U Guda kha Vharangaphanda
Ṱangana na vharangaphanda vhaṋa vha re na tshivhindi, ni wane mikhwa mivhuḓi ine vha nga ri funza.
Speaker notes
Ṱanganedzani kilasi nga vhuthu. Vhudzani vhagudiswa uri ṋamusi vha ḓo ṱangana na vharangaphanda vhaṋa vha ngoho vha bvaho kha divhazwakale. Ṱalutshedzani uri a ri gudi fhedzi zwe vharangaphanda vha ita - ri guda mikhwa mivhuḓi ye vha i sumbedza, sa u linganela, tshivhindi na vhuthu. Vhudzisani: ndi nnyi murangaphanda ane na mu ḓivha? Mudededzi, mugudisi wa mitambo, kana mubebi?
Murangaphanda ndi mini?
Murangaphanda ndi muthu ane a thusa vhaṅwe vhathu na u vha sumbedza nḓila yavhuḓi ya u ya.
Murangaphanda ndi muthu ane vhaṅwe vhathu vha mu nanga u mu tevhela. Vharangaphanda vhavhuḓi a si vhahulwane fhedzi. Vha ṱhogomela vhaṅwe vhathu nahone vha lingedza u ita zwo linganaho na zwo lugaho.
- Vharangaphanda vhavhuḓi vha thetshelesa vhaṅwe nahone vha fara muṅwe na muṅwe nga nḓila i fanaho.
- Vha na tshivhindi nahone vha ima nga zwo lugaho, naho zwo konḓa.
- Ri nga guda mikhwa mivhuḓi khavho, sa u fulufhedzea, vhuthu na fulufhelo.
Speaker notes
Shumisani luambo lu pfalaho kha Gireidi ya 4. Ṱalutshedzani ipfi 'mikhwa' nga nḓila i leluwaho: mikhwa ndi zwithu zwavhuḓi zwine ra zwi tenda na u lingedza u zwi ita. Ṅwalani maipfi a si gathi a mikhwa kha bodo (u linganela, tshivhindi, vhuthu, fulufhelo). Vhagudiswa vha ḓo wana iyi mikhwa kha murangaphanda muṅwe na muṅwe ṋamusi.
Nelson Mandela
Mutukana wa mahayani we a hula a ranga phanda Afrika Tshipembe yoṱhe.
Nelson Mandela o bebwa nga 1918 muḓanani muṱuku wa Eastern Cape. Muṱa wawe wo mu vhidza Rolihlahla. Sa munna o shuma u ita uri Afrika Tshipembe i linganele vhathu vhoṱhe, hu sa londwi muvhala wa lukanda lwavho.
- Kale, Afrika Tshipembe yo vha na milayo i songo linganaho ye ya fara vhathu nga nḓila dzo fhambanaho nga muvhala.
- Mandela o ima a lwisana na iyi milayo i songo linganaho.
- O valelwa dzhele miṅwaha ya 27, fhedzi ha vhuya a xedza fulufhelo.
Speaker notes
Ṱalutshedzani apartheid nga vhulenda na nga nḓila i leluwaho kha vhagudiswa vhaṱuku: kale, milayo i songo linganaho yo fhandekanya vhathu nga muvhala wa lukanda lwavho nahone yo vha i songo lugaho. Ni songo dzhena kha zwidodombedzwa zwinzhi. Sedzani nzhele na fulufhelo ḽa Mandela. Miṅwaha ya 27 dzhele i sumbedza uri o vha a tshi ṱhogomela lungafhani.
U hangwela na u linganela
Musi Mandela a tshi bva dzhele, o nanga mulalo nṱhani ha tsinyuwo.
Misi yoṱhe zwi vhonala zwi sa konadzei u swikela zwo itwa. Nelson Mandela
Nga 1994 Afrika Tshipembe yo vha na khetho yayo ya u thoma he muṅwe na muṅwe a kona u vouta. Mandela o vha muphuresidennde washu wa u thoma o nangiwaho nga demokirasi. O humbela vhathu uri vha hangwele na u shuma vhoṱhe.
- Mukhwa: u hangwela - u litsha tsinyuwo u itela u fhaṱa mulalo.
- Mukhwa: u linganela - muṅwe na muṅwe u fanela u farwa nga nḓila i fanaho.
- Mukhwa: fulufhelo - u tenda uri zwithu zwi nga khwiṋisea.
Speaker notes
Hei ndi mbilu ya tshiṱori tsha Mandela kha Gireidi ya 4: o vha a tshi nga sinyuwa nga murahu ha dzhele, fhedzi o nanga u hangwela na mulalo. Vhudzisani vhagudiswa: ndi lini ne na hangwela khonani? Zwo pfala hani? Ṱanganyisani mukhwa na vhutshilo havho.
Mahatma Gandhi
Murangaphanda we a sumbedza uri ni nga ima nga zwo lugaho ni songo lwa.
Mohandas Gandhi o ḓa Afrika Tshipembe a tshi bva India nga 1893 u shuma sa gwevho (lawyer). Hafha o farwa nga nḓila i songo linganaho ngauri o vha e Muindia. Hezwi zwo ita uri a dzhie tsheo ya u lwisana na milayo i songo linganaho - fhedzi nga nḓila ya mulalo.
- Gandhi o funza vhathu u hanela hu si na khakhathi. O zwi vhidza satyagraha, zwine zwa amba 'maanḓa a ngoho'.
- Vhathu vha tevhela tsumbo yawe nahone vha hana u thetshelela milayo i songo linganaho.
- Nga murahu o vhuya India nahone a thusa u ranga shango ḽawe kha mbofholowo. Vhanzhi vha mu vhidza Mahatma, zwine zwa amba 'muya muhulwane'.
Speaker notes
Ṱalutshedzani satyagraha nga nḓila i leluwaho sa 'maanḓa a ngoho' kana 'u hanela nga mulalo'. Muhumbulo muhulwane kha Gireidi ya 4: Gandhi o sumbedza uri ni nga vha na maanḓa na tshivhindi ni sa huvhadzi muthu. Ṱhogomelani uri mihumbulo ya mulalo ya Gandhi yo ṱuṱuwedza Mandela na vhaṅwe vharangaphanda shangoni ḽoṱhe nga murahu.
Ngoho na mulalo
Gandhi o vha a tshi tenda uri tshithu tsha maanḓa vhukuma tshine na nga tshi ita ndi u dzula no dzika na u fulufhedzea.
Ngoho
Dzulani no fulufhedzea, naho zwo konḓa.
Mulalo
Tandululani thaidzo ni sa huvhadzi vhaṅwe.
Tshivhindi
Vhani na tshivhindi tsho eḓanaho tsha u ima nga zwo lugaho.
Speaker notes
Shumisani makhadi mararu sa zwiḽa zwa u amba ngazwo. Vhudzisani vhagudiswa tsumbo dza kilasini: ri nga tandulula khani nga mulalo hani tshikoloni? Ri nga amba ngoho hani naho ri tshi ofha? Zwi vheeni zwi tshi shuma nahone zwi tsini na shango ḽavho.
Khosi Albert Luthuli
Mudededzi na khosi we a ranga phanda nga u dzika na mulalo.
Albert Luthuli o vha e mudededzi wa tshikolo na khosi ya Vhazulu. O vha murangaphanda wa African National Congress (ANC), tshigwada tshe tsha shumela pfanelo dzo linganaho dza Vhafrika Tshipembe vhoṱhe. U fana na Gandhi, o vha a tshi tenda kha u hanela nga mulalo.
- Nga 1960 o wana Nobel Peace Prize (Malamba a Mulalo a Nobel) - malamba a re na bvumo vhukuma kha vhathu vhane vha shumela mulalo.
- O vha Muafrika wa u thoma u wana aya malamba.
- O funza vhathu u konḓelela, u dzika na u vha na tshivhindi.
Speaker notes
Sedzani Luthuli sa murangaphanda wa mulalo we a huliswa shangoni ḽoṱhe. Ṱalutshedzani Nobel Peace Prize nga nḓila i leluwaho: malamba o khetheaho a vhathu vhane vha thusa u ḓisa mulalo. U vha Muafrika wa u thoma u a wana nga 1960 zwi sumbedza uri shango ḽo ṱhonifha nḓila yawe ya mulalo. Ṱumanyani mikhwa yawe na u hanela nga mulalo ha Gandhi.
Walter Sisulu
Murangaphanda wa vhuṱali na u fulufhedzea we a sumbedza nḓila na u tikedza vhaṅwe.
Walter Sisulu o vha khonani ya tsini na muthusi wa Nelson Mandela. O vha a tshi ḓivhea nga u vha na vhuṱali na u ṋea nyeletshedzo yavhuḓi. O shuma nga maanḓa uri Vhafrika Tshipembe vhoṱhe vha farwe nga nḓila yo linganaho.
- O thusa vharangaphanda vhaswa, u katela na Mandela, uri vha hule na u ranga phanda.
- U fana na Mandela, o rumelwa dzhele nga ṅwambo wa u ima a tshi lwisana na milayo i songo linganaho.
- Ha vhuya a litsha u tenda kha Afrika Tshipembe yo linganaho na yo vhofhololaho.
Speaker notes
Sisulu u funza mukhwa wa u fulufhedzea, vhuṱali na u tikedza vhaṅwe - murangaphanda ha faneli u vha muthu a re na bvumo vhukuma uri a vhe wa ndeme. Ṱalutshedzani uri Sisulu o thusa na u gudisa Mandela. Vhudzisani vhagudiswa: ndi nnyi ane a ni thusa na u ni tikedza? Vha nga thusa na u tikedza khonani hani?
Mikhwa ine vharangaphanda vhashu vha i kovhelana
Vharangaphanda vhaṋa vho fhambanaho, fhedzi na mikhwa mivhuḓi minzhi i fanaho.
U linganela
Mandela o vha a tshi ṱoḓa uri muṅwe na muṅwe a farwe nga nḓila i fanaho.
Mulalo
Gandhi na Luthuli vho nanga mulalo, hu si khakhathi.
Tshivhindi
Vhoṱhe vhaṋa vho vha na tshivhindi, naho zwo vha zwi na khombo.
Vhuthu
Sisulu o tikedza na u thusa vhathu vha re tsini nae.
Speaker notes
Hetshi tshiṱaraidzi tshi ṱanganyisa vharangaphanda vhaṋa. Sumbedzani uri naho vho tshila kha zwifhinga na fhethu zwo fhambanaho, vho kovhelana mikhwa. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi mukhwa ufhio une vha humbula uri ndi wa ndeme vhukuma na uri ndi ngani. A hu na phindulo i songo teaho - ṱuṱuwedzani nyambedzano.
Lwendo kha tshifhinga
- 1893 Gandhi u swika Afrika Tshipembe
- 1918 Nelson Mandela u a bebwa
- 1912 Walter Sisulu u a bebwa
- 1960 Luthuli u wana Nobel Peace Prize
- 1994 Mandela u vha muphuresidennde; muṅwe na muṅwe u nga vouta
Speaker notes
Thusani vhagudiswa u vhala laine ya tshifhinga i leluwaho u bva tshanḓa tsha monde u ya tshanḓa tsha ulyo. Sumbedzani uri vharangaphanda vhavha vho tshila kha zwifhinga zwo fhambanaho, nahone dziṅwe vhutshilo havho ho ḓiṱangana. Ṱhogomelani uri miṅwaha a i tevhekani nga nḓila i lugaho hafha nga khole - ni nga humbela vhagudiswa u thusa u i vhea nga vhukwatho ho teaho sa mushumo u ṱavhanyaho.
U vha murangaphanda kha vhutshilo haṋu
A ni faneli u vha na bvumo uri ni vhe murangaphanda wavhuḓi.
Ni nga sumbedza mikhwa mivhuḓi i fanaho na ya vharangaphanda vhavha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe hayani, tshikoloni na khonani dzaṋu.
- Vhani vho linganaho - kovhelanani nahone ni ṋee muṅwe na muṅwe tshifhinga tshawe.
- Vhani na vhuthu - thusani muthu ane a khou tambula.
- Vhani na tshivhindi - imelelani khonani ine ya khou farwa luvhi.
- Fulufhedzeani - misi yoṱhe ambani ngoho.
Speaker notes
Ḓisani ngudo iyi kha vhutshilo ha vhagudiswa. Iyi ndi ndivho ya CAPS: u guda mikhwa kha vharangaphanda na u i shumisa. Humbelani muṅwe na muṅwe mugudiswa u bula tshithu tshithihi tshine vha ḓo tshi ita vhege iyi u sumbedza mukhwa muvhuḓi. Ni nga ita uri hezwi zwi vhe 'luvhondo lwa mikhwa' lwa kilasi.
Vusuludzani ni humbule
Fhindulani mbudziso idzi u sumbedza zwe na guda nga ha vharangaphanda vhashu.
Ṋamusi ro ṱangana na vharangaphanda vhaṋa vha re na tshivhindi - Nelson Mandela, Mahatma Gandhi, Khosi Albert Luthuli na Walter Sisulu - na mikhwa mivhuḓi ine vha ri funza.
Q. Bulani vharangaphanda vhavhili vhe na guda nga havho ṋamusi na mukhwa muthihi une muṅwe na muṅwe a ri funza. (4 marks)
Q. Gandhi na Luthuli vhoṱhe vho vha vha tshi tenda kha nḓila nthihi yo khetheaho ya u ima nga zwo lugaho. Yo vha i mini? (2 marks)
Q. Ṅwalani nga ha mukhwa muthihi u bvaho kha iyi ngudo na uri ni nga u sumbedza hani tshikoloni vhege iyi. (4 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso idzi tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana nyambedzano ya kilasi. Mbudziso ya 1 i ṱolisisa u humbula, mbudziso ya 2 i ṱolisisa u pfesesa (u hanela nga mulalo / u sa vha na khakhathi), nahone mbudziso ya 3 i humbela vhagudiswa u shumisa mukhwa kha vhutshilo havho, zwine zwa tshimbidzana na ndivho ya CAPS. Rendani vhuḓidini nahone ni humbudze vhagudiswa uri muṅwe na muṅwe a nga vha murangaphanda wavhuḓi nga u tshila mikhwa mivhuḓi.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Learning from leaders
- Resource type
- Presentation