Vandla ra Afrika, khale swinene

Egypt ya khale yi kurile en'walungwini-vuxa wa Afrika ku suka ku ni malembe yo tlula 5000.

Egypt i tiko leri nga en'walungwini-vuxa wa Afrika. Malembe yo tala lama hundzeke, rin'wana ra mavandla lamakulu yo sungula emisaveni ri kurile laha. Ri tshamile nkarhi wo leha swinene hikuva Egypt a yi ri ni mindzilakano ya ntumbuluko - mananga, malwandle ni maribye - leyi a yi endla swi tika ku valala va hlasela.

• Egypt i xiphemu xa kontinente ya Afrika, ekusuhi ni Lwandle ro Tshwuka (Red Sea) ni Lwandle ra Mediterranean.
• Vandla ri kurile ri tlhela ri cinca hi malembe yo tala.
• Hi dyondza ha rona hi ku languta marhumbi, masirha, swifaniso ni matsalelo ya khale.

Nambu wa Nile

Vagriki va khale va vurile leswaku 'Egypt a yi ri nyiko ya Nile'.

Nile i nambu lowukulu swinene eAfrika. Wu khuluka ku suka en'walungwini ku ya en'walungwini naswona wu chela eLwandle ra Mediterranean. Xiphemu xo tala xa Egypt i mananga yo hisa ni ku oma, kutani hakanyingi vanhu hinkwavo a va tshama ekusuhi ni nambu.

Ximumu xin'wana ni xin'wana Nile a wu khukhula. Loko mati ya sela nakambe, a wu siya misava yo nona, yo nyanya leyi vuriwaka misava ya alluvial. Misava leyi a yi ri kahle swinene eku byaleni ka swakudya, kutani masimu yolawo a ma ta byariwa lembe na lembe.

• Nile a wu nyika vanhu mati yo nwa ni ku cheleta swirhalo swa vona.
• A wu ri gondzo ro tirha ra swikepe leswi rhwalaka vanhu ni swilo.
• Ku khukhuleka ka lembe na lembe a ku endla misava yi nona eku rimeni.

Ku hanya ni ku tirha ekusuhi ni nambu

Nambu a wu nyika vanhu swakudya, makaya ni ntirho lembe hinkwaro.

Khale swinene vanhu vo sungula laha a va ri vahloti-va-mbewu (hunter-gatherers) lava a va famba-famba va lava swakudya. Hi ku famba ka nkarhi va tshamile va va varimi, va aka makaya ni miti etinhlaveni ta Nile.

• Varimi a va byala koroni (wheat) ni bali (barley) ku endla xinkwa, ni matsavu yo dya.
• A va khoma swifuwo swo fana ni tihomu, timbuti ni matlanga.
• Vanhu a va tirhisa ribungu ra nambu leri vuriwaka papyrus ku endla swikepe, migamu ni muxaka wo sungula wa phepha.
• Makaya a ma akiwa hi switina swa ndzhope leswi omaka swi tiya edyambwini.

Egypt ya le Henhla na ya le Hansi ti hlangana

Swiphemu swimbirhi swa Egypt swi hlanganisiwile ehansi ka mufumi un'we.

Hikwalaho ka leswi Nile wu khulukaka ku suka en'walungwini ku ya en'walungwini, Egypt a yi avanyisiwile ku va matiko mambirhi. Xiphemu xa en'walungwini a xi vuriwa Egypt ya le Henhla naswona xiphemu xa en'walungwini, ekusuhi ni lwandle, a xi vuriwa Egypt ya le Hansi. Leswi swi nga ha titwa swi hundzukile, kambe 'le henhla' swi vula le henhla enambyeni, ekusuhi ni laha wu sungulaka kona.

Khale swinene matiko lawa mambirhi ma hlanganisiwile ma va mfumo wun'we lowu fumiwaka hi hosi yin'we. Leswi swi sungurile nxaxamelo wo leha wa tihosi ta Egypt leti hi ti vitanaka ti-pharaoh.

• Egypt ya le Henhla a yi le n'walungwini, Egypt ya le Hansi yi le n'walungwini.
• Ti hlanganisiwile ti va tiko rin'we ehansi ka mufumi un'we.
• Hosi a yi ambala harhi yo hlawuleka leyi kombisaka leswaku yi fuma matiko hinkwawo mambirhi.

Pharaoh: hosi ni xikwembu

Pharaoh a a ri munhu wa matimba swinene eEgypt hinkwayo.

Hosi ya Egypt a yi vuriwa pharaoh. Rito leri ri huma eka marito ya Egypt ya khale per-aa, lama vulaka 'yindlu leyikulu'. Pharaoh a a ri murhangeri wa mfumo na murhangeri wa vukhongeri hi nkarhi wun'we.

• Vanhu a va pfumela leswaku pharaoh a a ri xikwembu hi xivumbeko xa munhu.
• A a ri ni misava naswona a a endla milawu.
• A a rhangela nyimpi naswona a a ri na vutihlamuleri bya ku aka tikhezo (temple) ni ti-pyramid.
• Loko pharaoh a fa, hakanyingi n'wana wa yena a a va pharaoh lowu landzelaka.

Xivumbeko xa vandla ra Egypt

Vandla ra Egypt a ri fana ni pyramid: vanhu va matimba va nga vatsongo ehenhla, vatirhi vo tala ehansi.

Swikwembu ni vutomi endzhaku ka rifu

Vaegypt va khale a va pfumela eka swikwembu swo tala ni le ka vutomi endzhaku ka rifu.

Vaegypt a va khongela swikwembu swo tala swa xinuna ni swa xisati, leswi a va pfumela leswaku swi lawula dyambu, nambu, ntshovelo ni swiphemu swin'wana swa vutomi. Vaprista va matimba a va languta tikhezo ni mikhuva ya vukhongeri.

A va pfumela hi matimba eka vutomi endzhaku ka rifu - vutomi lebyi byi yaka emahlweni endzhaku ka rifu. Ku lunghisela miri eku yeni ka vutomi endzhaku ka rifu, a va wu hlayisa hi vukheta wu va mummy. Leswi a swi durha, kutani i swifumi ntsena, ngopfu-ngopfu ti-pharaoh, leti a ti swi kota.

• Vaegypt a va pfumela leswaku miri wu fanele ku hlayisiwa hi vukheta eku yeni ka vutomi endzhaku ka rifu.
• Mimiri a yi endliwa ti-mummy yi vekiwa emasirheni swin'we ni swakudya ni swirhalo.
• Vukhongeri ni matimba ya pharaoh a swi hlanganisiwile swinene.

Ti-pyramid ni Sphinx

Vaegypt va akile masirha lamakulu ya maribye lama ha yimeke na namuntlha.

Vaegypt va akile ti-pyramid letikulu ta maribye tanihi masirha ya ti-pharaoh ni tihosikati ta vona. Endzeni a ku ri ni tikamara to hlayisa, tindlela to tumbela ni swivava. Mummy ya pharaoh ni swifumo swa yena a swi vekiwa endzeni eku yeni ka vutomi endzhaku ka rifu.

Ekusuhi ni ti-pyramid eGiza ku yimile Sphinx, xifaniso lexikulu lexi nga ni miri wa nghala ni nhloko ya hosi. Xi tshamile xi ri xifaniso xa Egypt malembe yo tala.

• Ti-pyramid a ti akiwa hi mintlawa leyikulu ya vatirhi-vutshila ni vatirhi va vutshila.
• Ku aka ko tala a ku endleka hi nkarhi wa ku khukhuleka, loko varimi a va nga koti ku tirha masimu.
• Ti-pyramid to dumaka swinene ti le Giza, ekusuhi ni Cairo ya manguva lawa.

Sirha ra Tutankhamen

Hi 1922 valavisisi va kume sirha ra pharaoh wa jaha leri teleke swifumo.

Tutankhamen a a ri pharaoh loyi a veke hosi a ha ri mufana naswona a fa a ha ri mutsongo. Malembe yo tala sirha ra yena a ri tumberile ri nga khumbiwanga. Hi 1922 ri kumekile, ri ha tele swifumo swa nsuku, xifunengeto xa nsuku ni swilo swa siku na siku leswi lahliweke na yena.

• Sirha ri hi dyondzise swo tala hi ndlela leyi ti-pharaoh a ti lahliwa ha yona.
• A ri tele nsuku, swihlobyiso, swimovha ni swakudya swa vutomi endzhaku ka rifu.
• Tutankhamen sweswi i un'wana wa ti-pharaoh leti dumeke swinene emisaveni.

Ti-hieroglyph: ku tsala hi swifaniso

Vaegypt va vumbile muxaka wa matsalelo lowu a wu tirhisa swifaniso ni swikombiso.

Loko vuxavisi byi kula, Vaegypt a va lava ku hlayisa matsalwa ya leswi a va swi xava ni ku swi xavisa. Va vumbile muxaka wa matsalelo ya swifaniso lowu vuriwaka ti-hieroglyph, laha xifaniso kumbe xikombiso xin'wana ni xin'wana a xi yimela mpfumawulo kumbe mhaka.

• Ti-hieroglyph a ti vatliwa emakhumbini ya tikhezo naswona ti tsariwa eka papyrus.
• Vatsari lava leteriweke hi vukheta lava vuriwaka scribes a va dyondza ku ti hlaya ni ku ti tsala.
• Matsalelo lawa ma pfune Vaegypt ku hlayisa matimu, milawu ni mintsheketo ya vona.

Tinyiko ta Egypt ya khale

Miehleketo ya le Egypt ya khale yi pfune vanhu lava landzeleke emisaveni hinkwayo.

Egypt ya khale hi nkarhi

1. Long ago Vahloti-va-mbewu va tshama va va varimi etinhlaveni ta Nile
2. About 5000 years ago Egypt ya le Henhla na ya le Hansi ti hlanganisiwa ehansi ka pharaoh un'we
3. Age of the pyramids Ti-pyramid letikulu ni Sphinx ti akiwa eGiza
4. Long line of pharaohs Egypt yi fumiwa hi ti-pharaoh, vaprista ni vatsari
5. 1922 Sirha ra Tutankhamen ri kumeka, ri tele swifumo

Leswi hi swi dyondzeke

Egypt ya khale a ri vandla lerikulu ra Afrika leri vumbiweke hi Nile, ri fumiwa hi ti-pharaoh naswona ri tsundzukiwa hi ti-pyramid ta rona ni matsalelo ya swifaniso.

Nambu wa Nile wu nyike Vaegypt mati, swakudya ni ndlela yo famba. Pharaoh a a fuma tanihi hosi ni xikwembu, a pfuniwa hi vaprista ni vatsari. Vaegypt a va pfumela eka swikwembu swo tala ni le ka vutomi endzhaku ka rifu, naswona va akile ti-pyramid tanihi masirha. Va vumbile matsalelo ya ti-hieroglyph naswona va endla ku kumeka eka tinhlayo ni vutshunguri leswi swa ha nga ni nkoka na namuntlha.