Setshaba sa Afrika, kgalekgale

Egepeta ya kgale e godile ka leboa-bohlabela bja Afrika mengwageng ye e fetago 5000 ye e fetilego.

Egepeta ke naga ye e lego ka leboa-bohlabela bja Afrika. Mengwageng ye dikete ye e fetilego, se sengwe sa ditshaba tsa mathomo tse kgolo tsa lefase se godile mo. Se tswetse pele ka nako ye telele kudu ka gobane Egepeta e be e na le mellwane ya tlhago - maganata, mawatle le maswika a matelele - ye e dirilego gore go be thata gore manaba a hlasele.

• Egepeta ke karolo ya kontinente ya Afrika, kgauswi le Lewatle le Lehwibidu le Lewatle la Mediterranean.
• Setshaba se godile le go fetoga mengwageng ye dikete.
• Re ithuta ka sona go tswa mafelong a a sopilego, mabitleng, diswantshong tsa go pentwa le mongwalong wa kgale.

Noka ya Nile

Ba-Greek ba kgale ba boletse gore 'Egepeta e be e le mpho ya Nile'.

Nile ke noka ye kgolo kudu ka Afrika. E elela go tswa borwa go ya leboa gomme e tshologela ka Lewatleng la Mediterranean. Bontsi bja Egepeta ke leganata le le fisago, le omilego, ka gona mo e nyakago e le batho ka moka ba be ba dula kgauswi le noka.

Selemo se sengwe le se sengwe Nile e be e a phaphaya. Ge meetse a fela gape, a be a tlogela mmu wo o nonnego, wo montsho wo o bitswago mmu wa alluvial. Mmu wo o be o loketse go bjala dibjalo, ka gona masemo a swanago a be a ka lengwa ngwaga ka ngwaga.

• Nile e be e fa batho meetse a go nwa le a go nosetsa dibjalo tsa bona.
• E be e le tsela ye e tletseng ya diketswana tse di rwelego batho le dithoto.
• Go phaphaya ga ngwaga ka ngwaga go dirile gore mmu o nonne go temo.

Go phela le go soma kgauswi le noka

Noka e be e fa batho dijo, magae le mesomo ngwaga ka moka.

Kgalekgale batho ba mathomo mo e be e le batsomi-bakgobi bao ba bego ba sepelasepela go hwetsa dijo. Ka morago ba ile ba dula fase gomme ba ba balemi, ba aga magae le metse go bapa le mariba a Nile.

• Balemi ba be ba bjala korong le garese go dira borotho, le merogo bakeng sa dijo.
• Ba be ba fepa diruiwa tsa go swana le dikgomo, dipudi le matata (ducks).
• Batho ba be ba somisa lehlaka la noka papyrus go dira diketswana, dimmata le mohuta wa mathomo wa pampiri.
• Magae a be a agilwe ka ditena tsa leraga tseo di bego di oma di thata letsatsing.

Egepeta ya Godimo le ya Tlase di a kopana

Dikarolo tse pedi tsa Egepeta di kopantswe ka fase ga mmusi o tee.

Ka gobane Nile e elela go tswa borwa go ya leboa, Egepeta e be e arogantswe ka dinaga tse pedi. Karolo ya ka borwa e be e bitswa Egepeta ya Godimo gomme karolo ya ka leboa, kgauswi le lewatle, e bitswa Egepeta ya Tlase. Se se ka utlwala se le ka thoko ye e fapanego, eupsa 'godimo' se ra godimo nokeng, kgauswi le moo e thomago gona.

Kgalekgale dinaga tse tse pedi di ile tsa kopanywa ka mmuso o tee wo o bego o buswa ke kgosi e tee. Se se thomile mothaladi o motelele wa dikgosi tsa Egepeta tseo re di bitsago difarao.

• Egepeta ya Godimo e be e le ka borwa, Egepeta ya Tlase ka leboa.
• Di kopantswe ka naga e tee ka fase ga mmusi o tee.
• Kgosi e be e apara mphapahlogo o o kgethegilego wo o bontshago gore e busa dinaga ka bobedi.

Farao: kgosi le modimo

Farao e be e le motho wa maatla kudu Egepeta ka moka.

Kgosi ya Egepeta e be e bitswa farao. Lentsu le le tswa mantsung a kgale a Egepeta per-aa, ao a rago 'ntlo ye kgolo'. Farao e be e le moetapele wa mmuso le moetapele wa bodumedi ka nako e tee.

• Batho ba be ba dumela gore farao ke modimo ka sebopego sa motho.
• O be a na le naga gomme a dira melao.
• O be a etapele madira gomme a hlokomela go aga ditempele le diphiramite.
• Ge farao a ehwa, gantsi morwa wa gagwe e be e ba farao yo o latelago.

Sebopego sa setshaba sa Egepeta

Setshaba sa Egepeta se be se swana le phiramite: batho ba sego kae ba maatla ka godimo, basomi ba bantsi ka tlase.

Medimo le bophelo ka morago ga lehu

Ba-Egepeta ba kgale ba be ba dumela medimong ye mentsi le bophelong ka morago ga lehu.

Ba-Egepeta ba be ba rapela medimo le medingwana ye mentsi, bao ba bego ba dumela gore ba laola letsatsi, noka, puno le dikarolo tse dingwe tsa bophelo. Baprista ba maatla ba be ba hlokomela ditempele le mediro ya bodumedi.

Ba be ba dumela ka maatla bophelong ka morago ga lehu - bophelo bjo bo tswelago pele ka morago ga lehu. Go lokisetsa setopo bophelo bja ka morago ga lehu, ba be ba se boloka ka sedi bjalo ka mummy. Se se be se tura, ka gona ke bahumi fela, kudukudu difarao, ba bego ba kgona go se lefelela.

• Ba-Egepeta ba be ba dumela gore setopo se swanetse go bolokwa se bolokegile bakeng sa bophelo bja ka morago ga lehu.
• Ditopo di be di dirwa dimummy gomme di bewa ka mabitleng gotee le dijo le mahumo.
• Bodumedi le maatla a farao di be di tswalane kudu.

Diphiramite le Sphinx

Ba-Egepeta ba agile mabitla a magolo a maswika ao a sa emego le lehono.

Ba-Egepeta ba agile diphiramite tse kgolo tsa maswika bjalo ka mabitla a difarao le dikgosigadi tsa bona. Ka gare go be go na le diphaposi tsa polokelo, ditsela tse di utilwego le malapa. Mummy ya farao le mahumo di be di bewa ka gare bakeng sa bophelo bja ka morago ga lehu.

Kgauswi le diphiramite tsa Giza go eme Sphinx, seswantsho se segolo se se nago le mmele wa tau le hlogo ya kgosi. Se emetse bjalo ka leswao la Egepeta mengwaga ye dikete.

• Diphiramite di agilwe ke dihlopha tse kgolo tsa batlhami ba diatla ba nago le bokgoni le basomi.
• Bontsi bja kago bo diregile nakong ya go phaphaya, ge balemi ba be ba sa kgone go soma masemong.
• Diphiramite tse di tumilego kudu di Giza, kgauswi le Cairo ya sebjalebjale.

Lebitla la Tutankhamen

Ka 1922 bahlohleletsi ba hweditse lebitla le le tletseng mahumo la farao yo mofsa.

Tutankhamen e be e le farao yo a bilego kgosi e sa le mosemane gomme a ehwa a sa le yo monyenyane. Mengwaga ye dikete lebitla la gagwe le be le utilwe le sa kgongwe. Ka 1922 le ile la utollwa, le sa dutse le tletse mahumo a gauta, maske ya gauta le didiriswa tsa ka mehla tse di bolokilwego le yena.

• Lebitla le re rutile mo gontsi ka moo difarao di bego di bolokwa ka gona.
• Le be le tletse gauta, dikgabiso, fenisetshara le dijo bakeng sa bophelo bja ka morago ga lehu.
• Tutankhamen bjale ke yo mongwe wa difarao tse di tumilego kudu lefaseng.

Dihieroglyph: go ngwala ka diswantsho

Ba-Egepeta ba hlamile mohuta wa mongwalo wo o somisago diswantsho le maswao.

Ge kgwebo e gola, ba-Egepeta ba be ba nyaka go boloka direkoto tsa seo ba se rekago le go se rekisa. Ba ile ba hlama mohuta wa mongwalo wa diswantsho wo o bitswago dihieroglyph, moo seswantsho se senyenyane goba leswao le lengwe le le lengwe le bego le emela modumo goba kgopolo.

• Dihieroglyph di be di betlwa maboteng a ditempele gomme di ngwalwa go papyrus.
• Bangwadi ba go tlwaetswa ka mo go kgethegilego bao ba bitswago scribes (bangwadi) ba ithutile go di bala le go di ngwala.
• Mongwalo wo o thusitse ba-Egepeta go boloka histori, melao le dikanegelo tsa bona.

Dimpho tsa go tswa Egepeta ya kgale

Dikgopolo tsa go tswa Egepeta ya kgale di thusitse ditshaba tsa ka morago lefaseng ka bophara.

Egepeta ya kgale go ya ka nako

1. Long ago Batsomi-bakgobi ba dula fase gomme ba ba balemi go bapa le Nile
2. About 5000 years ago Egepeta ya Godimo le ya Tlase di kopanywa ka fase ga farao o tee
3. Age of the pyramids Diphiramite tse kgolo le Sphinx di agwa Giza
4. Long line of pharaohs Egepeta e buswa ke difarao, baprista le bangwadi
5. 1922 Lebitla la Tutankhamen le a utollwa, le tletse mahumo

Seo re ithutilego sona

Egepeta ya kgale e be e le setshaba se segolo sa Afrika se se bopilwego ke Nile, se se busitsweng ke difarao gomme se gopolwago ka diphiramite le mongwalo wa diswantsho tsa sona.

Noka ya Nile e file ba-Egepeta meetse, dijo le tsela ya go sepela. Farao o be a busa bjalo ka kgosi le modimo, a thuswa ke baprista le bangwadi. Ba-Egepeta ba be ba dumela medimong ye mentsi le bophelong ka morago ga lehu, gomme ba aga diphiramite bjalo ka mabitla. Ba hlamile mongwalo wa hieroglyph gomme ba dira dikutollo ka dipalo le kalafo tseo di sa nago le mohola le lehono.