Valavisisi va le Yuropa va Kuma Afrika-Dzonga
Ndlela leyi vafambi va xikepe va Vaputukezi na Vaholandi va fikeke ha yona enhlohlorhini ya Afrika, na leswi mariendzo ya vona yo leha ya vuleke swona eka vanhu lava a se va tshama laha.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswaku 'mulavisisi' i mani, na leswaku ha yini vanhu va khale a va famba hi malwandle lawa a va nga ma tivi. Veka mavonelo mambirhi lamakulu ya dyondzo: (1) vafambi va xikepe va le Portugal kutani va le Holland (Netherlands) va kume ndlela ya lwandle yo rhendzela Afrika-Dzonga, na (2) ku fika ka vona ku cincile vutomi bya Vakhoikhoi na Vasan lava a se va tshama laha. Tsundzuxa swichudeni leswaku ku 'kuma' ndhawu a swi vuli leswaku a yi nga ri na munhu - vanhu a va tshamile laha ku ringana magidi ya malembe.
Ha yini Vayuropa a va lava ku famba hi xikepe va ya eDzongeni?
A va lava gondzo ra lwandle leri yisaka eka mabindzu yo fuwa ya le Vuxa.
Khale-khale, swinandziso swa swakudya swo fana na pelepele na sinamoni, swin'we na silika na nsuku, a swi fika eYuropa swi huma eIndia na le Vuxa. A swi famba hi ku nonoka hi le misaveni, hikwalaho a swi durha swinene.
- Tihosi ta le Yuropa a ti lava ndlela yo hatlisa na yo chipa yo fika eVuxa hi lwandle.
- Vanhu va le Portugal va bohe ku famba va ya eDzongeni va landza ribuwa ra Afrika leswaku va kuma gondzo rero.
- A ku hava munhu eYuropa loyi a a ri tiva leswaku swikepe swi nga ha kota ku rhendzela ehansi ka Afrika.
Speaker notes
Hlayisa mhaka leyi yi ri erivaleni: xivangelo xa mariendzo lawa ya khombo a ku ri mali na mabindzu. Swinandziso a swi tirhisiwa ku nandzihisa na ku hlayisa swakudya, naswona a swi durha ngopfu. Hlamusela leswaku hi nkarhi wolowo Vayuropa a va fanele ku xava swilo swa Vuxa hi ku tirhisa vaxavisi vo tala, leswi a swi endla swi durha - gondzo ro kongoma ra lwandle a ri ta pfumelela Portugal ku xavisa hi voxe. U nga tshiki swichudeni swi tikeriwa hi mavito sweswi; valavisisi va ta ta endzhaku.
Vanhu lava a se va tshama laha
Afrika-Dzonga a ri ri kaya ra Vakhoikhoi na Vasan khale swinene xikepe xa Yuropa xi nga si fika.
Vasan a ku ri vahloti-vahlengeleti lava a va hlota swiharhi va tlhela va hlengeleta swimila. Vakhoikhoi a va risa mintlhambi ya tihomu na tinyimpfu naswona a va rhurha ku kuma byanyi lebyintshwa na mati. Loko va hlanganisiwa hi ku talanga va vuriwa Khoisan.
- A va tshamile eAfrika-Dzonga ku ringana magidi ya malembe.
- Vakhoikhoi lava a va ri kusuhi na ribuwa va hlangane na vafambi va xikepe vo sungula va Yuropa ximombo hi ximombo.
- Tiko leri a ri ri kaya ra vona - a ri nga ri erhala kumbe ku rindzela ku 'kumiwa'.
Speaker notes
Xipeji lexi xi na nkoka eka matimu yo lulama na yo tshembeka. Veka erivaleni leswaku vanhu a va tshamile laha nkarhi wo leha hi maendlelo ya vona ya vutomi. Hambanisa hi vulami: Vasan a ku ri vahloti-vahlengeleti, Vakhoikhoi a ku ri varisi va tihomu na tinyimpfu. Rito 'ku kuma' kumbe 'ku fumbarhula' ri tirhisiwa hi mavonelo ya Vayuropa; Vakhoisan a se va ri tiva tiko leri tanihi kaya. Leswi swi veka 'ku hlangana ko sungula' endzhaku.
Portugal yi Fambisa Ndlela
Goza hi goza, vafambi va xikepe va Vaputukezi va endla mepe wa ribuwa ra vupeladyambu bya Afrika.
Vafambi va xikepe va le Portugal a va famba-nga hinkwaswo hi nkarhi wun'we. Eka riendzo rin'wana na rin'wana a va ya emahlweni switsongo va rhelela ehansi hi ribuwa ra Afrika kutani va vuya ekaya va ta phofula leswi va swi dyondzeke.
- A va famba hi swikepe swa timhandzi swo tiya leswi vuriwaka caravels leswi a swi kota ku famba swi lwisana na moya.
- Kaputeni un'wana na un'wana a a engetela ribuwa lerintshwa eka timepe ta Portugal.
- Xikongomelo xa vona a xa ha ri ku kuma makumu ya le kule ya Afrika kutani va ya emahlweni eVuxa.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ku lavisisa a ku ri endlelo ro nonoka, ro khathala, goza hi goza ehenhla ka malembe yo tala, ku nga ri riendzo rin'we ntsena. Nghenisa caravel: xikepe xo olova, xo hatlisa lexi a xi kota ku famba xi lwisana na moya, leswi a swi endla maendzo yo leha ya lwandle ya koteka. Hlayisa mavito ma nga tali laha - vakaputeni vambirhi lava dumeke (Dias na da Gama) va ta kuma swipeji swa vona endzhaku.
Ku Kuma Ndlela elwandle
Handle ka timepe ta lwandle lerikulu, vafambi va xikepe a va tirhisa dyambu, tinyeleti na switirho swo olova.
Ekule elwandle a ku na tindlela kumbe swikombiso swa tindlela. Valavisisi a va tirhisa khampasi ku kuma n'walungwini, naswona a va languta dyambu na tinyeleti ku vona laha a va ri kona.
- Xitirho lexi vuriwaka astrolabe a xi pfuna ku pima leswaku dyambu kumbe nyeleti yi tshamile ehenhla ka mpfhuka wihi ematilweni.
- Vaputukezi a va byala swihambano leswikulu swa maribye, leswi vuriwaka padrao, eribuweni ku kombisa mpfhuka lowu va fikeke eka wona.
- Mariendzo a ma ri ni khombo - swihuhuri, ndlala na vuvabyi swi nga ha hlasela ekule na kaya.
Speaker notes
Lexi i xipeji xo tirha hi mavoko, xa vululami - swichudeni swa Giredi 6 swi tsakela 'ndlela'. Hlamusela hi ku olova leswaku nala wa khampasi minkarhi hinkwayo wu kombetela en'walungwini, naswona ku tlakuka ka dyambu kumbe tinyeleti a swi byela vafambi va xikepe leswaku va ri kule ku fika kwihi en'walungwini kumbe edzongeni. Nghenisa 'padrao' (xihambano xa ribye) hikuva Dias u byale xin'we naswona xi humelela eka xipeji lexi landzelaka. Kandziyisa khombo ra xiviri ku aka xichavo eka ndlela leyi maendzo lawa a ma tika ha yona.
Bartolomeu Dias u Rhendzela Kapa
Hi 1488 kaputeni wa Muputukezi u ve Muyuropa wo sungula loyi a tiviwaka ku rhendzela nhlohlori ya Afrika.
Bartolomeu Dias u fambe a ya ekule swinene edzongeni lerova xihuhuri xi hungutela swikepe swa yena xi rhendzela ehansi ka Afrika a nga si vona ni misava. A a rhendzele Kapa, a kombisa leswaku swikepe swi nga kota ku fika eVuxa hi lwandle.
- U tsike eMossel Bay kutani a byala xihambano xa ribye eribuweni.
- Xosungula u thye ndhawu leyi 'Cape of Storms' (Kapa ra Swihuhuri) hikwalaho ka maxelo yo biha.
- Hosi ya Portugal yi tlhele yi yi thya Cape of Good Hope (Kapa ra Ntshembo Lowunene), hikuva sweswi a ku ri ni ntshembo wo fika eIndia.
Speaker notes
Leri i rin'wana ra maendzo mambirhi ya nkoka ya dyondzo. Kandziyisa 1488 na mianakanyo ya 'wo sungula' hi ku ya hi rhekhodo ra Vayuropa. Hlamusela mhaka hi ku olova: xihuhuri xi rhwale Dias xi n'wi rhendzeta Kapa hi ku fana na hi mbhitsi, leswi swi kombiseke leswaku gondzo ra lwandle a ri koteka. Ku cinca ka vito ku suka eka 'Cape of Storms' ku ya eka 'Cape of Good Hope' i xikombiso xo tsundzukeka - vutisa swichudeni leswaku ha yini 'ntshembo lowunene' a ku ri vito lerinene. [SME] Hi kombela mi tiyisisa marito ya leswaku Dias u tsike eMossel Bay na ku thyiwa ka Kapa mi ma pimanisa na xihloko xa SAHO mi nga si humesa.
Vasco da Gama u Fika eIndia
Endzhaku ka malembe ya kwalomu ka khume, kaputeni un'wana wa Muputukezi u fambe a ya eIndia a tlhela a vuya.
Vasco da Gama u sungule riendzo hi 1497. Swikepe swa yena swi yime hi ribuwa ra Afrika-Dzonga ku kuma mati lamantshwa na ku wisa, kutani swi tlhela swi tlhandluka hi ribuwa ra vuxa swi tsemakanya swi ya eIndia, leyi a fikeke eka yona hi 1498.
- U thye ribuwa ra vuxa Natal, hikuva u ri hundze kusuhi na Khisimusi.
- U pfule gondzo hinkwaro ra lwandle ku suka eYuropa ku ya eVuxa.
- Sweswi swikepe swa Vaputukezi a swi hundza Kapa hi ku talanga eendleleni ya swona yo ya xavisa.
Speaker notes
Riendzo ra vumbirhi ra nkoka. Da Gama u hetise leswi Dias a swi sunguleke: gondzo ro pfuleka ra lwandle ku fika eIndia hinkwaro. Kombisa eka mepe ndlela leyi gondzo ri namarhelaka ha yona ribuwa ra Afrika ri rhendzela Kapa. Hlamusela leswaku 'Natal' swi vula leswi fambelanaka na ku velekiwa/Khisimusi, hi yona mhaka a a ri tirhisa kusuhi na 25 Dizemba. Endzhaku ka leswi, Kapa ri ve xiyimo lexi tolovelekeke xa swikepe leswi hundzaka - leswi swi yisaka eka Vaholandi. [SME] Tiyisisani ku thyiwa ka Natal na masiku ya 1497-1498 mi ma pimanisa na SAHO mi nga si humesa.
Ku Hlangana eKapa
Loko vafambi va xikepe na Vakhoikhoi va hlangana, a ku ri ni mabindzu na, minkarhi yin'wana, madzolonga.
Swikepe leswi hundzaka a swi lava mati lamantshwa, nyama na ku wisa. Vafambi va xikepe minkarhi yin'wana a va xavisa nsimbi na vuhlalu na Vakhoikhoi va tshurha tihomu na tinyimpfu. Kambe matlhelo mambirhi a ma nga ri na ririmi rin'we, naswona ku nga twisisani ku nga ha hundzuka khombo.
- Mabindzu ya pfune vafambi va xikepe lava karheleke ku kuma swakudya leswintshwa swa riendzo ro leha.
- Hi 1510 ku pfuke nyimpi eTable Bay kutani murhangeri wa Muputukezi na vavanuna vo tala va yena va dlayiwa.
- Ku ringana malembe yo tala endzhaku ka sweswo, swikepe swo tala swa Vaputukezi swi hlawurile ku nga yimi eKapa.
Speaker notes
Khoma mhaka leyi hi vukheta na hi ku tshembeka eka Giredi 6. Ku hlangana a ku ri na tinhlangano timbirhi: mabindzu yo rhula NA madzolonga. Nyimpi ya 1510 eTable Bay (laha Muputukezi Francisco de Almeida na vavanuna vo tala va feke) hi yona mhaka Vaputukezi va papalateke Kapa endzhaku. Papalata ku sola tlhelo rin'we; hlamusela leswaku ku pfumaleka ka ririmi rin'we na mikhuva yo hambana swi endle ku tshembana ku tika. [SME] Hi kombela mi tiyisisa xiendlakalo xa 1510 xa Table Bay, vito ra murhangeri, na marito ya lava feke mi nga si humesa - hlayisa swi ri swa vukhale bya swichudeni.
Vaholandi na VOC
Endzhaku ka malembe yo tlula dzana, vaxavisi va le Netherlands a va lava xiyimo exikarhi eendleleni yo ya eVuxa.
Dutch East India Company, leyi tiviwaka hi maletere ya yona ya Xiholandi VOC, yi rhumele swikepe swo tala exikarhi ka Yuropa na Vuxa. Kapa a ri ri exikarhi-karhi ka riendzo rero ro leha.
- Vafambi va xikepe eka maendzo yo leha a va tala ku vabya handle ka swakudya leswintshwa na mati.
- VOC a yi lava refreshment station (xitichi xo phamela vafambi) eKapa ku byala matsavu na ku kuma nyama leyintshwa.
- Kutani Khampani yi bohe ku rhuma vanhu ku aka xisekelo eTable Bay.
Speaker notes
Buriso ku suka eka Vaputukezi ku ya eka Vaholandi. Kandziyisa xivangelo: VOC a yi ri khampani leyikulu ya mabindzu leyi swikepe swa yona a swi teka tin'hweti ku fika eVuxa, naswona vafambi va xikepe a va vabya (hi ku tala hi scurvy, hi ku pfumala swakudya leswintshwa). Refreshment station exikarhi eKapa a yi ta nyika matsavu lamantshwa, mati na nyama. Hi yona mhaka Vaholandi va teke - mabindzu na ku phamela, ku nga ri xosungula ku aka tiko.
Jan van Riebeeck eKapa
Hi 1652 VOC yi rhume Jan van Riebeeck ku ya veka refreshment station.
Jan van Riebeeck u fike eTable Bay hi April 1652 na ntlawa lowutsongo wa vanhu. Va ake khokholo ku tikhotsa naswona va byala ntanga lowukulu wa matsavu ku phamela swikepe leswi hundzaka.
- Va byale matsavu na mihandzu naswona va risa swifuwo ku kuma nyama leyintshwa.
- Va xavisile na Vakhoikhoi va kuma tihomu na tinyimpfu.
- Xitichi lexitsongo lexi xi kule hakatsongo-tsongo - xi ve masungulo ya vutshamo lebyi tiyeke bya Vayuropa.
Speaker notes
Lexi i xiave xo hundzuka eka xiphemu xa vumbirhi xa dyondzo. Van Riebeeck u fike hi April 1652 na kwalomu ka vanhu va 90; va ake khokholo na Ntanga wa Khampani ku phamela swikepe. Kandziyisa xiga xa 'vutshamo lebyi tiyeke' - ku hambana na Vaputukezi lava a va yima ntsena, Vaholandi va sale. Ku tiya kokolo hi swona swi endlaka 1652 ri va ra nkoka naswona swi yisa eka vuyelo bya xipeji lexi landzelaka. [SME] Tiyisisani n'hweti ya ku fika na ntsengo wa ntlawa wa van Riebeeck (hi ku tala wu nyikiwa tanihi kwalomu ka 90) mi nga si humesa.
Ku Cinca eka Vanhu va Kapa
Vutshamo lebyintshwa byi teke misava na madyelo hakatsongo-tsongo leswi Vakhoikhoi a va titshega ha swona.
Xosungula Vaholandi na Vakhoikhoi a va xavisana. Kambe loko vutshamo byi ri karhi byi kula, Vaholandi a va lava misava yo tala ya mapurasi - misava yoleyo Vakhoikhoi a va yi tirhisa ku risa tihomu ta vona.
- Vakhoikhoi va lahlekeriwe hi misava yo risela naswona, hi ku famba ka nkarhi, va lahlekeriwe hi tihomu to tala ta vona.
- Ku nga pfumelelani ehenhla ka misava na tihomu swi tise nyimpi exikarhi ka matlhelo mambirhi.
- Vutomi bya Vakhoikhoi na Vasan byi cinciwe hilaha ku nga heriki hi vutshamo bya le Kapa.
Speaker notes
Humesa vuyelo lebyikulu hi ku olova na hi ku lulama. Vuxaka byi sungule hi mabindzu kambe byi cincile loko vatshami va ri karhi va lava misava ya purasi - yoleyo madyelo lawa Vakhoikhoi a va ma lava eka mintlhambi ya vona. Leswi swi tise ku lahlekeriwa hi misava, ku lahlekeriwa hi tihomu, na madzolonga. Hlayisa swi ri swa xiviri na swa vukhale bya swichudeni; mhaka hi leswaku ku fika ka vutshamo ku cincile vutomi bya Vakhoikhoi na Vasan hilaha ku nga heriki. Leswi swi hlanganisa na tinhloko ta CAPS ta le ndzhaku ta ku thoriwa ka Kapa.
Masiku ya nkoka: 1488 ku ya 1652
- 1488 Bartolomeu Dias u rhendzela Kapa
- 1497-98 Vasco da Gama u ya emahlweni eIndia
- 1510 Ku lwa na Vakhoikhoi eTable Bay
- 1600s Swikepe swa VOC ya Vaholandi swi hundza Kapa hi ku talanga
- 1652 Van Riebeeck u sungula refreshment station
Speaker notes
Tirhisa xipeji lexi ku pfuna swichudeni ku landzelelanisa swiendlakalo, vuswikoti bya nkoka bya CAPS Intermediate Phase. Va kombele va xiya nkarhi wo leha exikarhi ka maendzo yo sungula ya Vaputukezi (eku heleni ka va-1400) na vutshamo bya Vaholandi (1652) - ku tlula malembe ya 150. Vaputukezi va kume va tlhela va tirhisa gondzo ra lwandle; Vaholandi hi vona lava eku heteleleni va tshameke eKapa.
Matlhelo Mambirhi ya Ntsheketo Wun'we
Maendzo yaleyo ya languteka hi ndlela yo hambana swinene hi ku ya hi leswaku u mani.
Speaker notes
Lexi i xipeji xo anakanya. Dyondzisa 'mavonelo' - matimu yaleyo ma titwa ku fana na ku humelela lokutsakisaka eka tlhelo ra Yuropa naswona ku fana na ku lahlekeriwa eka tlhelo ra Vakhoisan. Khutaza swichudeni ku khoma tintiyiso timbirhi hi nkarhi wun'we. Leswi swi kombisa ku anakanya ka matimu ko ringanela naswona swi va lunghiselela eka swivutiso swo kambela.
Leswi hi swi dyondzeke
Vafambi va xikepe va Vaputukezi va kume gondzo ra lwandle ku rhendzela Afrika-Dzonga, naswona Vaholandi endzhaku va tshame eKapa - va cinca vutomi bya Vakhoisan.
Tsundzuka ntsheketo: Vayuropa a va lava gondzo ra lwandle ku ya eVuxa; Dias u rhendzele Kapa hi 1488 naswona da Gama u fike eIndia hi 1498; naswona hi 1652 van Riebeeck u ake refreshment station leyi kuleke yi va vutshamo lebyi tshamaka.
Q. Ha yini Vaputukezi a va lava ku rhendzela nhlohlori ya Afrika? (3 marks)
Q. Boxa valavisisi vambirhi va Vaputukezi lava dumeke eka dyondzo leyi kutani u vula leswi un'wana na un'wana a swi endleke. (4 marks)
Q. Ku fika ka vutshamo bya Vaholandi eKapa ku cince vutomi bya Vakhoikhoi hi ndlela yihi? (3 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku vuyelela swiyimo swinharhu swa nkoka: Dias (1488), da Gama (1497-98) na van Riebeeck (1652). Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano wa tlilasi; mimaki yi landza xitayela xa CAPS. Xivutiso xo hetelela xi kambela leswaku swichudeni swi kota ku hlamusela vuyelo, ku nga ri ku tsundzuka fakiti ntsena. Kombisa yunithi leyi landzelaka: ku thoriwa ka Kapa hi malembe-dzana ya vu-17 na vu-18.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- Explorers from Europe find southern Africa
- Resource type
- Presentation