Vurhapi hi ku Famba ka Nkarhi
Ndlela leyi vanhu va hlayiseke vavabyi ha yona - ku sukela eka varhapi va ndhavuko ni switlhare swa ku horisa ku fika eka swikwahiso (tivaccine), tiantibiotic ni ku cinca timbilu.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswi va swi endlaka loko va vabya namuntlha - va ya eka klinika, va nwa murhi, va kuma vaccine. Hlamusela leswaku vanhu va khale na vona a va ri ni tindlela to horisa, ni leswaku vurhapi byi cincile swinene hi ku famba ka nkarhi. Dyondzo leyi yi languta vurhapi bya ndhavuko (lebyi khale, lebyi hundziseriweke) ni vurhapi bya manguva lawa (lebyi seketeriweke hi sayense), ni ndlela leyi swi nga tirhaka swin'we ha yona.
Vanhu va tshame va ringeta ku horisa
Ku ringana magidi ya malembe, vaaki hinkwavo va lave tindlela to lwisana ni mavabyi ni ku vaviseka.
Vurhapi i vutivi ni vutshila bya ku hlayisa vanhu va ri ni rihanyo ni ku pfuna vavabyi va hola. Emahlweni ka tibaseki ni tipilisi, vanhu a va tirhisa switlhare, swikhongelo, ku wisa ni ku languta hi vurhon'wana ku vona leswi pfunaka munhu la vabyaka ku hola.
- Varhapi vo sungula va dyondze hi ku languta leswaku i switlhare swihi leswi endlaka leswaku vanhu va titwa va ri kahle.
- Vutivi a byi hundziseriwa ku suka eka vatswari ku ya eka vana hi nomu.
- Hi ku famba ka nkarhi, swikumiwa leswintshwa swi cince vurhapi minkarhi na minkarhi.
Speaker notes
Veka nkongomelo wa dyondzo hinkwayo: ku ya emahlweni ni ku cinca. Vanhu va TSHAME va lava ku horisa (ku ya emahlweni), kambe NDLELA leyi va horisaka ha yona yi hambeta yi cinca (ku cinca). Vutisa swichudeni ku vula murhi wa le kaya lowu ndyangu wa vona wu wu tirhisaka - leswi swi kombisa leswaku vutivi bya ndhavuko byi ha hanya na namuntlha.
Tisangoma ni tinyanga
Afrika-Dzonga u ni ndhavuko wo leha wa varhapi va xikaya lava va ha tshembhiwaka hi vanhu vo tala na namuntlha.
Isangoma (Sangoma)
Murhapi wa moya, hakanyingi i wansati, la vonaka leswi hoxeke hi ku yingisela vakokwana ni ku languta vutomi hinkwabyo bya munhu.
Inyanga (Nyanga)
Murhapi wa switlhare loyi vito rakwe ra Xizulu ri vulaka 'wanuna wa mirhi'. Tinyanga ti endla murhi hi switlhare, timitsu, madzedze ni swilo swin'wana swa ntumbuluko.
Ku hlayisa hinkwaswo (holistic)
Varhapi va languta miri NI swivilelo swa le kaya kumbe entirhweni, hikuva va tshemba leswaku na swona swi nga endla munhu a vabya.
Speaker notes
Khoma mhaka leyi hi xichavo - timiliyoni ta vaakatiko va Afrika-Dzonga va tirhisa varhapi va ndhavuko, kutani leyi i ndhavuko lowu hanyaka, ku nga ri matimu ntsena. Hlamusela 'holistic': ku languta munhu hinkwakwe, ku nga ri xiphemu lexi vabyaka ntsena. Xiya leswaku tisangoma ni tinyanga hakanyingi ti tirha hi tindlela to hambana kambe hinkwavo va kongomisa ku horisa. Xihlovo: SAHO 'Indigenous medicine and traditional healing'.
Switlhare swa ku horisa ni ku letela hi vurhon'wana
Vurhapi bya ndhavuko byi akiwe ehenhla ka vutivi byo enta bya misava ya ntumbuluko.
Nyanga yi endla muti (murhi) hi swihlahla, timitsu ni madzedze. Vutivi lebyi bya matimba naswona byi fanele byi khomiwa hi vurhon'wana - ximilana lexinene hi mpimo lowunene xi nga horisa, kambe mpimo lowu hoxeke wu nga va wo hlohletela khombo. Hi yona mhaka leyi varhapi va letelaka malembe yo tala va nga si pfumeleriwa ku horisa vanhu.
- Varhapi va vula leswaku va 'vitaniwa' entirhweni hi vakokwana va vona.
- Ku letela ku katsa milawu ya vurhon'wana, swakudya swo hlawuleka ni ku dyondza hi switlhare swo tala.
- Swin'wana swa switlhare leswi swi tirhisiweke khale swa ha ri swa nkoka eka vurhapi na namuntlha.
Speaker notes
Kandziyisa vutshila ni vutihlamuleri lebyi katsekaka - leswi swi kanetana ni mavonelo ya leswaku vurhapi bya ndhavuko i 'vungoma ntsena'. Nhlanganiso ni xitlangi 13 (Madagascar periwinkle leyi tirhisiwaka eka vurhapi bya khensa bya manguva lawa) wu nga rhangeriwa laha: vutivi bya switlhare swa xikaya byi pfune sayense ya manguva lawa.
Vurhapi eka vaaki vo khale
Misava hinkwayo, vanhu vo khale va aka vutivi hakatsongo-tsongo hi miri ni vurhapi.
Etindhawini to fana ni Egupta wa khale (ancient Egypt), varhapi a va lunghisa marhambu lama tshovekeke, va rhapa timbanga naswona va tsala mirhi ya vona. Eka vaaki vo tala vanhu a va hlanganisa mirhi ya ntiyiso ni swikhongelo ni swikhomiso, hikuva a va nga si tiva leswi hakunene sweswaku swi vangaka mavabyi.
- Vanhu a va nga tivi leswaku swikokwana leswitsongo (tijeremu) swi vanga mavabyi yo tala.
- Vo tala a va tshemba leswaku vuvabyi a byi ri xandla xo ba kumbe byi ta hi moya wo biha.
- Hambiswiritano, mirhi yin'wana yo sungula a yi tirha hakunene naswona yi hlayisiwe ku ringana malembe-dzana.
Speaker notes
Hlayisa leswi swi olova naswona swi ri swa ku pimanisa ku ri ni ku nghena hi vuenti eka rixaka rin'we. Nkongomelo wa dyondzo hi WI wa leswaku ha yini vurhapi bya khale a byi pimiwe: vanhu a va nga tivi leswaku tijeremu ti kona. Leswi swi veka ku cinca lokukulu loku taka ni ku kumiwa ka tijeremu ni tivaccine eka switlangi leswi taka. [SME] Cinca xikombiso xa vaaki vo khale ku fambelana ni vaaki lava vitaniweke hi CAPS ya xikolo xa n'wina.
Ntungu wa smallpox (lomu)
Hi 1713 vuvabyi byo dlaya byi fikile eKapa naswona byi cince vutomi bya vanhu lava a va tshama kwalaho.
Smallpox (lomu) wu fikile eKapa hi 1713, wu tisiwa hi xikepe xa Madzhi (Dutch) lexi a xi ri karhi xi hundza. Wu hangalake hi ku hatlisa. Vanhu va Khoikhoi (Khoisan) hi vona lava khumbekeke swinene, hikuva vuvabyi a byi ri lebyintshwa eka vona naswona mimiri ya vona a yi ri ni nsirhelelo lowutsongo eka byona.
- Ntungu i loko vuvabyi byi hangalaka hi ku hatlisa exikarhi ka vanhu vo tala.
- A ku nga si va na tivaccine, kutani vuvabyi a byi nga koti ku yimisiwa.
- Vaaki vo tala va Khoikhoi va lahlekeriwe hi vanhu vo tala swinene.
Speaker notes
Hlamusela ku lahlekeriwa ka vutomi hi vunene kambe hi ntiyiso: ntungu lowu wu vange ku lahlekeriwa lokukulu ka vutomi exikarhi ka Khoikhoi naswona wu pfune ku hangalasa vaaki va vona. Nghenisa rito ra 'ntungu' (epidemic). Hlanganisa emahlweni: hi wona muxaka wa vuvabyi lebyi tivaccine ti nga ta ta ti byi yimisa endzhaku. Xihlovo: SAHO 'Smallpox Epidemic Strikes at the Cape'.
Mianakanyo yinharhu leyi cinceke vurhapi
Eka malembe ya 250 lama nga hundza, swikumiwa switsongo leswikulu swi endle leswaku vurhapi byi va ni matimba yo tala.
Tivaccine
Hi 1796 Edward Jenner u kombise leswaku jeremu leri olovaka ri nga sirhelela vanhu eka smallpox. Leyi a ku ri vaccine yo sungula.
Dyondzo ya tijeremu (Germ theory)
Hi va-1800 tichudeni ta sayense to fana na Louis Pasteur va kombise leswaku tijeremu letitsongo ti vanga mavabyi yo tala - kutani ku basa a swi ta ponisa vutomi.
Tiantibiotic
Hi 1928 Alexander Fleming u kume penicillin, murhi lowu endliwaka hi kunyunyu lowu dlayaka switsongwatsongwana leswi vavisaka (tibacteria).
Speaker notes
Tikhadi tinharhu leti ti mbilu ya 'swikumiwa swa nkoka'. Kandziyisa ntlhevelano wa ndhavu ni vuyelo: loko vanhu va twisisa tijeremu, va twisise ku hlamba mavoko ni mati yo basa swi tirha ha yini, ni leswaku tivaccine ni tiantibiotic swi tirha ha yini. Vutisa swichudeni leswaku i swihi leswi va pfuneke eka swona (hinkwaswo swinharhu!). Malembe i tinsuku ta ku cinca ta kwalomu leti ringaneleke Grade 6.
Mati yo basa ni rihanyo ra vaaki
Loko vanhu va twisise tijeremu, tihulumende ti sungule ku tirhela ku yimisa mavabyi ma nga si sungula.
Rihanyo ra vaaki (public health) ku vula ku hlayisa rihanyo ra vaaki hinkwavo, ku nga ri munhu un'we ntsena la vabyaka. Loko madorobha ma nyika mati yo basa, tidreni ni ku susa thyaka, vanhu vo tala a va nga ha khomiwi hi mavabyi yo fana na cholera ni typhoid lama hangalakaka hi mati yo thyaka.
- Mati yo basa yo nwa i xin'wana xa swilo leswikulu swo ponisa vutomi ematimwini.
- Titoyilete ni ti-sewer swi tshika tijeremu ekule ni laha vanhu va hanyaka kona.
- Minongonoko ya ku thovela yi sirhelela vana vo tala hi nkarhi wun'we.
Speaker notes
Rihanyo ra vaaki i mhaka ya nkoka ya CAPS: ku cinca a ku tanga hi mirhi ya vutlhari ntsena kambe na hi ku sivela. Endla swi twisiseka - vutisa leswaku a swi ta endleka yini loko xikolo xi nga ri na mati yo basa ni titoyilete. Hlanganisa na dyondzo ya tijeremu (xitlangi 7): hi basisa hikuva sweswi ha tiva leswaku tijeremu ti hangalasa vuvabyi.
Nfulwana wa 'Black October'
Hi 1918 nfulwana lowu hangalakaka hi ku hatlisa wu tsemakanye Afrika-Dzonga ni misava hinkwayo.
Hi Nhlangula ni Hukuri 1918 (September na October 1918), Spanish Flu (Nfulwana wa Sipanya) wu fikile eAfrika-Dzonga, wu sungula ku humelela emachungwini. Wu hangalake hi ku hatlisa lerova Hukuri 1918 wu tiviwa tanihi 'Black October' (Hukuri ro Dlaya). Hikuva a ku nga si va na tiantibiotic, madokodela a ma nga koti ku rhapa vuvabyi bya matluka (pneumonia) lebyi dlayeke vavabyi vo tala.
- Ku ehleketiwa leswaku vanhu va kwalomu ka 300,000 va file eAfrika-Dzonga.
- Vatirhi va le migodini ni vaaki lava nga ni vusweti hi vona lava khumbekeke swinene.
- Swikolo, mavhengele ni tindhawu ta vanhu swi fanele swi pfaleka ku hunguta ku hangalaka.
Speaker notes
Swichudeni hakanyingi va hlanganisa leswi ni mintungu ya sweswinyana, leswi swi va pfunaka ku swi twisisa. Hlamusela leswaku ku pfala swikolo ni mavhengele ku hunguta vuvabyi i xitirhisiwa xa rihanyo ra vaaki lexi xa ha tirhisiwaka na namuntlha. [SME] Mipimo ya vanhu va feke hi nfulwana wa 1918 eAfrika-Dzonga ya hambana swinene (kwalomu ka 250,000-350,000); tiyisisa nhlayo yin'we leyi xihlovo xa n'wina xa SAHO ni tinhla ta CAPS swi yi tirhisaka. Swihlovo: SAHO 'The Influenza epidemic' na 'Spanish Flu strikes South Africa'.
Loko milawu ya rihanyo a yi nga lulamanga
Minkarhi yin'wana ku chava vuvabyi a ku tirhisiwa hi tindlela leti nga lulamanga.
Hi 1901, timhaka ta bubonic plague (ntungu wa tikondlo) ti kumeka eKapa (Cape Town). Hulumende yi tirhise ku chava ntungu tanihi xivangelo xo susa vaaki vo tala va vantima edorobheni ni ku va yisa endhawini yo hambana. Ku vilela hi rihanyo a ku ri ntiyiso, kambe ndlela leyi vanhu va khomiweke ha yona a yi nga lulamanga naswona a yi nga ringananga.
- Un'wana ni un'wana u fanele ku kuma nhlayiseko wa rihanyo lowu lulameke naswona wu ringanaka.
- Vuvabyi minkarhi yin'wana a byi vekiwa nandzu eka vanhu lava nga ni vusweti ku ri ni ku veka nandzu eka swiyimo swo biha swa vutomi.
- Ku dyondza leswi swi hi pfuna ku vona leswaku ha yini nhlayiseko wa rihanyo lowu lulameke wu ri wa nkoka namuntlha.
Speaker notes
Khoma leswi hi vurhon'wana naswona hi mpimo lowu ringaneleke vukhale. Nkongomelo eka Grade 6 i dyondzo ya mahanyelo malunghana ni vululami, ku nga ri ku dyondza hi vuenti hi ku hambanisa. Xiendlakalo lexi (ku susiwa ka vanhu ku va yisa eUitvlugt/Ndabeni) a xi ri goza ro sungula ro ya eka ku hambaniseriwa ka le ndzhaku. Hlayisa nkarhi wu ri wa ntiyiso ni ntshembo: namuntlha hi kongomisa nhlayiseko wa rihanyo lowu khomaka un'wana ni un'wana hi ku ringana. [SME] Hi kombela u kambela marito leswaku ma ringanela vukhale ni ntiyiso. Xihlovo: SAHO 'Three cases of bubonic plague are reported in Cape Town'.
Ku cinca mbilu ko sungula emisaveni
Hi 3 Nhlangula 1967 (3 December 1967) ntlawa wa Afrika-Dzonga wu endle nchumu lowu ku nga si tshama ku endliwa hi munhu.
Exibedhlele xa Groote Schuur (Groote Schuur Hospital) eKapa, Dokodela Christiaan Barnard ni ntlawa wakwe va endle ku cinca mbilu ya munhu ko sungula emisaveni. Va nyike mubyari la vabyaka swinene mbilu leyintshwa, Louis Washkansky. A ku ri nkarhi lowukulu lowu endleke leswaku madokodela emisaveni hinkwayo va tshemba leswaku ku cinca swirho swa nga koteka.
- Ku hlungiwa ku teke kwalomu ka tiawara ta kaye naswona ku tirhise vutshila bya ntlawa lowukulu.
- Hamilton Naki, mupfuni la titirheleke hi yexe, u pfune ku hluvukisa vutshila bya ku hlungiwa lebyi nga ehansi ka swona.
- Mubyari u hanye masiku ya 18 a nga si fa hi vuvabyi bya matluka (pneumonia) - kambe vurhapi byi cincile hilaha ku nga heriki.
Speaker notes
Ku humelela loku tsakisaka ka Afrika-Dzonga ni nkarhi wo tlangela ntsheketo wa xikaya. Xa nkoka, vula vito ra Hamilton Naki: wanuna wa muntima wa Afrika-Dzonga loyi vutshila byakwe byo hlunga a byi nga xiximiwanga ku ringana malembe-dzana hikwalaho ka xihlawuhlawu (apartheid) - ku engetela ko lulama ni ka ntiyiso. Hlayisa ntiyiso wa leswaku Washkansky u file endzhaku ka masiku ya 18: swi kombisa leswaku ku humelela ko sungula i masungulo ntsena, ni leswaku ku cinca swirho ka le ndzhaku ku humelele swinene. Swihlovo: swiendlakalo swa masiku swa SAHO hi Barnard na Naki.
Vurhapi hi ku famba ka nkarhi
- Long ago Varhapi va ndhavuko va tirhisa switlhare ni ku hlayisa hinkwaswo
- 1713 Ntungu wa smallpox wu ba eKapa
- 1796 Vaccine yo sungula (Jenner, smallpox)
- 1901 Ku chava ntungu ku tirhisiwa ku susa vanhu eKapa
- 1918 Spanish Flu 'Black October' eAfrika-Dzonga
- 1928 Penicillin yi kumeka (antibiotic yo sungula)
- 1967 Ku cinca mbilu ko sungula emisaveni, eKapa
Speaker notes
Tirhisa leswi ku hlanganisa ntlhevelo ni nkongomelo wa ku cinca hi ku famba ka nkarhi. Vutisa swichudeni ku vona xivumbeko: swiphiqo swo sungula (swo fana na smallpox) a swi nga koti ku yimisiwa, kambe swikumiwa swa le ndzhaku (tivaccine, tiantibiotic, ku hlungiwa) swi nyike vanhu matimba yo tala ehenhla ka vuvabyi. Ku horisa ka ndhavuko ku famba etlhelo ka nkarhi-tlhelo hinkwawo, ku nga ri emasungulweni ntsena.
Vurhapi bya ndhavuko ni bya manguva lawa swin'we
EAfrika-Dzonga namuntlha, mixaka yimbirhi ya vurhapi ya ha ri ya nkoka.
Vaaki vo tala va Afrika-Dzonga va endzela hambirhi klinika ni murhapi wa ndhavuko. Tichudeni ta sayense ti kume ni leswaku switlhare swin'wana leswi tirhisiwaka hi varhapi va ndhavuko swi tirha hakunene - xikombiso, Madagascar periwinkle, leyi tirhisiweke nkarhi wo leha eka vurhapi bya ndhavuko, sweswi yi tirhisiwa eka ku rhapa khensa ka manguva lawa (modern cancer treatment).
- Vutivi bya ndhavuko byi nga pfuna tichudeni ta sayense ku kuma mirhi leyintshwa.
- Vurhapi bya manguva lawa byi nyika tivaccine, ku hlungiwa ni tiantibiotic.
- Ku xixima hambirhi swi pfuna ku hlayisa vaaki hinkwavo.
Speaker notes
Hetisa nhlamuselo hi ndlela yo ringana ni ya xichavo leyi kombisaka vutomi bya ntiyiso bya Afrika-Dzonga. Leswi swi papalata mavonelo yo hoxa ya leswaku vurhapi bya manguva lawa byi 'siverile' ntsena vurhapi bya ndhavuko. Xikombiso xa periwinkle i nhlanganiso wo tsundzukeka, wa ntiyiso exikarhi ka misava yimbirhi. Xihlovo: SAHO 'Indigenous medicine and traditional healing'.
Leswi hi swi dyondzeke
Vurhapi byi cincile swinene hi ku famba ka nkarhi, kambe ku navela ku horisa ku tshame ku fana.
Hi vone varhapi va ndhavuko ni switlhare swa ku horisa, mintungu yo dlaya yo fana na smallpox ni nfulwana wa 1918, swikumiwa swikulu swo fana na tivaccine ni tiantibiotic, nkoka wa rihanyo ra vaaki, ni ku cinca mbilu ko sungula ka Afrika-Dzonga. Sweswi kombisa leswi u swi tsundzukaka.
Q. Vula mixaka yimbirhi leyikulu ya varhapi va ndhavuko eAfrika-Dzonga naswona u vula leswaku un'wana ni un'wana u endla yini. (4 marks)
Q. Hlawula xikumiwa XIN'WE xa nkoka (tivaccine, dyondzo ya tijeremu kumbe tiantibiotic) naswona u hlamusela leswaku ha yini xi pfune vanhu. (3 marks)
Q. Ha yini mati yo basa ya ri ya nkoka swinene eka ku hlayisa vaaki hinkwavo va ri ni rihanyo? (3 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mbulavurisano wa ntlawa. Xivutiso 1 xi kambela ku tsundzuka (sangoma/nyanga), Xivutiso 2 xi kambela ku twisisa xikumiwa xa nkoka, naswona Xivutiso 3 xi hlanganisa ni rihanyo ra vaaki. Ku aviwa ka timaki ku landzela xivumbeko xo olova xa Xigaba xa le Xikarhi. Gimeta hi ku tsundzuxa swichudeni leswaku hambirhi vurhapi bya ndhavuko ni bya manguva lawa swa nkoka eAfrika-Dzonga namuntlha.
- Grade
- Grade 6
- Subject
- History
- CAPS topic
- Medicine through time
- Resource type
- Presentation