Mushonga u Tshimbila na Tshifhinga
Nḓila ye vhathu vha vha vha tshi ṱhogomela vhalwadze ngayo - u bva kha vhalaphi vha sialala na miri ine ya fhodza u swika kha mishonga ya u thivhela (vaccines), zwibveledzwa zwi vhulahaho vhusiwana (antibiotics) na u tshinya mbilu.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha ita mini musi vha tshi pfa vhe vhalwadze ṋamusi - u ya kiliniki, u nwa mushonga, u wana mushonga wa u thivhela. Ṱalutshedzani uri vhathu vha kale na vhone vho vha vhe na nḓila dza u fhodza, na uri mushonga wo shanduka lwenevhu kha tshifhinga. Ngudo iyi i sedza mushonga wa sialala (wa kale, wo fhaselwaho) na mushonga wa zwino (wo thewaho kha saintsi), na nḓila ine ya nga shuma khathihi ngayo.
Vhathu vha dzulela u lingedza u fhodza
Kha miṅwaha ya zwigidi, tshiṱhavha tshiṅwe na tshiṅwe tsho ṱoḓa nḓila dza u lwa na malwadze na vhuṱungu.
Mushonga ndi nḓivho na vhutsila ha u vhulunga vhathu vha tshi na mutakalo na u thusa vhalwadze uri vha fhole. Musi hu sa athu vha na zwibaḓelo na dziphilisi, vhathu vho shumisa miri, thabelo, u awela na u ṱhogomela zwavhuḓi u itela u wana zwine zwa thusa muthu ane a khou lwala uri a fhole.
- Vhalaphi vha kale vho guda nga u ṱhogomela uri ndi miri ifhio ye ya ita uri vhathu vha ḓipfe zwavhuḓi.
- Nḓivho yo fhaselwa u bva kha vhabebi u ya kha vhana nga mulomo.
- Kha tshifhinga, mawanwa maswa o shandukisa mushonga lu si luthihi.
Speaker notes
Fhaṱani muhumbulo muhulwane wa ngudo yoṱhe: u bvela phanḓa na tshanduko. Vhathu vha dzulela u ṱoḓa u fhodza (u bvela phanḓa), fhedzi NḒILA ine vha fhodza ngayo i dzulela u shanduka (tshanduko). Vhudzisani vhagudiswa uri vha bule mushonga wa hayani une muṱa wavho wa u shumisa - hezwi zwi sumbedza uri nḓivho ya sialala i tshee i tshila na ṋamusi.
Vho Isangoma na vho Inyanga
Afrika Tshipembe i na sialala ḽa tshifhinga tshilapfu ḽa vhalaphi vha tshadzimu vhane vha kha ḓi fulufhelwa nga vhathu vhanzhi na ṋamusi.
Isangoma
Mulaphi wa muya, kanzhi ndi musadzi, ane a wana zwine zwa vha zwo tshinyala nga u thetshelesa vhomakhulukuku na u sedza vhutshilo hoṱhe ha muthu.
Inyanga
Mulaphi wa miri ane dzina ḽawe ḽa Tshizulu ḽi amba 'munna wa miri'. Vho inyanga vha ita mushonga nga miri, midzi, makhoto na zwiṅwe zwithu zwa mupo.
Ndondolo yo fhelelaho
Vhalaphi vha sedza muvhili NA mbilaelo dza hayani kana mushumoni, ngauri vha tenda uri na zwenezwi zwi nga ita uri muthu a lwale.
Speaker notes
Ṱanganedzani thero iyi nga ṱhonifho - dzimilioni dza vhathu vha Afrika Tshipembe vha shumisa vhalaphi vha sialala, ndi zwauri hei ndi mvelele i tshilaho, hu si ḓivhazwakale fhedzi. Ṱalutshedzani 'yo fhelelaho': u sedza muthu woṱhe, hu si tshipiḓa tshe tsha lwala fhedzi. Ṱhogomelani uri vho isangoma na vho inyanga kanzhi vha shuma nga nḓila dzo fhambanaho fhedzi vhoṱhe vha ṱoḓa u fhodza. Tshiitisi: SAHO 'Indigenous medicine and traditional healing'.
Miri ine ya fhodza na u gudiswa ho dzikaho
Mushonga wa sialala wo thewa kha nḓivho yo dzikaho ya shango ḽa mupo.
Inyanga i ita muthi (mushonga) nga maḽaṱari, midzi na makhoto. Nḓivho iyi i na maanḓa nahone i tea u farwa nga vhulondi - muri wo teaho nga tshikalo tsho teaho u nga fhodza, fhedzi tshikalo tshi songo teaho tshi nga vha na khombo. Ndi ngazwo vhalaphi vha gudiswaho miṅwaha minzhi vha sa athu tendelwa u alafha vhathu.
- Vhalaphi vha amba uri vho 'vhidzelwa' mushumo nga vhomakhulukuku wavho.
- U gudiswa hu katela milayo yo khwaṱhaho, zwiḽiwa zwo khetheaho na u guda nga ha miri minzhi.
- Miṅwe miri ye ya shumiswa kale i kha ḓi vha ya ndeme kha mushonga na ṋamusi.
Speaker notes
Ombedzelani vhutsila na vhuḓifhinduleli zwine zwa vha hone - hezwi zwi lwisana na muhumbulo wa uri mushonga wa sialala ndi 'vhuloi fhedzi'. Vhukwamani na sisiḽaidi 13 (periwinkle ya Madagascar ine ya shumiselwa mushonga wa zwino wa khantsa) hu nga sumbedzwa hafhu: nḓivho ya miri ya sialala yo thusa saintsi ya zwino.
Mushonga kha zwiṱhavha zwa kale
Kha shango ḽoṱhe, vhathu vha kale vho fhaṱa nḓivho nga u ola nga ha muvhili na u fhodza.
Kha fhethu vhunga Egipita ya kale, vhalaphi vho lungisa marambo o vhunḓaho, vha alafha maṱhwa nahone vha ṅwala mishonga yavho. Kha zwiṱhavha zwinzhi vhathu vho ṱanganyisa mishonga ya vhukuma na thabelo na zwiṱaṱo, ngauri vho vha vha sa athu ḓivha zwine zwa vhanga malwadze.
- Vhathu vho vha vha sa ḓivhi uri tunyunyu twuṱuku twu vhanga malwadze manzhi.
- Vhanzhi vho vha vha tshi tenda uri malwadze ndi ndaza kana a bva kha muya u si wavhuḓi.
- Naho zwo ralo, miṅwe mishonga ya kale yo shuma zwavhukuma nahone ya vhulungwa lwa miṅwaha minzhi.
Speaker notes
Litshani hezwi zwi tshi vha na u leluwa na u vhambedza nṱhani ha u sedzesa lushaka luthihi. Ndaela ya ndeme ndi NDI NGANI mushonga wa kale wo vha wo pimelwa: vhathu vho vha vha sa ḓivhi uri tunyunyu tu hone. Hezwi zwi dzudzanya tshanduko khulwane ine ya ḓa na u wanwa ha tunyunyu na mishonga ya u thivhela kha dzisisiḽaidi dzi tevhelaho. [SME] Lugisani tsumbo ya lushaka lwa kale uri i tshimbidzane na zwiṱhavha zwo teaho zwo bulwaho kha zwithu zwa CAPS zwa tshikolo tshaṋu.
Vhulwadze ha thubvu (smallpox)
Nga 1713 vhulwadze vhu vhulahaho ho swika Kepe nahone ha shandukisa vhutshilo ha vhathu vhe vha vha vha tshi dzula henengei.
Thubvu (smallpox) ho swika Kepe nga 1713, ho ḓiswa nga tshikepe tsha Maḓatshi tshe tsha vha tshi khou fhira. Ya phaḓalala nga u ṱavhanya. Vhathu vha Khoikhoi (Khoisan) vho khwaṱhiswa vhukuma u fhira vhoṱhe, ngauri vhulwadze ho vha vhu vhuswa kha vhone nahone mivhili yavho yo vha i sa na tsireledzo nga hovhu.
- Epidemi ndi musi vhulwadze vhu tshi phaḓalala nga u ṱavhanya kha vhathu vhanzhi.
- Ho vha hu sa athu vha na mishonga ya u thivhela, ngauralo vhulwadze vhu si nga imiswi.
- Zwiṱhavha zwinzhi zwa Khoikhoi zwo xelelwa nga vhathu vhanzhi.
Speaker notes
Ṱalutshedzani mutengo wa vhathu nga vhulenda fhedzi nga u fulufhedzea: epidemi iyi yo vhanga u xela ha vhutshilo vhuhulwane kha Khoikhoi nahone ya thusa u thuthuba zwiṱhavha zwavho. Ḓivhadzani ipfi ḽa 'epidemi'. Kwamani phanḓa: hovhu ndi vhulwadze ho fanaho na vhe mishonga ya u thivhela ya ḓo kona u vhu imisa nga murahu. Tshiitisi: SAHO 'Smallpox Epidemic Strikes at the Cape'.
Mihumbulo miraru ye ya shandukisa mushonga
Kha miṅwaha ya 250 yo fhelaho, mawanwa maṱuku mahulwane o ita uri mushonga u vhe na maanḓa vhukuma.
Mishonga ya u thivhela
Nga 1796 Edward Jenner o sumbedza uri tunyunyu tu si na maanḓa vhukuma tu nga tsireledza vhathu kha thubvu. Uhu wo vha u mushonga wa u thivhela wa u thoma.
Thero ya tunyunyu
Nga miṅwaha ya 1800 dzisaintsisi dzi ngaho Louis Pasteur dzo sumbedza uri tunyunyu twuṱuku twu vhanga malwadze manzhi - ngauralo u kuna hu nga tshidza vhutshilo.
Zwibveledzwa zwi vhulahaho vhusiwana
Nga 1928 Alexander Fleming o wana penicillin, mushonga wo itwaho nga vhuhwa vhune ha vhulaha zwitshili zwi vhulahaho (bacteria).
Speaker notes
Hedzi khaḓi tharu ndi mbilu ya 'mawanwa a ndeme'. Ombedzelani tshiṱaṱamela tsha tshiitisi na mvelelo: musi vhathu vha tshi pfesesa tunyunyu, vho pfesesa uri ndi ngani u ṱanzwa zwanḓa na maḓi o kunaho zwi zwa ndeme, na uri ndi ngani mishonga ya u thivhela na antibiotics zwi tshi shuma. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi zwifhio zwavho zwe vha vhuyelwa khazwo (zwoṱhe zwiraru!). Ṅwaha ndi tshifhinga tsha u shanduka tsho teaho Giredi 6.
Maḓi o kunaho na mutakalo wa tshitshavha
Musi vhathu vha tshi pfesesa tunyunyu, mivhuso ya thoma u shuma u itela u imisa malwadze a sa athu thoma.
Mutakalo wa tshitshavha u amba u ṱhogomela mutakalo wa tshitshavha tshoṱhe, hu si mulwadze muthihi fhedzi. Musi miḓi i tshi ṋetshedza maḓi o kunaho, dziṱhaḓa dza maḓi na u bvisa marotha, vhathu vhaṱuku vhe vha fara malwadze a ngaho cholera na typhoid ane a phaḓalala nga maḓi o tshinyalaho.
- Maḓi o kunaho a u nwa ndi tshiṅwe tsha zwithu zwihulwane zwo tshidzaho vhutshilo kha ḓivhazwakale.
- Zwiksafho na dziphaipi dza marotha zwi dzudza tunyunyu kule na hune vhathu vha dzula.
- Mbekanyamushumo dza u thivhela dzi tsireledza vhana vhanzhi nga tshifhinga tshithihi.
Speaker notes
Mutakalo wa tshitshavha ndi muhumbulo wa ndeme wa CAPS: tshanduko yo ḓa hu si nga mishonga ya vhuṱali fhedzi fhedzi na nga u thivhela. Itani zwi tshi vha zwo tou vha hone - vhudzisani uri hu ḓo itea mini arali tshikolo tshi si na maḓi o kunaho kana zwikafho. Kwamani murahu kha thero ya tunyunyu (sisiḽaidi 7): ri a kuna ngauri zwino ri a ḓivha uri tunyunyu twu phaḓaladza malwadze.
Fulu ya 'Ṱhafamuhwe Ntswu' (Black October)
Nga 1918 fulu ye ya phaḓalala nga u ṱavhanya yo kombamela Afrika Tshipembe na shango ḽoṱhe.
Nga Khubvumedzi na Ṱhafamuhwe 1918, Fulu ya Sipeini (Spanish Flu) ho swika Afrika Tshipembe, ha thoma u bvelela dzichibeleloni. Ya phaḓalala nga u ṱavhanya lune Ṱhafamuhwe 1918 ya ḓivhea sa 'Ṱhafamuhwe Ntswu'. Nga ṅwambo wa uri ho vha hu sa athu vha na antibiotics, madokotela vho vha vha sa koni u fhodza vhulwadze ha mafhafhu (pneumonia) he ha vhulaha vhalwadze vhanzhi.
- Hu humbulwa uri vhathu vha linganaho na 300,000 vho lovha Afrika Tshipembe.
- Vhashumela migoḓini na zwiṱhavha zwa vhusiwana vho vha vhukati ha vhe vha khwaṱhiswa vhukuma.
- Zwikolo, dzivhengele na fhethu ha tshitshavha zwo tea u valwa u itela u dzivhisa u phaḓalala.
Speaker notes
Vhagudiswa kanzhi vha kwama hezwi kha dziphandemi dza zwenezwino, zwine zwa vha thusa u pfesesa. Ṱalutshedzani uri u vala zwikolo na dzivhengele u itela u dzivhisa vhulwadze ndi tshishumiswa tsha mutakalo wa tshitshavha tshine tsha kha ḓi shumiswa na ṋamusi. [SME] Tshikalo tsha vhafu kha fulu ya 1918 Afrika Tshipembe tsho fhambana vhukuma (tsi ṱoḓaho 250,000-350,000); khwaṱhisedzani tshikalo tsho teaho tshine tshiitisi tshaṋu tsha SAHO na zwithu zwa CAPS zwi tshi shumisa. Zwiitisi: SAHO 'The Influenza epidemic' na 'Spanish Flu strikes South Africa'.
Musi milayo ya mutakalo yo vha i si ya vhulamukanyi
Nga zwiṅwe zwifhinga u ofha vhulwadze ho shumiswa nga nḓila dzi si dza vhulamukanyi.
Nga 1901, u wanala ha plague ya bubonic ho waniwa Kapa (Cape Town). Muvhuso wo shumisa u ofha plague sa tshiitisi tsha u kombetshedza vhadzulapo vhanzhi vhatswu uri vha bve doroboni na u vha pfulusela fhethu ho fhambanaho. Mbilaelo dza mutakalo dzo vha dzi dza vhukuma, fhedzi nḓila ye vhathu vha farwa ngayo yo vha i si ya vhulamukanyi na yo enzekanaho.
- Muṅwe na muṅwe u fanela ndondolo ya mutakalo ya vhulamukanyi na yo enzekanaho.
- Malwadze nga zwiṅwe zwifhinga o pandelwa vhathu vha vhusiwana nṱhani ha nyimele mmbi dza u tshila.
- U guda hezwi zwi ri thusa u vhona uri ndi ngani ndondolo ya mutakalo ya vhulamukanyi i tshi vha ya ndeme ṋamusi.
Speaker notes
Farani hezwi nga vhulenda na kha ḽeveḽe yo teaho miṅwaha. Ndaela ya Giredi 6 ndi ngudo ya vhukoni nga ha vhulamukanyi, hu si ngudo yo dzikaho ya khethululo. Tshiitea itshi (u pfulusa vhathu u ya Uitvlugt/Ndabeni) tsho vha tshiga tsha u thoma tsha u khethekanya ha tshifhinga tshi ḓaho. Litshani mubvumo u tshi vha wa vhukuma na wa fulufhelo: ṋamusi ri lwela ndondolo ya mutakalo ine ya fara vhoṱhe nga u enzekana. [SME] Kha vha sedzulusele maṅwalele u itela u vhona uri o tea miṅwaha na vhukuma. Tshiitisi: SAHO 'Three cases of bubonic plague are reported in Cape Town'.
U tshinya mbilu ha u thoma shangoni
Nga ḽa 3 Nyendavhusiku 1967 tshigwada tsha Afrika Tshipembe tsho ita tshithu tshe hu sa athu vha na muthu na muthihi we a tshi ita.
Kha Sibaḓela sa Groote Schuur ngei Kapa, Dokotela Christiaan Barnard na tshigwada tshawe vho ita u tshinya mbilu ya muthu ha u thoma shangoni. Vho ṋea mbilu ntswa mulwadze o lwalaho vhukuma, Louis Washkansky. Ho vha tshiitea tshihulwane tshe tsha ita uri madokotela a shango ḽoṱhe a tende uri u tshinya nga u shuma.
- Muṱoḓo wo dzhia awara dza rathi na tharu nahone wo shumisa vhutsila ha tshigwada tshihulwane.
- Hamilton Naki, muthusi we a ḓigudisa, o thusa u bveledza vhutsila ha u tshinya vhu re murahu hazwo.
- Mulwadze o tshila lwa maḓuvha a 18 a sa athu lovha nga vhulwadze ha mafhafhu (pneumonia) - fhedzi mushonga wo no shanduka lini na lini.
Speaker notes
Tshiitea tsha u ḓikukumusa tsha Afrika Tshipembe na tshibuli tsha u pembelela mafhungo a hayani. Zwa ndeme, bulani Hamilton Naki: mutswu wa Afrika Tshipembe we vhutsila hawe ha u ola ha si dzhielwe nṱha lwa dzimahumi dza miṅwaha nga ṅwambo wa apartheid - u engedza ho fanelaho na ho fhelelaho. Litshani mafhungo a uri Washkansky o lovha nga murahu ha maḓuvha a 18: zwi sumbedza uri tshanduko dza u thoma ndi mathomo fhedzi, na uri u tshinya ha murahu ho ḓa ha bveledzwa vhukuma. Zwiitisi: zwiitea zwa SAHO nga Barnard na Naki.
Mushonga u tshimbila na tshifhinga
- Long ago Vhalaphi vha sialala vha shumisa miri na ndondolo yo fhelelaho
- 1713 Epidemi ya thubvu (smallpox) yo swika Kepe
- 1796 Mushonga wa u thivhela wa u thoma (Jenner, thubvu)
- 1901 U ofha plague ho shumiswa u pfulusa vhathu Kapa
- 1918 Fulu ya Sipeini 'Ṱhafamuhwe Ntswu' Afrika Tshipembe
- 1928 Penicillin yo wanwa (antibiotic ya u thoma)
- 1967 U tshinya mbilu ha u thoma shangoni, Kapa
Speaker notes
Shumisani hezwi u khwaṱhisa vhulanda na thero ya tshanduko kha tshifhinga. Vhudzisani vhagudiswa uri vha wane mutevhe: thaidzo dza u thoma (dzi ngaho thubvu) dzo vha dzi si nga imiswi, fhedzi mawanwa a murahu (mishonga ya u thivhela, antibiotics, u ola) o ṋea vhathu maanḓa manzhi kha malwadze. U fhodza ha sialala hu tshimbila khathihi na vhulanda hoṱhe, hu si mathomoni fhedzi.
Mushonga wa sialala na wa zwino khathihi
Afrika Tshipembe ṋamusi, ndowe dzoṱhe dza mushonga dzi kha ḓi vha dza ndeme.
Vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vha dalela vhoṱhe kiliniki na mulaphi wa sialala. Dzisaintsisi dzo dovha dza wana uri miṅwe miri ye ya shumiswa nga vhalaphi vha sialala i shuma zwavhukuma - sa tsumbo, periwinkle ya Madagascar, ye ya shumiswa lwa tshifhinga tshilapfu kha mushonga wa sialala, zwino i shumiswa kha kualafho ya khantsa (cancer) ya zwino.
- Nḓivho ya sialala i nga thusa dzisaintsisi u wana mishonga miswa.
- Mushonga wa zwino u ṋea mishonga ya u thivhela, u ola na antibiotics.
- U ṱhonifha dzoṱhe zwi thusa u ṱhogomela tshitshavha tshoṱhe.
Speaker notes
Fhedzisani zwithu nga mubvumo wo linganaho na wa ṱhonifho une wa sumbedza vhutshilo ha vhukuma ha Afrika Tshipembe. Hezwi zwi iledza muhumbulo wa mazwifhi wa uri mushonga wa zwino wo tou 'imela' mushonga wa sialala. Tsumbo ya periwinkle ndi vhukwamani ha vhukuma na ha u humbulea vhukati ha shango zwenezwo zwivhili. Tshiitisi: SAHO 'Indigenous medicine and traditional healing'.
Zwe ra guda
Mushonga wo shanduka vhukuma kha tshifhinga, fhedzi lutamo lwa u fhodza lwo dzula lu tshi fana.
Ro vhona vhalaphi vha sialala na miri ine ya fhodza, dziepidemi dzi vhulahaho dzi ngaho thubvu na fulu ya 1918, mawanwa mahulwane a ngaho mishonga ya u thivhela na antibiotics, ndeme ya mutakalo wa tshitshavha, na u tshinya mbilu ha u thoma ha Afrika Tshipembe. Zwino sumbedzani zwine na kha ḓi zwi elelwa.
Q. Bulani ndowe mbili khulwane dza vhalaphi vha sialala Afrika Tshipembe nahone ni ambe uri muṅwe na muṅwe u ita mini. (4 marks)
Q. Nangani wanwa LUTHIHI lwa ndeme (mishonga ya u thivhela, thero ya tunyunyu kana antibiotics) nahone ni ṱalutshedze uri ndi ngani lwo thusa vhathu. (3 marks)
Q. Ndi ngani maḓi o kunaho e a vha a ndeme vhukuma u itela u vhulunga tshitshavha tshoṱhe tshi na mutakalo? (3 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzano ya kilasi. Mbudziso 1 i linga u elelwa (sangoma/inyanga), Mbudziso 2 i linga u pfesesa wanwa wa ndeme, nahone Mbudziso 3 i kwama mutakalo wa tshitshavha. Kugavhelo kwa maraka ku tevhela sitaela yo leluwaho ya Kaḽa ḽa Vhukati. Fhedzisani nga u humbudza vhagudiswa uri mushonga wa sialala na wa zwino zwoṱhe zwi zwa ndeme Afrika Tshipembe ṋamusi.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- Medicine through time
- Resource type
- Presentation