Tshitshavha tsha Kale tsha Afrika: Egipita
Lwendo lu tshi gonya Mulambo wa Nile u itela u ṱangana na vhafarao (mahosi), phiramidi na luṅwalo lwa zwifanyiso lwa tshiṅwe tsha zwitshavha zwa kale-kale zwa Afrika.
Speaker notes
Vhudzisani vhagudiswa zwine vha no zwi ḓivha nga ha Egipita ya kale - phiramidi, mamamu (mummies), vhafarao. Ṱalutshedzani uri Egipita i Afrika, kha lwa devhula-vhubvaḓuvha, na uri hetshi tsho vha tshiṅwe tsha zwitshavha zwa u thoma-thoma zwa shango, tshi tshi humbula miṅwaha i fhiraho 5000 murahu. 'Tshitshavha' zwi amba tshigwada tshihulwane tsho dzudzanywaho tshi na miḓana, muvhuso, luṅwalo na zwitendo zwo fanaho.
Tshitshavha tsha Afrika, kale-kale
Egipita ya kale yo hula kha lwa devhula-vhubvaḓuvha ha Afrika miṅwaha i fhiraho 5000 yo fhelaho.
Egipita ndi shango ḽi re kha lwa devhula-vhubvaḓuvha ha Afrika. Zwigidi zwa miṅwaha yo fhelaho, tshiṅwe tsha zwitshavha zwa u thoma zwihulwane zwa shango tsho hula hafha. Tsho dzula tshifhinga tshilapfu vhukuma ngauri Egipita yo vha na mikano ya nga muvhili - magwada, milambo mihulwane na matombo malapfu - ye ya ita uri zwi konḓe kha maswina u dzhenelela.
- Egipita ndi tshipiḓa tsha kontinennde ya Afrika, tsini na Lwanzhe Lutswuku na Lwanzhe lwa Mediterranean.
- Tshitshavha tsho hula na u shanduka kha zwigidi zwa miṅwaha.
- Ri guda nga hazwo u bva kha zwifhaṱo zwo tshinyalaho, mavhiḓa, zwifanyiso zwo pendwaho na maṅwalo a kale.
Speaker notes
Khwaṱhisedzani muhumbulo muhulwane wa CAPS: Egipita ndi tshitshavha tsha Afrika, a si tsho fhambanaho na Afrika. Sumbedzani kha mmapa uri i kha kontinennde yashu. Ṱalutshedzani uri vhaḓivhazwakale vha guda zwa kale vha tshi shumisa vhuṱanzi - hafha vhuṱanzi ndi zwifhaṱo, mavhiḓa, zwifanyiso zwa kha mabako na maṅwalo o siiwaho. [SME] Khwaṱhisedzani uri maipfi a mmapa/vhupo a tendelana na atlasi ya kilasi yaṋu.
Mulambo wa Nile
Vhagerika vha kale vho amba uri 'Egipita ho vha tshifhiwa tsha Nile'.
Nile ndi mulambo muhulwane u fhira yoṱhe wa Afrika. U ela u bva devhili u ya devhula nahone u dzhena kha Lwanzhe lwa Mediterranean. Vhunzhi ha Egipita ndi gwada ḽi fhisaho na ḽo omaho, nga zwenezwo hu ṱoḓou vha vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi dzula tsini na mulambo.
Ṅwaha muṅwe na muṅwe nga tshilimo Nile yo vha i tshi kunzhela. Musi maḓi a tshi tsa hafhu, o vha a tshi sia mavu o nonaho, matsu ane a pfi mavu a alluvium. Aya mavu o vha o teaho u ṱavha zwiliṅwa, nga zwenezwo masimu mathihi o vha a tshi limiwa ṅwaha nga ṅwaha.
- Nile yo ṋea vhathu maḓi a u nwa na a u sheledza zwiliṅwa zwavho.
- Wo vha u ndila i re na mafulo ya zwikepe zwo hwalaho vhathu na thundu.
- U kunzhela ha ṅwaha nga ṅwaha zwo ita uri mavu a vhe na mukumo wa u lima.
Speaker notes
Hetshi ndi tshiḱa tsha tshiṱoho: jeokirafi yo vhumba zwithu zwoṱhe. Ṱalutshedzani nḓowedzo ya u kunzhela nga nḓila i leluwaho - maḓi a tibela masimu, nga murahu a ela a tshi sia matope maswa ane a ita uri zwimela zwi hule zwavhuḓi. Arali hu si na Nile, Egipita yo vha i ḓo vha gwada ḽoṱhe. Vhudzisani: ndi ngani hu ṱoḓou vha vhathu vhoṱhe vho vha vha tshi dzula tsini na mulambo?
U tshila na u shuma tsini na mulambo
Mulambo wo ṋea vhathu zwiḽiwa, miḓi na mushumo ṅwaha woṱhe.
Kale-kale vhathu vha u thoma hafha vho vha vhavhati na vhakuvhanganyi vhe vha vha vha tshi tshimbila-tshimbila vha tshi ṱoḓa zwiḽiwa. Nga u ya ha tshifhinga vha dzula fhethu huthihi vha vha vhalimi, vha fhaṱa miḓi na miḓana kubvani kwa Nile.
- Vhalimi vho ṱavha goroi (wheat) na barele (barley) u itela u ita vhurotho, na miroho ya u ḽa.
- Vho fuwa zwifuwo zwi ngaho kholomo, mbudzi na dada (ducks).
- Vhathu vho shumisa lutanga lwa mulamboni lu pfi papirasi u ita zwikepe, mifaḓa na tshaka tsha u thoma tsha bammbiri.
- Miḓi yo fhaṱwa nga zwitina zwa matope zwe zwa oma zwa vha na thata ḓuvhani.
Speaker notes
Itani uri vhutshilo ha ḓuvha nga ḓuvha vhu bvelele. Papirasi ndi ipfi ḽavhuḓi ḽa u ṱanganisa - ḽo mela mulamboni nahone ḽo shumiswa u ita bammbiri ḽa u thoma, hune ipfi ḽashu ḽa 'bammbiri' (paper) ḽa bva hone. Nnḓu dza zwitina zwa matope dzi ṱanganisa na zwine vhagudiswa vha nga zwi ḓivha nga ha zwishumiswa zwa u fhaṱa. Ombedzelani nḓila ye vhutshilo ha ḓuvha nga ḓuvha ha vha ho ḓitika ngayo nga mulambo na u kunzhela hawo.
Egipita ya Nṱha na Egipita ya Fhasi zwa ṱanganela
Zwipiḓa zwivhili zwa Egipita zwo vha zwo ṱanganiswa fhasi ha muvhusi muthihi.
Ngauri Nile i ela u bva devhili u ya devhula, Egipita yo vha yo kovhekanywa mashango mavhili. Tshipiḓa tsha devhili tsho vha tshi tshi pfi Egipita ya Nṱha nahone tshipiḓa tsha devhula, tsini na lwanzhe, tsho vha tshi tshi pfi Egipita ya Fhasi. Hezwi zwi nga pfala zwo sedzisa fhasi, fhedzi 'ya nṱha' zwi amba uri i nṱhesa mulamboni, tsini na hune mulambo wa thoma hone.
Kale-kale aya mashango mavhili o ṱanganiswa a vha muvhuso muthihi wo vhuswaho nga khosi nthihi. Hezwi zwo thoma mutevhe mulapfu wa mahosi a Egipita ane ra a vhidza uri vhafarao.
- Egipita ya Nṱha yo vha i devhili, Egipita ya Fhasi devhula.
- Zwo ṱanganiswa zwa vha shango ḽithihi fhasi ha muvhusi muthihi.
- Khosi yo vha i tshi ambara khorona yo khetheaho ye ya sumbedza uri i vhusa mashango oṱhe mavhili.
Speaker notes
Ṱalutshedzani u pfumbudzana huṱhu: Egipita 'ya Nṱha' i devhili ngauri i nṱhesa kha ndila ya mulambo. Shumisani ndila ye mulambo u elaho ngayo u itela u ṱalutshedza. U ṱanganiswa ha mashango mavhili ndi tshifhinga tshe Egipita ya vha muvhuso muthihi. [SME] Vhaḓivhazwakale vha vhala hezwi sa 3000 BCE hu tshi vhalwa; litshani maipfi a tshi ri 'kale-kale' arali ni sa ṱoḓi u ḓivhadza ṅwaha.
Farao: khosi na mudzimu
Farao o vha e muthu wa maanḓa u fhira vhoṱhe kha Egipita yoṱhe.
Khosi ya Egipita yo vha i tshi pfi farao. Ipfi ḽi bva kha maipfi a Egipita a kale per-aa, ane a amba 'nnḓu khulwane'. Farao o vha e murangaphanḓa wa muvhuso na murangaphanḓa wa vhurabeli nga tshifhinga tshithihi.
- Vhathu vho vha vha tshi tenda uri farao ndi mudzimu wo no tea muthu.
- O vha e muṋe wa mavu nahone o vha a tshi vhea milayo.
- O vha a tshi ranga mmbi nahone o vha e na vhuḓifhinduleli ha u fhaṱa thempele na phiramidi.
- Musi farao a tshi lovha, kanzhi murwa wawe o vha a tshi vha farao a tevhelaho.
Speaker notes
Farao o ṱanganya khosi, murangaphanḓa wa muvhuso na murangaphanḓa wa vhurabeli. U ṱanganyiswa ha muvhusi na mudzimu zwo ṋea farao maanḓa mahulwane. 'Nnḓu khulwane' (per-aa) tsha u thoma zwo vha zwi tshi amba nnḓu ya vhuhosi nahone nga murahu muvhusi eṋe muṋe. [SME] Zwiṅwe zwiko zwi amba uri Vhaheberu na vhone vho shumisa ipfi 'farao'; litshani ṱhalutshedzo i tshi vha yo leluwaho kha Gireidi ya 5 nahone ni kwame kha ṱhalutshedzo ya 'nnḓu khulwane'.
Tshivhumbeo tsha tshitshavha tsha Egipita
Tshitshavha tsha Egipita tsho vha tshi tshi nga phiramidi: vhathu vhaṱuku vha maanḓa nṱha, vhashumi vhanzhi fhasi.
Farao
Nṱha-nṱha, khosi-mudzimu ye ya vhusa vhathu vhoṱhe na zwithu zwoṱhe.
Vhotshifhe, vhaṅwali na vhaofisiri
Vhathu vho funzeaho vhe vha shuma thempele, vha vhulunga maṅwalo nahone vha thusa farao u vhusa.
Vhalimi, vhaṱaki na vhashumi
Vhathu vhanzhi vha ḓoweleaho vhe vha ṱavha zwiḽiwa, vha ita thundu nahone vha fhaṱa zwifhaṱo zwihulwane zwa tshikhumbudzo.
Speaker notes
Shumisani tshivhumbeo tsha phiramidi sa tshishumiswa tsha u humbula kuvheo kwa matshilisano - tshi elana na zwifhaṱo zwe vha ḓivhea ngazwo. Vhaṅwali vho vha vha vha vha ndeme: vho vha vha tshi kona u vhala na u ṅwala, nga zwenezwo vha vhulunga maṅwalo nahone vho vha vhe na mishumo yo khetheaho. Sumbedzani uri vhathu vhanzhi vho vha vhe vhalimi na vhashumi vhe mushumo wavho wa thusa vhoṱhe vha re nṱha havho.
Midzimu na vhutshilo nga murahu ha lufu
Vhaegipita vha kale vho vha vha tshi tenda kha midzimu minzhi na kha vhutshilo nga murahu ha lufu.
Vhaegipita vho rabela midzimu minzhi ya vhanna na ya vhafumakadzi, ye vha tenda uri i langa ḓuvha, mulambo, khaṋo na zwiṅwe zwipiḓa zwa vhutshilo. Vhotshifhe vha maanḓa vho vha vha tshi ṱhogomela thempele na miṱambo ya vhurabeli.
Vho vha vha tshi tenda nga maanḓa kha vhutshilo nga murahu ha lufu - vhutshilo vhu bvelaho phanḓa nga murahu ha lufu. U itela u lugisela muvhili vhutshilo ha nga murahu ha lufu, vho u vhulunga nga vhulukuku sa mummy (tshitumbu tsho lugiswaho). Hezwi zwo vha zwi tshi ḓura, nga zwenezwo ndi vhapfumi fhedzi, zwihuluhulu vhafarao, vhe vha kona u zwi lifhela.
- Vhaegipita vho vha vha tshi tenda uri muvhili u fanela u vhulungwa wo tsireledzea u itela vhutshilo ha nga murahu ha lufu.
- Mivhili yo itwa mamamu (mummies) nahone ya vhewa mavhiḓani na zwiḽiwa na lupfumo.
- Vhurabeli na maanḓa a farao zwo vha zwo ṱanganelana nga hu tsini.
Speaker notes
Farani mamamu nga u ṱoḓa u ḓivha na ṱhonifho, hu si sa tshithu tshi ofhisaho - ṱalutshedzani uri wo vha u nzwalelo ya vhurabeli ya ndeme ya u ṱhogomela vhafu. U tenda kha vhutshilo ha nga murahu ha lufu ndi tshiitisi tsha phiramidi na lupfumo lu re ngomu mavhiḓani, zwine zwa ṱanganela na zwislaidi zwi tevhelaho. Ṱhogomelani uri vhurabeli ho tikedza maanḓa a farao.
Phiramidi na Sphinx
Vhaegipita vho fhaṱa mavhiḓa mahulwane a matombo ane a kha ḓi ima na ṋamusi.
Vhaegipita vho fhaṱa phiramidi khulwane dza matombo sa mavhiḓa a vhafarao na dzikhosikadzi dzavho. Nga ngomu ho vha na kamara dza u vhulunga, dziṱhihi dzo dzumbamaho na zwivhanda. Mummy ya farao na lupfumo lwawe zwo vhewa ngomu u itela vhutshilo ha nga murahu ha lufu.
Tsini na phiramidi dza Giza hu ima Sphinx, tshifanyiso tshihulwane tshi re na muvhili wa ndau na ṱhoho ya khosi. Tsho ima sa tshiga tsha Egipita miṅwaha ya zwigidi.
- Phiramidi dzo fhaṱwa nga zigwada zihulwane zwa vhaṱaki vha re na tshenzhelo na vhashumi.
- Vhunzhi ha u fhaṱa ho itea nga tshifhinga tsha u kunzhela, musi vhalimi vha sa koni u shuma masimu.
- Phiramidi dzo ḓivheaho vhukuma dzi Giza, tsini na Cairo ya ṋamusi.
Speaker notes
Kanukani vhuhulwane hazwo - hezwi zwo fhaṱwa nga zwanḓa, miṅwaha ya zwigidi yo fhelaho, nahone zwi kha ḓi ima. Ṱalutshedzani uri vhalimi vha ḓoweleaho vho thusa u dzi fhaṱa nga tshifhinga tsha u kunzhela, musi masimu avho o vha o dzhena fhasi ha maḓi. Sphinx i ṱanganela na maanḓa a farao (nungo dza ndau, ṱhoho ya khosi). Litshani vhukwamani vha u kanuka nga tshe Vhaafrika vha zwi swikelela.
Vhiḓa ḽa Tutankhamen
Nga 1922 vhaṱoḓisisi vho wana vhiḓa ḽo ḓalaho lupfumo ḽa farao mutuku.
Tutankhamen o vha e farao we a vha khosi e mutukana nahone a lovha e mutuku. Miṅwaha ya zwigidi vhiḓa ḽawe ḽo vha ḽo dzumbama ḽi songo kwamiwa. Nga 1922 ḽa wanululwa, ḽi tshee ḽo ḓala lupfumo lwa musuku, tshifunudzo tsha musuku na zwithu zwa ḓuvha nga ḓuvha zwe zwa swiṱwa nae.
- Vhiḓa ḽo ri funza zwinzhi nga ha nḓila ye vhafarao vha vha vha tshi swiṱwa ngayo.
- Ḽo vha ḽo ḓala musuku, zwithu zwa u ṱhavhelela zwa u naka (jewellery), fenishi na zwiḽiwa zwa vhutshilo ha nga murahu ha lufu.
- Zwino Tutankhamen ndi muṅwe wa vhafarao vho ḓivheaho vhukuma shangoni ḽoṱhe.
Speaker notes
U wanululwa ha 1922 nga vhaḓivhamarambo (archaeologists) zwi takadza vhagudiswa - lupfumo lwa vhukuma lwo dzumbamaho. Zwi na ndeme kha vhaḓivhazwakale ngauri mavhiḓa manzhi a vhuhosi o tswiwa kale, fhedzi ḽa Tutankhamen ḽo vha ḽi tsini na u vha ḽo fhelela, nga zwenezwo ndi tshiko tshi pfumaho tsha vhuṱanzi nga ha zwitendo na zwithu zwa ḓuvha nga ḓuvha. [SME] Vhiḓa ḽo wanwa nga zigwada tsha Howard Carter nga 1922; engedzani dzina ḽawe arali ni tshi ṱoḓa u bula muḓivhamarambo.
Hieroglifi: u ṅwala nga zwifanyiso
Vhaegipita vho ṱhavhanya tshaka tsha luṅwalo tshe tsha shumisa zwifanyiso na zwiga.
Musi vhurengiselani vhu tshi hula, Vhaegipita vho ṱoḓa u vhulunga maṅwalo a zwe vha renga na u rengisa. Vho bveledza tshaka tsha luṅwalo lwa zwifanyiso lu pfi hieroglifi, hune tshifanyiso tshiṱuku tshiṅwe na tshiṅwe kana tshiga tsho imela mubvumo kana muhumbulo.
- Hieroglifi dzo vhaḓwa kha mabako a thempele nahone dza ṅwalwa kha papirasi.
- Vhaṅwali vho gudiswaho nga vhuḓifhinduleli vhane vha pfi vhaṅwali (scribes) vho guda u dzi vhala na u dzi ṅwala.
- Luṅwalo ulu lwo thusa Vhaegipita u ṅwala divhazwakale yavho, milayo na dzingano.
Speaker notes
Ṱanganisani luṅwalo na vhurengiselani na u vhulunga maṅwalo - ṱhoḓea ya vhukuma yo isa kha vhutsila vhuhulwane. Ṱalutshedzani 'muṅwali' sa muthu ane mushumo wawe wo khetheaho wa vha u ṅwala, na uri u vhala na u ṅwala zwo ṋea vhaṅwali vhudzulo ha ndeme kha tshitshavha. Arali tshifhinga tshi tshi tendela, litshani vhagudiswa vha ṱhavhanya tshifanyiso-tshiga tsha dzina ḽavho.
Zwifhiwa zwo bvaho Egipita ya kale
Mihumbulo yo bvaho Egipita ya kale yo thusa zwitshavha zwa nga murahu shangoni ḽoṱhe.
Mbalo (Mathematics)
Vhaegipita vho ita sisiṱeme ya u thoma ya dzinomboro nahone vha i shumisa u ela mavu na u dzudzanya zwifhaṱo zwavho.
Vhulafho (Medicine)
Dziṅanga dza Egipita dzo lugisa marambo o vunḓekaho, dza soka mbonzo, dza lafha malwadze nga miri na u shuma na kha maṋo.
Luṅwalo na bammbiri
Luṅwalo lwavho lwa zwifanyiso na 'bammbiri' ḽa papirasi zwo vha zwi kha nḓila dza u thoma-thoma dza u vhulunga maṅwalo.
Speaker notes
Sumbedzani u bvela phanḓa na tshanduko: mihumbulo ya kale-kale i kha ḓi vha ya ndeme na ṋamusi. Vhaegipita vho ela masimu nahone vha ḓivha nḓila ya u fhaṱa phiramidi dzo lugaho na dzo linganaho vha tshi shumisa mbalo. Nḓivho yavho ya muvhili yo bva tshipiḓa kha u lugisela mamamu. Ombedzelani uri hezwi zwe zwa swikelelwa zwo bva kha tshitshavha tsha Afrika.
Egipita ya kale u ralo nga tshifhinga
- Long ago Vhavhati-vhakuvhanganyi vha dzula fhethu huthihi vha vha vhalimi kubvani kwa Nile
- About 5000 years ago Egipita ya Nṱha na Egipita ya Fhasi zwa ṱanganiswa fhasi ha farao muthihi
- Age of the pyramids Phiramidi khulwane na Sphinx zwi a fhaṱwa Giza
- Long line of pharaohs Egipita i vhuswa nga vhafarao, vhotshifhe na vhaṅwali
- 1922 Vhiḓa ḽa Tutankhamen ḽa wanululwa, ḽo ḓala lupfumo
Speaker notes
Shumisani laini ya tshifhinga u vusulusa ngudo yoṱhe nga vhulandu. Ṱalutshedzani uri madeiti a 'BCE' a konḓa kha Gireidi ya 5, nga zwenezwo ri shumisa 'kale-kale' na 'miṅwaha i ṱoḓaho u vha 5000 yo fhelaho'. Vhudzisani vhagudiswa uri vha anetshele ngano ya Egipita vha tshi shumisa laini ya tshifhinga sa nyendedzi. [SME] Lugisani ni tshi shumisa madeiti a BCE a re khethekanyo (u ṱanganiswa c.3000 BCE, phiramidi dza Giza c.2500 BCE) arali kilasi yaṋu i tshi a shumisa.
Zwe ra zwi guda
Egipita ya kale tsho vha tshitshavha tshihulwane tsha Afrika tsho vhumbwaho nga Nile, tsho vhuswaho nga vhafarao nahone tsho humbulelwaho phiramidi na luṅwalo lwa zwifanyiso.
Mulambo wa Nile wo ṋea Vhaegipita maḓi, zwiḽiwa na nḓila ya u tshimbila. Farao o vhusa e khosi na mudzimu, a tshi thuswa nga vhotshifhe na vhaṅwali. Vhaegipita vho vha vha tshi tenda kha midzimu minzhi na kha vhutshilo nga murahu ha lufu, nahone vho fhaṱa phiramidi sa mavhiḓa. Vho ṱhavhanya luṅwalo lwa hieroglifi nahone vha ita mawanwa a mbalo na vhulafho ane a kha ḓi vha a ndeme na ṋamusi.
Q. Ṱalutshedzani nḓila mbili dze Mulambo wa Nile wa vha wa ndeme ngadzo kha Vhaegipita vha kale. (4 marks)
Q. Farao o vha e nnyi, nahone ndi ngani o vha e na maanḓa nga u ralo? (3 marks)
Q. Bulani tshithu tshithihi tshe Vhaegipita vha kale vha tshi fhaṱa kana u tshi ṱhavhanya, ni ambe uri ndi ngani tsho vha tshi tsha ndeme. (3 marks)
Speaker notes
Phethani nga u ṱanganisa mihumbulo yoṱhe na Nile - jeokirafi yo ita uri tshitshavha tshi konadzee. Shumisani mbudziso tharu kha mushumo wo ṅwalwaho kana khwaṱhululo ya kilasi; kugavhelo kwa marogisho ku tevhela sitaela ya CAPS ya Kuimo kwa Vhukati. Humbudzani vhagudiswa uri hetshi tsho vha tshitshavha tsha Afrika, ni tshi ṱanganisa tshiṱoho na ngudo ya divhazwakale ya Afrika.
- Grade
- Grade 5
- Subject
- History
- CAPS topic
- An ancient African society: Egypt
- Resource type
- Presentation