Vhaṱoḓisisi vha bva Yuropa vha Wana Afrika Tshipembe
Nḓila ye vhaendi vha zwikepe vha Portugal na Netherlands vha swika ngayo kha thumbu ya Afrika, na uri lwendo lwavho lwo lapfaho lwo amba mini kha vhathu vhe vha vha vho no dzula henefha.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri 'muṱoḓisisi' ndi mini na uri ndi ngani vhathu vha kale vho ya lwanzheni lwe vha vha vha sa lu ḓivhi. Bveledzani mihumbulo mivhili mihulwane ya ngudo: (1) vhaendi vha bvaho Portugal na Netherlands (Holland) vha wana nḓila ya lwanzhe i mona na Afrika Tshipembe, na (2) u swika havho ho shandula vhutshilo ha Khoikhoi na San vhe vha vha vho no dzula henefha. Humbudzani vhagudiswa uri u 'wana' fhethu a zwi ambi uri ho vha ho fhufha - vhathu vho dzula henefha miṅwaha ya zwigidi.
Ndi ngani vha Yuropa vha tshi ṱoḓa u ya tshipembe nga tshikepe?
Vho vha vha tshi ṱoḓa nḓila ya lwanzhe ya u swika kha vhurengisi ho pfumaho ha Vhubvaḓuvha.
Kaleni, zwinukhelisi zwi ngaho pfephere na sinamono, zwoṱhe na siliki na musuku, zwo swika Yuropa zwi tshi bva India na Vhubvaḓuvha. Zwo tshimbila zwiṱuku nga fhasi, ngauralo zwo vha zwi tshi ḓura vhukuma.
- Mahosi a Yuropa vho vha vha tshi ṱoḓa nḓila i tavhanyaho na i sa ḓuriho ya u swika Vhubvaḓuvha nga lwanzhe.
- Vhathu vha Portugal vho tea u ya tshipembe vha tevhela mukhumbi wa Afrika u itela u wana yeneyo nḓila.
- A hu na muthu Yuropa we a vha a tshi ḓivha uri zwikepe zwi nga mona na thumbu ya Afrika naa.
Speaker notes
Itani uri zwi vhe khagala: tshiitisi tsha ano mabammbiri a khombo ho vha u wana masheleni na vhurengisi. Zwinukhelisi zwo vha zwi tshi shumiswa u nukhedza na u vhulunga zwiḽiwa, nahone zwo vha zwi na ndeme khulwane. Ṱalutshedzani uri nga tshenetsho tshifhinga vha Yuropa vho vha vha tshi tea u renga thundu ya Vhubvaḓuvha nga vharengisi vhanzhi, zwe zwa ita uri i ḓure - nḓila ya lwanzhe i livhaho i nga ita uri Portugal i rengise iyoṱhe. Ni songo dzhenisa madzina manzhi zwino; vhaṱoḓisisi vha ḓa nga phanḓa.
Vhathu vhe vha vha vho no dzula henefha
Afrika Tshipembe ho vha hu haya ha Khoikhoi na San tshifhingani tsho fhelaho tshikepe tsha Yuropa tshi sa athu swika.
San vho vha vhe vhazwimi-vhakuvhanganyi vhe vha vha vha tshi zwima phukha na u kuvhanganya zwimela. Khoikhoi vho vha vha na masambi a kholomo na nngu nahone vho vha vha tshi pfuluwa vha tshi ṱoḓa hatsi na maḓi maswa. Vhoṱhe vha vhidzwa Khoisan.
- Vho vha vho no dzula Afrika Tshipembe miṅwaha ya zwigidi.
- Khoikhoi vha re tsini na mukhumbi vho ṱangana na vhaendi vha u thoma vha Yuropa iṱo na iṱo.
- Heḽi shango ḽo vha ḽi haya ḽavho - ḽo vha ḽi sina tshithu kana ḽi tshi lindela u 'wanwa'.
Speaker notes
Heyi sḽaidi i na ndeme kha ḓivhazwakale ḽo lulamaho na ḽa ngoho. Itani zwi vhe khagala uri vhathu vho dzula henefha lwa tshifhinga tshilapfu vha na maitele avho a vhutshilo. Fhambanyani nga vhulenda: San vho vha vhe vhazwimi-vhakuvhanganyi, Khoikhoi vho vha vhe vhalisa vha na kholomo na nngu. Ipfi 'u wana' kana 'u ṱoḓisisa' ḽi shumiswa u bva kha mavhonele a Yuropa; Khoisan vho vha vho no ḓivha heḽi shango sa haya. Hezwi zwi lugisela 'u ṱangana ha u thoma' nga phanḓa.
Portugal i sumbedza nḓila
Nga zwiṱaḓulo, vhaendi vha Portugal vho ola mukhumbi wa vhukovhela wa Afrika.
Vhaendi vha bvaho Portugal a vho ngo tshimbila lwendo lwoṱhe nga luthihi. Kha lwendo luṅwe na luṅwe vho ya tshipembe zwiṱuku nga fhasi ha mukhumbi wa Afrika, vha humela hayani u itela u kovhelana zwe vha zwi guda.
- Vho tshimbila nga zwikepe zwa mianda zwo khwaṱhaho zwine zwa pfi caravel zwine zwa nga tshimbila zwi tshi lwa na muya.
- Kapiteni muṅwe na muṅwe o engedza mukhumbi muswa kha maraba a Portugal.
- Ndivho yavho tsha vha u wana thumbu ya Afrika nahone vha tshimbile vha ye Vhubvaḓuvha.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri u ṱoḓisisa ho vha maitele a zwiṱaḓulo, o ṱaṱamuwaho, a miṅwaha minzhi, hu si lwendo luthihi fhedzi. Dzheniseani caravel: tshikepe tshi lenaho, tshi tshimbilaho nga u ṱavhanya, tshine tsha nga tshimbila tshi tshi lwa na muya, zwine zwa ita uri mabammbiri malapfu a konadzee. Litshani madzina a vhe maṱuku hafha - vho kapiteni vhavhili vha ḓivheaho (Dias na da Gama) vha ḓo wana sḽaidi dzavho nga phanḓa.
U wana nḓila lwanzheni
Hu si na maraba a lwanzhe ḽuhulu, vhaendi vho shumisa ḓuvha, ṋaledzi na zwishumiswa zwi lelutshaho.
Kule vhukati ha lwanzhe a hu na dziṱaḓa kana zwiga zwa nḓila. Vhaṱoḓisisi vho shumisa khampasi u wana devhula, nahone vho lavhelesa ḓuvha na ṋaledzi u itela u ḓivha uri vho ngafhi.
- Tshishumiswa tshine tsha pfi astrolabe tsho thusa u ela uri ḓuvha kana ṋaledzi i re nṱha lungafhani ṱaḓulu.
- Vha Portugal vho ombela zwiombwa zwihulwane zwa matombo, zwine zwa pfi padrao, kha mukhumbi u sumbedza uri vho swika ngafhi.
- Mabammbiri o vha a na khombo - maḓumbu, nḓala na malwadze zwo vha zwi tshi nga swika kule na hayani.
Speaker notes
Heyi ndi sḽaidi i farisaho, i ṱanganedzaho vhutshilo - vhagudiswa vha Gireidi ya 6 vha takalela 'nḓila ya u ita'. Ṱalutshedzani nga u leluwa uri ṋaḽedzi ya khampasi i dzulela u sumbedza devhula, na uri u lapfa ha ḓuvha kana ṋaledzi zwo sumbedza vhaendi uri vho ya devhula kana tshipembe lungafhani. Dzheniseani 'padrao' (tshiombwa tsha tombo) ngauri Dias o ombela tshiṅwe nahone tshi ḓo vhonala kha sḽaidi i tevhelaho. Ombelelani khombo ya ngoho u itela u hulisa nḓila dze mabammbiri a vha makonḓa ngayo.
Bartolomeu Dias u mona na Cape
Nga 1488 kapiteni wa Portugal o vha wa u thoma wa Muyuropa a ḓivhaho u mona na thumbu ya Afrika.
Bartolomeu Dias o tshimbila tshipembe vhukuma lwe ḓumbu ḽa fhufhutedza zwikepe zwawe zwa mona na thumbu ya Afrika a sa athu vhona na mavu. O no mona na Cape, a sumbedza uri zwikepe zwi nga swika Vhubvaḓuvha nga lwanzhe.
- O tsela Mossel Bay nahone a ombela tshiombwa tsha tombo mukhumbini.
- Wo thoma a vhidza fhethu 'Cape ya Maḓumbu' nga ṅwambo wa mutsho wa hone.
- Khosi ya Portugal ya ri fhethu ndi Cape of Good Hope (Cape ya Fulufhelo Ḽavhuḓi), ngauri zwino ho vha na fulufhelo ḽa u swika India.
Speaker notes
Heḽi ndi ḽiṅwe la mabammbiri mavhili a ndeme a ngudo. Ombelelani 1488 na muhumbulo wa 'wa u thoma' u bva kha maṅwalwa a Yuropa. Anetshelani mafhungo nga u leluwa: ḓumbu ḽo hwala Dias ḽa mona na Cape hu ṱhogomeli, zwe zwa sumbedza uri nḓila ya lwanzhe yo vha i tshi konadzea. U shandulwa ha dzina u bva kha 'Cape ya Maḓumbu' u ya 'Cape of Good Hope' ndi zwidodombedzwa zwi humbulwaho - vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani 'fulufhelo ḽavhuḓi' ḽo vha ḽi dzina ḽavhuḓi. [SME] Ni khou humbelwa u khwaṱhisedza maambele a uri Dias o tsela Mossel Bay na u thoho ha Cape u ya nga ṱhoho ya SAHO ni sa athu bveledza.
Vasco da Gama u swika India
Nga murahu ha miṅwaha ya fumi, kapiteni muṅwe wa Portugal o tshimbila lwendo lwoṱhe u ya India na u humela.
Vasco da Gama o thoma lwendo nga 1497. Zwikepe zwawe zwo ima nga mukhumbi wa Afrika Tshipembe u wana maḓi maswa na u awela, zwenezwo zwa tshimbila zwa gonya mukhumbi wa vhubvaḓuvha zwa yo wela India, ye a i swika nga 1498.
- O ṋea mukhumbi wa vhubvaḓuvha dzina ḽa Natal, ngauri o u fhira tsini na Khirisimusi.
- O vula nḓila yoṱhe ya lwanzhe u bva Yuropa u ya Vhubvaḓuvha.
- Zwino zwikepe zwa Portugal zwo vha zwi tshi fhira Cape kanzhi zwi tshi ya vhurengisini.
Speaker notes
Lwendo lwa vhuvhili lwa ndeme. Da Gama o fhedzisa zwe Dias a thoma: nḓila ya lwanzhe yo vulaho yo tshimbila lwendo lwoṱhe u ya India. Sumbedzani kha rabammbiri uri nḓila i tevhela mukhumbi wa Afrika i mona na Cape. Ṱalutshedzani uri 'Natal' zwi amba zwi elanaho na u bebwa/Khirisimusi, ndi ngani o i shumisa tsini na 25 Nyendavhusiku. Nga murahu ha hezwi, Cape yo vha fhethu ha u ima ha zwikepe zwi fhiraho - zwine zwa livhisa kha vha Netherlands. [SME] Khwaṱhisedzani u thoho ha Natal na maḓasi a 1497-1498 u ya nga SAHO ni sa athu bveledza.
U ṱangana kha Cape
Musi vhaendi na Khoikhoi vha tshi ṱangana, ho vha na vhurengisi na, nga zwiṅwe zwifhinga, khani.
Zwikepe zwi fhiraho zwo vha zwi tshi ṱoḓa maḓi maswa, ṋama na u awela. Vhaendi nga zwiṅwe zwifhinga vho rengisa tsimbi na dzimbeba na Khoikhoi vha wana kholomo na nngu. Fhedzi masia mavhili a sa amba luambo luthihi, na u sa pfesesana zwo vha zwi tshi nga vha khombo.
- Vhurengisi ho thusa vhaendi vho netaho u wana zwiḽiwa zwiswa zwa lwendo lulapfu.
- Nga 1510 khani yo vuwa Table Bay nahone muṱoḓi wa Portugal na vhathu vhawe vhanzhi vha vhulahwa.
- Nga miṅwaha minzhi nga murahu ha zwenezwo, zwikepe zwinzhi zwa Portugal zwo nanga u sa ima Cape.
Speaker notes
Fara heyi nga vhulenda na nga ngoho kha ḽevele ya Gireidi ya 6. U ṱangana ho vha na masia mavhili: vhurengisi ha mulalo NA khani. Khani ya 1510 Table Bay (ye Muṋe wa Portugal Francisco de Almeida na vhathu vhanzhi vha lovha khayo) ndi ngani vha Portugal vho iledza Cape nga murahu. Iledzani u pomoka sia ḽithihi; ṱalutshedzani uri u sa vha na luambo luthihi na mikhuvha yo fhambanaho zwo ita uri u fulufhelana hu vhe khonḓi. [SME] Ni khou humbelwa u khwaṱhisedza tshiitea tsha 1510 Table Bay, vhoṋe wa muṱoḓi, na maambele a vha lovhaho ni sa athu bveledza - itani zwi tshi tea minwaha ya vhagudiswa.
Vha Netherlands na VOC
Nga murahu ha miṅwaha ya fumi ntha, vharengisi vha bvaho Netherlands vho ṱoḓa fhethu ha u ima vhukati ha nḓila i yaho Vhubvaḓuvha.
Dutch East India Company, ine ya ḓivhea nga maṱari ayo a Tshinetherlands VOC, yo rumela zwikepe zwinzhi vhukati ha Yuropa na Vhubvaḓuvha. Cape yo vha yo dzula vhukati ha lwendo luḽi lulapfu.
- Vhaendi vha mabammbiri malapfu kanzhi vho vha vha tshi lwala nge vha shaya zwiḽiwa zwiswa na maḓi.
- VOC yo ṱoḓa tshiṱisheni tsha u fhumudza kha Cape u itela u ṱavha miroho na u wana ṋama ntswa.
- Ngauralo Khamphani yo tea u rumela vhathu u fhaṱa vhudzulo Table Bay.
Speaker notes
Sedzelani u bva kha vha Portugal u ya kha vha Netherlands. Ombelelani tshiitisi: VOC yo vha khamphani khulwane ya vhurengisi ine zwikepe zwayo zwa dzhia miṅwedzi u swika Vhubvaḓuvha, nahone vhaendi vha lwala (kanzhi nga scurvy, u bva kha u shaya zwiḽiwa zwiswa). Tshiṱisheni tsha u fhumudza tsha vhukati kha Cape tshi ḓo ṋetshedza miroho miswa, maḓi na ṋama. Ndi tshone tshiitisi tsha uri vha Netherlands vha ḓe - vhurengisi na u ṋetshedza, hu si u thoma u fhaṱa shango.
Jan van Riebeeck kha Cape
Nga 1652 VOC yo rumela Jan van Riebeeck u thoma tshiṱisheni tsha u fhumudza.
Jan van Riebeeck o swika Table Bay nga Lambamai 1652 na tshigwada tshiṱuku tsha vhathu. Vho fhaṱa fothi u itela tsireledzo nahone vha ṱavha ngade khulwane ya miroho u fusha zwikepe zwi fhiraho.
- Vho ṱavha miroho na mitshelo nahone vha fara zwifuwo u wana ṋama ntswa.
- Vho rengisana na Khoikhoi u wana kholomo na nngu.
- Tshenetshi tshiṱisheni tshiṱuku tsho aluwa zwiṱuku - tsha vha mathomo a vhudzulo ha tshiimo ha Vhayuropa.
Speaker notes
Heyi ndi tshiitea tsha u shandukisa kha tshipiḓa tsha vhuvhili tsha ngudo. Van Riebeeck o swika nga Lambamai 1652 na vhathu vha ṱoḓaho u vha 90; vho fhaṱa fothi na Ngade ya Khamphani u fusha zwikepe. Ombelelani ipfi 'vhudzulo ha tshiimo' - u fhambana na vha Portugal vhe vha vha vha tshi ima fhedzi, vha Netherlands vho dzula. Uyu u dzula ndi zwine zwa ita 1652 uri i vhe ya ndeme nahone zwi livhisa kha mvelelo kha sḽaidi i tevhelaho. [SME] Khwaṱhisedzani ṅwedzi wa u swika na vhunzhi ha tshigwada tsha van Riebeeck (kanzhi hu ambwa vha ṱoḓaho u vha 90) ni sa athu bveledza.
Tshanduko kha vhathu vha Cape
Vhudzulo vhuswa nga zwiṱaḓulo vho dzhia mavu na fulo zwe Khoikhoi vha vha vha tshi ḓitika ngazwo.
Mathomoni vha Netherlands na Khoikhoi vho rengisana. Fhedzi musi vhudzulo vhu tshi aluwa, vha Netherlands vho ṱoḓa mavu manzhi a bulasi - mavu one ane Khoikhoi vha a shumisa u fudza kholomo dzavho.
- Khoikhoi vho xelelwa nga mavu a fulo nahone, nga tshifhinga, nga kholomo dzavho nnzhi.
- U sa tendelana nga mavu na kholomo zwo ḓisa khani vhukati ha masia mavhili.
- Vhutshilo ha Khoikhoi na San ho shandulwa lini na lini nga vhudzulo kha Cape.
Speaker notes
Ṋetshedzani mvelelo khulwane nga u tou vha khagala na nga u linganela. Vhushaka ho thoma nga vhurengisi fhedzi ho shanduka musi vhadzuli vha tshi ṱoḓa mavu a bulasi - mavu one a fulo ane Khoikhoi vha vha vha tshi a ṱoḓa u fudza masambi avho. Hezwi zwo ḓisa u xelelwa nga mavu, u xelelwa nga kholomo, na khani. Itani zwi vhe zwa ngoho na zwi tshi tea minwaha; ndaela ndi ya uri u swika ha vhudzulo ho shandula vhutshilo ha Khoikhoi na San lini na lini. Hezwi zwi elana na thero dza nga phanḓa dza CAPS dza vhukoloni ha Cape.
Maḓasi a ndeme: 1488 u swika 1652
- 1488 Bartolomeu Dias u mona na Cape
- 1497-98 Vasco da Gama u tshimbila u ya India
- 1510 Khani na Khoikhoi Table Bay
- 1600s Zwikepe zwa VOC ya Netherlands zwi fhira Cape kanzhi
- 1652 Van Riebeeck u thoma tshiṱisheni tsha u fhumudza
Speaker notes
Shumisani heyi sḽaidi u thusa vhagudiswa u vhea zwiitea nga vhulandu, tshine tsha vha tshikili tsha ndeme tsha CAPS Intermediate Phase. Vha vhudziseni uri vha ṱhogomele khethekano ndapfu vhukati ha mabammbiri a u thoma a Portugal (magumo a 1400s) na vhudzulo ha Netherlands (1652) - miṅwaha ya u fhira 150. Vha Portugal vho wana na u shumisa nḓila ya lwanzhe; vha Netherlands ndi vhone vho fheleaho vha dzula kha Cape.
Masia mavhili a mafhungo mathihi
Mabammbiri one aeo a vhonala o fhambana nga maanḓa u ya nga uri ni nnyi.
Speaker notes
Heyi ndi sḽaidi ya u humbula. Funzani 'mavhonele' - ḓivhazwakale ḽithihi ḽi pfala sa tshiitea tshi takadzaho u bva kha sia ḽa Yuropa na sa u xelelwa u bva kha sia ḽa Khoisan. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u fara ngoho mbili nga tshifhinga tshithihi. Hezwi zwi sumbedza u humbula ha ḓivhazwakale ho linganelaho nahone zwi vha lugisela mbudziso dza u sedzulusa.
Zwe ra guda
Vhaendi vha Portugal vho wana nḓila ya lwanzhe i mona na Afrika Tshipembe, nahone vha Netherlands nga murahu vha dzula kha Cape - vha shandula vhutshilo ha Khoisan.
Humbulani mafhungo: Vhayuropa vho ṱoḓa nḓila ya lwanzhe ya u ya Vhubvaḓuvha; Dias o mona na Cape nga 1488 na da Gama o swika India nga 1498; nahone nga 1652 van Riebeeck o fhaṱa tshiṱisheni tsha u fhumudza tshe tsha aluwa tsha vha vhudzulo vhu sa fheliho.
Q. Ndi ngani vha Portugal vho ṱoḓa u mona na thumbu ya Afrika nga tshikepe? (3 marks)
Q. Bulani vhaṱoḓisisi vhavhili vha Portugal vha ḓivheaho kha heyi ngudo nahone ni ambe uri muṅwe na muṅwe o ita mini. (4 marks)
Q. U swika ha vhudzulo ha Netherlands kha Cape zwo shandula hani vhutshilo ha Khoikhoi? (3 marks)
Speaker notes
Fhedzisani nga u dovholola zwiitea zwiraru zwa ndeme: Dias (1488), da Gama (1497-98) na van Riebeeck (1652). Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseletano ya kilasi; maakhono a tevhela maitele a CAPS. Mbudziso ya u fhedza i lingedza uri vhagudiswa vha nga ṱalutshedza mvelelo, hu si u elelwa fhedzi. Sumbedzani yunithi i tevhelaho: vhukoloni ha Cape nga ḓana ḽa miṅwaha ḽa vhu-17 na ḽa vhu-18.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- Explorers from Europe find southern Africa
- Resource type
- Presentation