Mfumo wa Mali na Doroba ra Timbuktu
Mfumo lowukulu wa le West Afrika lowu fuweke, lowu akiweke hi nsuku na munyu - na doroba ra le mananga leri veke rin'wana ra tindhawu letikulu to dyondzela eka misava ya nkarhi wa xikhale (medieval).
Speaker notes
Sungula hi ku veka Mali eka mepe wa West Afrika (ekusuhi na Nambu wa Niger, endhawini leyi namuntlha ku nga Mali, Senegal na Guinea). Vutisa swichudeni leswi va anakanyaka swona loko va twa rito 'mfumo' kumbe 'mabindzu'. Simeka mianakanyo mimbirhi leyikulu ya dyondzo leyi: (1) ndlela leyi ku lawula nsuku na munyu ku endleke Mali yi fuwa naswona yi va ni matimba, na (2) ndlela leyi doroba ra Timbuktu ri dumeke ha yona eAfrika hinkwayo na le misaveni ya Vaislam tanihi ndhawu yo dyondzela. Tsundzuxa swichudeni leswaku leswi swi humelele ngopfu hi va-1200 ku fika va-1500, ku nga si fika vakoloni va le Yuropa.
Mali a yi ri kwihi naswona rini?
Mali yi kule ku tlhandlamana na Nambu wa Niger le West Afrika naswona a ri rin'wana ra mifumo leyikulu ngopfu ya nkarhi wa yona.
Mfumo wa Mali wu tekile kusukela kwalomu ka 1235 ku fika 1600. Loko wu ri en'wini wa matimba, a wu andlala kusukela e ribuweni ra Atlantic evupeladyambu, wu tsemakanya makhwati (Sahel) ku fika e ndzhilakaneni wa Mananga ya Sahara en'walungwini na evuxeni.
- A wu funengeta swiphemu swa leswi namuntlha ku nga Mali, Senegal, Guinea na matiko lama akelaneke.
- Nambu lowukulu wa Niger a wu nyika vanhu mati, tinhlampfi na ndlela yo xavisa hi byatso (bwato).
- Ntsindza wa wona a ku ri Niani, doroba ro tshukela ekusuhi na tindhawu leti humesaka nsuku.
Speaker notes
Pfuna swichudeni ku tiva laha swi nga kona. Leyi i West Afrika, ku nga ri Afrika-Dzonga, naswona swiendlakalo swi endlekile kwalomu ka malembe ya 800 lama hundzeke. Kombisa Sahel - bande ra makhwati yo oma exikarhi ka mananga na nhova yo nyorha edzongeni. Hlamusela leswaku Mali a yi tshama kahle exikarhi ka swilo swimbirhi leswi vanhu a va swi lava ngopfu eka un'wana na un'wana: nsuku wo huma edzongeni na munyu wo huma emananga en'walungwini. Xiyimo lexi xa le xikarhi hi xona xilotlelo xa dyondzo hinkwayo.
Sundiata Keita, musunguri
Mali yi sungurile loko murhangeri loyi a vitaniwaka Sundiata Keita a hlanganisa vanhu naswona a hlula nyimpi leyikulu.
Kwalomu ka 1235, Sundiata Keita u hlurile mufumi-nkhensana, Sumanguru Kante, kutani a hlanganisa tihosana totala letitsongo ku va mfumo wun'we. Sundiata u tsundzukiwa tanihi hosi-musunguri wo tlhariha na wa xivindzi.
- Ntsheketo wakwe wu hlayisiwa hi griots (vahlayi va mintsheketo lava leteriweke) - lava va hundziselaka matimu hi nomu.
- Ntsheketo wa griots hi Sundiata i wun'wana wa mintsheketo ya nomu leyi dumeke ngopfu ya Afrika.
- Leswi swi hi tsundzuxa leswaku matimu ma nga rhekhodiwa hi ku tsundzuka na marito lama vulaweke, ku nga ri hi ku tsala ntsena.
Speaker notes
Nghenisa matimu ya nomu hi ku tirhisa griots (lava tlhelaka va vitaniwa jeli). Leyi i dyondziso ya nkoka ya CAPS: a hi matimu hinkwawo lama tshembekaka lama tsariweke. Hlamusela leswaku griots a va tsundzuka matimu yo leha ya mindyangu na ya vuhosi kutani va ma hlaya eminkhubyeni. 'Epic of Sundiata' yi hundziseriwe hi ndlela leyi hi malembe-xidzana yo tala ku nga si tsariwa. Rhamba swichudeni ku ringanisa leswi na ndlela leyi matimu ya mindyangu ya vona kumbe ya vaakelani ya tsundzukiwaka na ku hlayeteriwa ha yona.
Nsuku wo huma edzongeni, munyu wo huma en'walungwini
Mali yi fuwile hi ku lawula mabindzu exikarhi ka swilo swimbirhi leswi vanhu a va nga koti ku hanya handle ka swona.
Speaker notes
Leyi i mbilu ya dyondzo: 'mabindzu ya nsuku-munyu'. Endla ku cincana ku twala kahle - vanhu va le masin'wini ya nsuku a va ri na nsuku kambe va nga ri na munyu; vanhu va le mananga a va ri na munyu kambe va nga ri na nsuku, kutani tlhelo rin'wana na rin'wana a ri lava leswi rin'wana a ri na swona. Mali a yi tshama exikarhi kutani yi teka xibalo eka swuma leswi hundzaka, hi yona ndlela leyi vafumi va fuweke ha yona handle ko cela nsuku kumbe ku cela munyu hi voxe. Kandziyisa mianakanyo yo hlamarisa ya leswaku munyu a wu nga durha ku fana na nsuku.
Mabindzu ku tsemakanya Sahara
Swuma swi fambe ma-kilomitha ya magidi hi karavani ya tikamela ku tsemakanya mananga.
Tikamela
Tikamela ti nga famba mimango leyo leha handle ka mati naswona ti lwisana na ku hisa ka mananga, kutani a ti ri swiharhi swo hetiseka swo rhwala ndzhwalo.
Tikaravani
Vaxavisi a va famba swin'we hi tikaravani letikulu - hakanyingi kwalomu ka gidi ra tikamela, minkarhi yin'wana to tlula - leswaku va sirheleleka.
Swuma swa mabindzu
Nsuku, mheno (ivory) na timbewu ta kola swi ye en'walungwini; munyu, nguvu, tibuku na girazi swi te edzongeni eka Mali.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ha yini Sahara a yi ri xihinga xikulu naswona ha yini kamela a ku ri xitirhisiwa lexi endleke mabindzu ya ku tsemakanya Sahara ma koteka - vatsari va matimu minkarhi yin'wana va vitana kamela 'xikepe xa mananga'. Xiya leswaku vaxavisi vo tala a va ri vaxavisi va Vamuslim vo huma eAfrika-N'walungwini, naswona ku tlhandlekela eka swuma va rhwale mianakanyo, ririmi ra Xiarabu na vukhongeri bya Islam. Mabindzu a ma nga ri hi rifuwo ntsena; ma hlanganise Mali na misava yo anama.
Mansa Musa
Mansa Musa u fumile Mali eku sunguleni ka va-1300 naswona hakanyingi u vuriwa un'wana wa vanhu lava fuweke ngopfu ematimwini.
'Mansa' swi vula 'hosi' kumbe 'hosi-nkulu'. Mansa Musa u fumile enkarhini lowu Mali a yi ri ni matimba yo tala. Ehansi ka yena mfumo a wu rhurile, wu hleleke kahle naswona wu dumile ku tlula Afrika hikwalaho ka nsuku wa wona.
- A a ri mufumi wa Muslim loyi a khutazaka dyondzo, timosque na swikolo.
- U endle leswaku Mali yi tiviwa eAfrika-N'walungwini, eMiddle East na Yuropa.
- U tlherise vadyondzeki, tibuku na vaaki (tiarchitect) ku aka madoroba yakwe.
Speaker notes
Nghenisa nhlamuselo ya 'Mansa' leswaku xithopo xi nga hlanganisiwi na vito. Lunghisela peji leri landzelaka (riendzo rakwe leri dumeke) hi ku kandziyisa leswaku rifuwo ra Mansa Musa a ri ri rikulu lerova ri hlamarise vanhu va matiko ya kule. Tlhariha naswona u fambelana na vukhale bya swichudeni: 'munhu la fuweke ngopfu ematimwini' i xivulwa lexi tsundzukekaka, kambe i ku ringanyeta loku endliweke endzhaku swinene - swi nyike tanihi 'hakanyingi ku vuriwa leswaku' ku ri ni ku va ntiyiso lowu paluxiweke. Leswi swi komba mianakanyo leyinene ya matimu hi tihlovo.
Riendzo ro kwetsima ku ya Mecca, 1324
Riendzo ra Mansa Musa ku tsemakanya Afrika ku ya edorobeni ro kwetsima ra Mecca ri kombise misava hinkwayo leswaku Mali a yi fuwile ku fika kwihi.
Tanihi Muslim, Mansa Musa u endle hajj (riendzo ro kwetsima) - riendzo ro ya Mecca - kwalomu ka 1324. U fambe na ntshungu lowukulu wa vanhu na nsuku wo tala, a nyika tinyiko endleleni.
Hosi ya Mali yi endzile ku ya Mecca na ntshungu lowukulu na nsuku wo tala lerova mahungu ya rifuwo ra yona ma hangalake emisaveni hinkwayo. Ku ya hi mintsheketo ya vatsari va matimu va nkarhi wa xikhale (medieval) hi hajj ya Mansa Musa
- U nyike ni ku tirhisa nsuku wo tala ngopfu e Egypt lerova ku vuriwa leswaku nkoka wa wona kwalaho wu tsemekile hi malembe yo hlaya.
- Endzhaku ka riendzo rakwe, Mali yi sungurile ku humelela eka timepe ta Yuropa ta misava.
- Riendzo ro kwetsima ri hlanganise Mali swinene na misava yo anama ya Vamuslim ya mabindzu na dyondzo.
Speaker notes
Hlamusela hajj hi ku olova tanihi ntirho wa vukhongeri wa Vamuslim wo endzela Mecca. Tirhisa peji leri ku hlanganisa rifuwo, vukhongeri na ndhuma. Ntsheketo wa leswaku nsuku wa Mansa Musa wu endle mintsengo ya swakuxava eCairo ku wela wu phindha-phindhiwa hi vatsari vo tala va matimu naswona i xikombiso lexinene xa xivangelo na vuyelo. [SME] Masiku na tinhlayo leti kongomeke (lembe ra 1324, vukulu bya ntshungu wakwe, vuleha bya ku cinca ka mintsengo) swi huma eka vatsari va endzhaku naswona swi hambana exikarhi ka tihlovo - swi nyike tanihi leswi vikiweke hi vunyingi ku ri ni ku va swi kongomile. Kandziyisa vuyelo lebyi tshamaka: Mali yi tiviwile emisaveni hinkwayo ya nkarhi wa xikhale (medieval).
Timbuktu, doroba lerikulu ra mabindzu
Timbuktu ri kule laha Nambu wa Niger a wu hlangana na tindlela ta mabindzu ta mananga, leswi ri endleke ndhawu yo hlangana ya ntumbuluko.
Timbuktu a ri ri ekusuhi na laha mabindzu ya nambu a ma hlangana na tikaravani ta mananga. Swuma, vanhu na mianakanyo swo huma etindhawini to tala swi hlangane kwalaho, kutani doroba ri fuwile ri tshukela ehansi ka mfumo wa Mali.
- Vaxavisi a va cincana nsuku, munyu, nguvu na swuma swin'wana swo tala emamakete ya rona.
- Timosque to saseka ti akiwe kwalaho, tin'wana hi switina swa ndzhope leti ha yimaka na namuntlha.
- Timbuktu sweswi i Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava ya UNESCO (UNESCO World Heritage Site), leyi sirhelelaka hikwalaho ka matimu ya yona.
Speaker notes
Kombisa leswaku ha yini ndhawu yi endle Timbuktu ri hlawuleka: a ku ri ndhawu yo hlangana ya mafambiselo mambirhi ya vufambo, nambu na karavani ya mananga. Kombisa vuako byo hlawuleka bya switina swa ndzhope (adobe) na mapulanga ya timhandzi, tanihi Djinguereber Mosque leyi akiweke enkarhini wa Mansa Musa. Vula leswaku swiako leswi swa olova ku onhaka naswona swi lave ku sirheleriwa, hi yona mhaka leyi Timbuktu ri nga Ndhawu ya Ndzhaka ya Misava ya UNESCO - ku hlanganisa loku kahle na mianakanyo ya ndzhaka na leswaku ha yini hi hlayisa nkarhi lowu hundzeke.
Timbuktu, doroba ra vadyondzeki
Timbuktu ri vile yin'wana ya tindhawu ta nkoka ngopfu eAfrika yo dyondza.
Ekusuhi na timosque ta rona, ngopfu-ngopfu Sankore, ku kule swikolo na tiyunivhesiti. Swichudeni a swi ta swi huma eAfrika hinkwayo ku dyondza vukhongeri, nawu, tinhlayo (mathematics), swa tinyeleti (astronomy) na vurhapi (murhi).
- Enkarhini wo tshukela ngopfu, magidi ya swichudeni a swi dyondza edorobeni hi nkarhi wun'we.
- Vadyondzisi a va ri vadyondzeki lava xiximiwaka, naswona dyondzo yi tise xichavo edorobeni.
- Timbuktu ri vile xikombiso xa vutivi na dyondzo ya Afrika.
Speaker notes
Peji leri ri kongomisa eka CAPS mayelana na Timbuktu tanihi ndhawu yo dyondzela. Lulamisa xihoxo lexi tolovelekeke: Afrika ya nkarhi wa xikhale (medieval) a yi ri na madoroba ya vadyondzeki na tilaymburari, ku nga ri miganga ntsena. Mosque-university ya Sankore hi yona a yi tiveka ngopfu. [SME] Tinhlayo ta swichudeni hakanyingi ti tshahiwa ti ri kwalomu ka 25 000, kambe nhlayo leyi yi huma eka ku ringanyeta ka endzhaku naswona yi fanele ku tekiwa tanihi ya kwalomo. Vutisa swichudeni leswaku ha yini ndhawu leyi dumeke hi rifuwo yi nga ha va yi duma na hi dyondzo - rifuwo na mabindzu swi kokile vadyondzeki naswona swi hakerile tibuku na swikolo.
Mimatsalwa ya Timbuktu
Vadyondzeki va Timbuktu va tsale va tlhela va hlengeleta madzana ya magidi ya tibuku leti tsariweke hi voko.
Tibuku a ti kopiwa hi voko hi Xiarabu na tindzimi tin'wana kutani ti hlayisiwa hi mindyangu hi switukulwana na switukulwana. Ku endliwe to tala lerova, minkarhi yin'wana, ku xavisa tibuku a ku ri byin'wana bya mabindzu lama vuyerisaka ngopfu edorobeni.
- Mimatsalwa yi funengete sayense, matimu, vutlhokovetseri, mabindzu na ripfumelo.
- Ma ri vumbhoni bya leswaku West Afrika a yi ri na matimu lama tsariweke lama fuweke, ku nga ri mintsheketo ya nomu ntsena.
- Afrika-Dzonga endzhaku yi pfune ku hlayisa mimatsalwa leyi hi ku tirhisa projeke ya Timbuktu (Timbuktu project).
Speaker notes
Tirhisa mimatsalwa ku kaneta ntsheketo wa mavunwa wa leswaku Afrika a yi ri hava 'matimu' lava Yuropa va nga si tsala ha wona. Tilaymburari ta Timbuktu ti khoma makume ya magidi - hi ku hlaya kun'wana madzana ya magidi - ya mimatsalwa. [SME] Ntsengo hinkwawo wa mimatsalwa wu hambana swinene exikarhi ka tihlovo (kusukela eka makume ya magidi ku fika eka madzana ya magidi) naswona wu fanele ku nyikiwa tanihi mpimo wo anama. Leyi i vuhlanganisi lebyi tsakisaka bya Afrika-Dzonga: endzhaku ka 2001 Afrika-Dzonga yi seketele projeke yo aka gandzelo ra matsalwa (archive) na ku pfuna ku hlayisa mimatsalwa ya Timbuktu, leswi vadyondzisi va nga swi vulaka ku hlanganisa dyondzo na tiko ra swichudeni ha swona.
Mali na Timbuktu hi ku famba ka nkarhi
- c.1235 Sundiata Keita u simeka Mfumo wa Mali
- early 1300s Mansa Musa u fuma loko mfumo wu ri en'wini wa matimba
- c.1324 Riendzo ro kwetsima (hajj) ra Mansa Musa ku ya Mecca
- 1320s-1330s Ku akiwa mosque lerikulu eTimbuktu; dyondzo ya kula
- 1400s Mali ya tsana; Timbuktu ri cinca vafumi
- c.1600 Mfumo wa Songhai wu siva Mali tanihi matimba lamakulu
Speaker notes
Tirhisa nkongomiso wa nkarhi ku tiyisisa ntsheketo lowu nga vekiwa kambe na ku toloverisa ku tirha na masiku na malembe-xidzana - vuswikoti bya nkoka bya CAPS. Kombisa leswaku leswi i swa kwalomo ('c.' swi vula 'kwalomu ka') hikuva swo tala swa tirhekhodi swi huma eka mintsheketo ya nomu na vatsari va endzhaku. Vutisa swichudeni ku veka riendzo ro kwetsima endzeni ka nkarhi wa vufumi bya Mansa Musa na ku vona leswaku mfumo wu tekile nkarhi wo leha ku fikela kwihi - ku tlula malembe ya 300.
Makumu ya Mali - kambe ku nga ri ntsheketo wa yona
Mali yi tsanile hakatsongo-tsongo, kambe mianakanyo ya yona, tindlela ta mabindzu na doroba ra dyondzo swi hanye ku tlula mfumo.
Endzhaku ka va-1300, timholovo ta matimba, ku hlaseriwa hi vanhu va mananga na ku tlakuka ka Mfumo wa Songhai lowu akelaneke swi hlakahle Mali hakatsongo-tsongo. Kwalomu ka 1600 Songhai na van'wana a va lawula tindlela ta khale ta mabindzu na madoroba.
- Timbuktu ri tshamile ri ri ndhawu ya mabindzu na dyondzo ehansi ka vafumi lavantshwa.
- Ntsheketo wa Mali wu kombisa leswaku Afrika a yi ri na tiswirho leti nga ni matimba, leti fuweke na leti hleleke kahle.
- Namuntlha hi dyondza Mali leswaku hi twisisa nkarhi lowu hundzeke wa Afrika lowu fuweke.
Speaker notes
Pfala ntsheketo wa matimu naswona u humesa nkoka wa wona. Dyondziso lonkulu i ku cinca na ku ya emahlweni: Mfumo wa Mali wu wile, kambe tindlela ta mabindzu na ntirho wa Timbuktu tanihi ndhawu yo dyondzela swi yile emahlweni ehansi ka Songhai. Gimeta hi mianakanyo leyikulu ya CAPS ya dyondzo hinkwayo: Afrika ya loko vukoloni byi nga si fika a yi ri na tiswirho letikulu, leti fuweke na leti tlhariheke leti nga na madoroba, tinawula ta mabindzu na tindhawu to dyondzela. Leswi swi pfuna swichudeni ku xixima matimu ya Afrika hi yoxe.
Leswi hi swi dyondzeke
Mali yi fuwile hi ku lawula mabindzu ya nsuku-munyu, naswona Timbuktu ri vile ndhawu yo dyondzela leyi dumeke.
Hi vone ndlela leyi Sundiata Keita a simekeke Mali, ndlela leyi Mansa Musa a yi endleke yi duma, ndlela leyi mabindzu ya nsuku-munyu ma tumbuluxeke rifuwo ra yona, na ndlela leyi Timbuktu ri veke doroba ra vadyondzeki na tibuku. Sweswi kambela leswi u swi tsundzukaka.
Q. Hlamusela ndlela leyi mabindzu ya nsuku na munyu ma endleke mfumo wa Mali wu fuwa. (6 marks)
Q. Ha yini riendzo ro kwetsima ra Mansa Musa ku ya Mecca ri endle Mali yi duma eswiphemwini swin'wana swa misava? (4 marks)
Q. Hlamusela swivangelo swimbirhi leswi endleke Timbuktu ri tiviwa tanihi ndhawu ya nkoka yo dyondzela. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mbulavurisano wa tlilasi; ku averiwa ka timaki ku landzela xitayela xa CAPS, ku hlanganisa ku tsundzuka na nhlamuselo. Khutaza swichudeni ku hlamula hi swivulwa leswi heleleke na ku tirhisa marito ya nkoka ya dyondzo (Sahel, karavani, hajj, Sankore, matsalwa, griot). Va tsundzuxe dyondzo leyikulu: West Afrika ya loko vukoloni byi nga si fika a yi ri kaya ka mfumo lowu fuweke, lowu nga na matimba na doroba ro dyondzela leri dumeke emisaveni hinkwayo.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- The kingdom of Mali and the city of Timbuktu
- Resource type
- Presentation