzo vha dzi phukha dza u hwala dzavhuḓi.
Zwigwada
Vharengisi vho vha vha tshi tshimbila vhoṱhe nga zwigwada zwihulwane - kanzhi hu ṱoḓaho u vha kamela dza tshigidi, zwiṅwe zwifhinga nnzhi vhukuma - u itela tsireledzo.
Thundu dza vhurengiseli
Musuku, maṋo a nḓou na thonga dza kola zwo ya devhula; munyu, mabakani, bugu na girasi zwo ḓa tshipembe kha Mali.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri ndi ngani Sahara ḽo vha ḽi tshithivheli tshihulu na uri ndi ngani kamela yo vha thekhnoḽodzhi ye ya ita uri vhurengiseli ha u pfuka Sahara vhu konadzee - vho ḓivhaho ḓivhazwakale nga zwiṅwe zwifhinga vha vhidza kamela 'tshikepe tsha sogani'. Ṱhogomelani uri vharengisi vhanzhi vho vha vhe vharengisi vha Vhaislamu vha bvaho Afurika Devhula, nahone khathihi na thundu vho vha vha tshi hwala mihumbulo, luambo lwa Tshiarabu na vhurabeli ha Islam. Vhurengiseli ho vha hu si nga ha vhupfumi fhedzi; ho ṱanganisa Mali na ḽifhasi ḽihulwane.
Mansa Musa
Mansa Musa o vhusa Mali mathomoni a miṅwaha ya 1300 nahone kanzhi u vhidzwa muṅwe wa vhathu vha vhupfumi vhukuma kha ḓivhazwakale.
'Mansa' zwi amba 'khosi' kana 'emphera'. Mansa Musa o vhusa musi Mali u tshi khou ita nga maanḓa vhukuma. Nga fhasi hawe muvhuso wo vha na mulalo, wo dzudzanywa zwavhuḓi nahone wo ḓivhea u fhirisa Afurika nga ṅwambo wa musuku wawo.
- O vha e muvhusi wa Muslim we a ṱuṱuwedza pfunzo, mimosikithi na zwikolo.
- O ita uri Mali u ḓivhee kha Afurika Devhula, Vhukati ha Vhubvaḓuvha na Yuropa.
- O vhuya na vhagudi, bugu na vhafhaṱi u itela u fhaṱa miḓi yawe.
Speaker notes
Ḓivhadzani ṱhaluso ya 'Mansa' uri thoho iyi i si dzhielwe sa dzina. Lugiselani slaidi i tevhelaho (lwendo lwawe lwo ḓivheaho) nga u ombedzela uri vhupfumi ha Mansa Musa ho vha vhuhulu lwe ha mangadza vhathu mashangoni a re kule. Ni ṱhogomele nahone ni shumise maipfi o teaho miṅwaha: 'muthu wa vhupfumi vhukuma kha ḓivhazwakale' ndi mafhungo a humbulwaho, fhedzi ndi tshivhalo tsho itwaho nga murahu vhukuma - a sumbedzeni sa 'kanzhi hu pfi' hu si sa mafhungo o khwaṱhisedzwaho. Hezwi zwi funza u humbula ḓivhazwakale zwavhuḓi nga ha zwiko.
Lwendo lwa vhurabeli u ya Mecca, 1324
Lwendo lwa Mansa Musa lu tshi pfuka Afurika u ya muḓini mukhethwa wa Mecca lwo sumbedza ḽifhasi ḽoṱhe uri Mali wo vha na vhupfumi vhungafhani.
Sa Muslim, Mansa Musa o ita hajj - lwendo lwa vhurabeli u ya Mecca - nga hu ṱoḓaho u vha 1324. O tshimbila na tshigwada tshihulu tsha vhathu na musuku munzhi vhukuma, a tshi ṋekedza zwifhiwa nḓilani.
Khosi ya Mali yo ya Mecca na tshigwada tshihulu na musuku munzhi lwe mafhungo a vhupfumi hawe a phaḓaladzea ḽifhasini ḽoṱhe. Ho thewa kha mafhungo a vhaṅwali vha ḓivhazwakale ya kale nga ha hajj ya Mansa Musa
- O ṋekedza na u shumisa musuku munzhi vhukuma kha Egipita lwe hu pfi ndeme yawo henefho yo dzika lwa miṅwaha.
- Nga murahu ha lwendo lwawe, Mali wo thoma u vhonala kha mmete dza Yuropa dza ḽifhasi.
- Lwendo lwa vhurabeli lwo ṱanganisa Mali tsini vhukuma na ḽifhasi ḽihulwane ḽa Vhaislamu ḽa vhurengiseli na pfunzo.
Speaker notes
Ṱalutshedzani hajj nga hu leluwaho sa mushumo wa vhurabeli wa Vhaislamu wa u ya Mecca. Shumisani heyi slaidi u ṱanganisa vhupfumi, vhurabeli na bvumo. Tshiṱori tsha uri musuku wa Mansa Musa wo ita uri mitengo ngei Cairo i dzike tsho dovholololwa nga vho ḓivhaho ḓivhazwakale vhanzhi nahone ndi tsumbo yavhuḓi ya tshiitisi na mvelelo. [SME] Maḓuvha na zwivhalo zwo teaho (ṅwaha wa 1324, vhuhulu ha tshigwada tshawe, vhulapfu ha u tshinyala ha mitengo) zwi bva kha vhaṅwali vha murahu nahone zwi a fhambana kha zwiko - zwi sumbedzeni sa zwo vhigwaho nga vhunzhi hu si sa zwo teaho thwii. Ombedzelani mvelelo ine ya kwama tshifhinga tshilapfu: Mali wo ḓivhea kha ḽifhasi ḽoṱhe ḽa kale.
Timbuktu, muḓi muhulu wa vhurengiseli
Timbuktu yo hula hune Mulambo wa Niger wa ṱangana na nḓila dza vhurengiseli dza sogani, zwa ita uri i vhe fhethu ha u ṱangana ha lwo bebiwaho.
Timbuktu yo vha i tsini na fhethu hune vhurengiseli ha mulambo ha ṱangana na zwigwada zwa sogani. Thundu, vhathu na mihumbulo zwi bvaho fhethu hunzhi zwo ṱangana henefho, muḓi wa vha na vhupfumi na mishumo minzhi nga fhasi ha vhuvhusi ha Mali.
- Vharengisi vho rengiselana musuku, munyu, mabakani na thundu dziṅwe nnzhi kha maraga awo.
- Mimosikithi yavhuḓi yo fhaṱwa henefho, miṅwe nga zwitina zwa matope zwine zwa kha ḓi ima na ṋamusi.
- Timbuktu zwino ndi Fhethu ḽa Ifa ḽa Shango ḽa UNESCO, ḽo tsireledzwaho nga ṅwambo wa ḓivhazwakale yaḽo.
Speaker notes
Sumbedzani uri ndi ngani vhudzulo ho ita uri Timbuktu i vhe ya nḓila yo khetheaho: yo vha i fhethu ha u ṱangana ha maitele mavhili a vhuendedzi, mulambo na tshigwada tsha sogani. Sumbedzani vhufhaṱi ho khetheaho ha zwitina zwa matope (adobe) zwi na mapulanga, sa Mosikithi ḽa Djinguereber ḽe ḽa fhaṱwa nga tshifhinga tsha Mansa Musa. Ambani uri fhaṱo idzi dzi a tshinyala nahone dzo vha dzi tshi ṱoḓa tsireledzo, ndi ngazwo Timbuktu i Fhethu ḽa Ifa ḽa Shango ḽa UNESCO - vhukwamani havhuḓi na muhumbulo wa ifa na uri ndi ngani ri tsireledza zwa kale.
Timbuktu, muḓi wa vhagudi
Timbuktu yo vha fhethu ḽiṅwe ḽa ndeme vhukuma kha Afurika ḽa u guda na u funzea.
Nga hafhi na mimosikithi yaḽo, zwihuluhulu Sankore, ho hula zwikolo na diyunivesithi. Vhagudiswa vho bva Afurika yoṱhe u guda vhurabeli, mulayo, mbalo, pfunzo ya ṋaledzi (astronomy) na vhulafhi (medicine).
- Musi hu tshi khou shuma vhukuma, zwigidi zwa vhagudiswa zwo vha zwi tshi guda muḓini nga tshifhinga tshithihi.
- Vhadededzi vho vha vhe vhagudi vho hulisiwaho, nahone pfunzo yo ḓisa ṱhonifho kha muḓi.
- Timbuktu yo vha luswayo lwa nḓivho na pfunzo ya Afurika.
Speaker notes
Heyi slaidi i kwama tsentsheliso ya CAPS kha Timbuktu sa tshiko tsha pfunzo. Lugisani muhumbulo wo xelaho: Afurika ya kale yo vha na miḓi ya vhagudi na dziḽaiburari, hu si nga miḓana fhedzi. Diyunivesithi-mosikithi ḽa Sankore ḽo vha ḽi ḽo ḓivheaho vhukuma. [SME] Tshivhalo tsha vhagudiswa kanzhi tshi ambiwa sa tshi ṱoḓaho u vha 25 000, fhedzi tshenetshi tshivhalo tshi bva kha tshivhalo tsha murahu nahone tshi fanela u dzhiiwa sa tsha u sedzesa. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani fhethu ḽo ḓivheaho nga vhupfumi ḽi nga dovha ḽa ḓivhea nga pfunzo - vhupfumi na vhurengiseli zwo kokodza vhagudi nahone zwo badela bugu na zwikolo.
Maṅwalwa a Timbuktu
Vhagudi vha Timbuktu vho ṅwala na u kuvhanganya maḓana a zwigidi a bugu dzo ṅwaliwaho nga tshanḓa.
Bugu dzo kopiwa nga tshanḓa nga Tshiarabu na nyambo dziṅwe nahone dzo vhulungwa nga miṱa lwa masialala. Dzo itwa nnzhi lwe, nga zwiṅwe zwifhinga, vhurengiseli ha bugu ho vha vhuṅwe ha mabindu a bviselaho phindulelo khulwane muḓini.
- Maṅwalwa o vha a tshi kwama saitsi, ḓivhazwakale, vhurendi, vhurengiseli na lutendo.
- Ndi vhufakule ha uri Afurika Vhukovhela yo vha na ḓivhazwakale yo ṅwaliwaho ya vhupfumi, hu si sialala ḽa mulomo fhedzi.
- Afurika Tshipembe nga murahu yo thusa u tsireledza maṅwalwa aya nga projeke ya Timbuktu.
Speaker notes
Shumisani maṅwalwa u hanedza ṅano ya uri Afurika yo vha i si na 'ḓivhazwakale' Vhayuropa vha sathu ṅwala nga hayo. Dziḽaiburari dza Timbuktu dzi na maḓana a fumi a zwigidi - nga zwiṅwe zwivhalo maḓana a zwigidi - a maṅwalwa. [SME] Zwivhalo zwoṱhe zwa maṅwalwa zwi a fhambana vhukuma vhukati ha zwiko (u bva kha maḓana a fumi a zwigidi u swika kha maḓana a zwigidi) nahone zwi fanela u ṋewa sa vhukati vhuhulwane. Hovhu ndi vhukwamani ha u ḓikukumusa ha Afurika Tshipembe: nga murahu ha 2001 Afurika Tshipembe yo tikedza projeke ya u fhaṱa aakhaivi na u thusa u tsireledza maṅwalwa a Timbuktu, zwine vhadededzi vha nga zwi amba u ṱanganisa thero na shango ḽa vhagudiswa vhaṋe.
Mali na Timbuktu nga tshifhinga
- c.1235 Sundiata Keita o thoma Muvhuso wa Mali
- early 1300s Mansa Musa u vhusa musi muvhuso u tshi khou ita nga maanḓa
- c.1324 Lwendo lwa vhurabeli (hajj) lwa Mansa Musa u ya Mecca
- 1320s-1330s Mosikithi muhulu ḽo fhaṱwa Timbuktu; pfunzo i a hula
- 1400s Mali u a fhedza maanḓa; Timbuktu i shandukiselwa vhaṅwe
- c.1600 Muvhuso wa Songhai wo dzhia vhudzulo ha Mali sa maanḓa mahulwane
Speaker notes
Shumisani laini ya tshifhinga u khwaṱhisa tshiṱori u swika zwino na u ḓowedzela u shuma na maḓuvha na maḓana a miṅwaha - vhukoni vhuhulu ha CAPS. Sumbedzani uri hezwi ndi zwa u sedzesa ('c.' zwi amba 'hu ṱoḓaho') ngauri vhunzhi ha rekhodo hu bva kha sialala ḽa mulomo na vhaṅwali vha murahu. Vhudzisani vhagudiswa uri vha vhee lwendo lwa vhurabeli nga fhasi ha vhuvhusi ha Mansa Musa na u vhona uri muvhuso wo dzula lwa tshifhinga tshingafhani - u fhira miṅwaha ya 300.
Vhufhelo ha Mali - fhedzi hu si tshiṱori tshaḽo
Mali wo fhedza maanḓa zwiṱuku nga zwiṱuku, fhedzi mihumbulo yawo, nḓila dza vhurengiseli na muḓi wa pfunzo zwo tshila u fhira muvhuso.
Nga murahu ha miṅwaha ya 1300, khani nga ha vhuvhusi, u vutshelwa nga vhathu vha sogani na u gonya ha Muvhuso wa Songhai wa vhahura zwo tshinyadza Mali zwiṱuku nga zwiṱuku. Nga hu ṱoḓaho u vha 1600 Songhai na vhaṅwe vho vha vha tshi langa nḓila dza vhurengiseli dza kale na miḓi.
- Timbuktu yo dzula i tshiko tsha vhurengiseli na pfunzo nga fhasi ha vhavhusi vhaswa.
- Tshiṱori tsha Mali tshi sumbedza uri Afurika yo vha na mivhuso i re na maanḓa, ya vhupfumi na yo dzudzanywaho zwavhuḓi.
- Ṋamusi ri guda nga Mali u itela u pfesesa zwa kale zwa vhupfumi zwa Afurika iṋe.
Speaker notes
Valani tshiṱori tsha ḓivhazwakale nahone ni bvise ndeme yatsho. Ndaela khulu ya u funza ndi tshanduko na u bvela phanḓa: Muvhuso wa Mali wo wa, fhedzi nḓila dza vhurengiseli na mushumo wa Timbuktu sa fhethu ḽa pfunzo zwo bvela phanḓa nga fhasi ha Songhai. Fhedzisani nga muhumbulo muhulu wa CAPS wa thero yoṱhe: Afurika ya vhukoloni hu sa athu vha na mivhuso mihulwane, ya vhupfumi na yo bveledzwaho i re na miḓi, dzinneiliweiri dza vhurengiseli na zwiko zwa vhugudi. Hezwi zwi thusa vhagudiswa u ṱhonifha ḓivhazwakale ya Afurika iṋe.
Zwe ra guda
Mali wo vha na vhupfumi nga u langa vhurengiseli ha musuku na munyu, nahone Timbuktu yo vha tshiko tsha pfunzo tsho ḓivheaho.
Ro vhona nḓila ye Sundiata Keita a thoma Mali ngayo, nḓila ye Mansa Musa a ita uri u ḓivhee ngayo, nḓila ye vhurengiseli ha musuku na munyu ha bveledza vhupfumi hawo ngayo, na nḓila ye Timbuktu ya vha muḓi wa vhagudi na bugu ngayo. Zwino sedzani zwe na humbula.
Q. Ṱalutshedzani nḓila ye vhurengiseli ha musuku na munyu ha ita uri muvhuso wa Mali u vhe na vhupfumi ngayo. (6 marks)
Q. Ndi ngani lwendo lwa vhurabeli lwa Mansa Musa u ya Mecca lwo ita uri Mali u ḓivhee kha zwiṅwe zwipiḓa zwa ḽifhasi? (4 marks)
Q. Ṱalusani zwiitisi zwivhili zwe zwa ita uri Timbuktu i ḓivhee sa tshiko tsha ndeme tsha pfunzo. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzo ya kilasi; u kovhekanya mmaraga zwi tevhela sitaela ya CAPS, hu tshi ṱanganyiswa u elelwa na ṱhalutshedzo. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa uri vha fhindule nga mafhungo o fhelelaho na u shumisa maipfi a ndeme a ngudo (Sahel, tshigwada, hajj, Sankore, muṅwalwa, griot). Vha humbudzeni ngudo khulwane: Afurika Vhukovhela ya vhukoloni hu sa athu vha yo vha hayani ha muvhuso wa vhupfumi, u re na maanḓa na muḓi wo ḓivheaho ḽifhasini ḽoṱhe wa pfunzo.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- The kingdom of Mali and the city of Timbuktu
- Resource type
- Presentation