Ku Dyondza eka Varhangeri
Hlangana ni varhangeri va mune lava nga ni xivindzi, u kuma mikhuva leyinene leyi va nga hi dyondzisaka yona.
Speaker notes
Amukela ntlawa hi mbilu leyinene. Byela swichudeni leswaku namuntlha va ta hlangana ni varhangeri va mune va ntiyiso va matimu. Hlamusela leswaku a hi dyondzi ntsena leswi varhangeri va swi endleke - hi dyondza mikhuva leyinene leyi va yi kombiseke, tanihi ku lulama, xivindzi ni musa. Vutisa: i mani murhangeri loyi u n'wi tivaka? Mudyondzisi, mutolovoti (coach), kumbe mutswari?
Xana murhangeri i yini?
Murhangeri i munhu la pfunaka vanhu van'wana naswona a va kombisa ndlela leyinene yo famba ha yona.
Murhangeri i munhu loyi vanhu van'wana va hlawulaka ku n'wi landzela. Varhangeri lavanene a hi vafambisi ntsena. Va khathala hi vanhu van'wana naswona va ringeta ku endla leswi nga swo lulama ni leswi lulameke.
- Varhangeri lavanene va yingisela van'wana naswona va khoma un'wana un'wana hi ndlela leyi fanaka.
- Va ni xivindzi naswona va yimela leswi lulameke, hambiloko swi tika.
- Hi nga dyondza mikhuva leyinene eka vona, tanihi vutshembeki, musa ni ntshembo.
Speaker notes
Tirhisa ririmi leri twisisekaka eka Ntangha wa 4. Hlamusela rito 'mikhuva' hi ku olova: mikhuva i swilo leswinene leswi hi swi pfumelaka naswona hi ringetaka ku swi endla. Tsala marito ya mikhuva ya nga ri mangani ebodweni (ku lulama, xivindzi, musa, ntshembo). Swichudeni va ta vona mikhuva leyi eka murhangeri un'wana ni un'wana namuntlha.
Nelson Mandela
Mufana wa le makaya loyi a kuleke a ta rhangela Afrika-Dzonga hinkwayo.
Nelson Mandela u velekiwile hi 1918 emutini lowutsongo wa Eastern Cape. Ndyangu wa yena a wu n'wi vitana Rolihlahla. Tanihi wanuna u tirhile ku endla leswaku Afrika-Dzonga yi lulamela vanhu hinkwavo, ku nga khathariseki nhlovo wa nhlonge ya vona.
- Khale, Afrika-Dzonga a yi ri ni milawu leyo ka yi nga lulamanga leyi a yi khoma vanhu hi ku hambana hi ku ya hi mihlovo ya vona.
- Mandela u yimelane ni milawu leyi yo ka yi nga lulamanga.
- U vekiwile ekhotsweni malembe ya 27, kambe a nga tshikanga ntshembo.
Speaker notes
Hlamusela apartheid hi vunene ni hi ku olova eka swichudeni leswitsongo: khale, milawu leyo ka yi nga lulamanga yi hambanise vanhu hi nhlovo wa nhlonge ya vona naswona a yi nga lulamanga. U nga ngheni eka vuxokoxoko byo tika. Kongomisa eka ku tiyimisela ni ntshembo wa Mandela. Malembe ya 27 ekhotsweni ma kombisa leswaku a a khathala swinene.
Ku rivalela ni ku lulama
Loko Mandela a huma ekhotsweni, u hlawurile ku rhula ematshan'wini ya vukarhi.
Nkarhi hinkwawo swi vonaka onge a swi koteki ku kondza swi endliwa. Nelson Mandela
Hi 1994 Afrika-Dzonga yi khome nhlawulo wa yona wo sungula laha un'wana ni un'wana a a ta kota ku vhota. Mandela u ve presidente wa hina wo sungula la hlawuriweke hi ndlela ya xidemokrasi. U kombele vanhu ku rivalela ni ku tirhisana.
- Nkhuva: ku rivalela - ku tshika vukarhi leswaku ku vumbiwa ku rhula.
- Nkhuva: ku lulama - un'wana ni un'wana u fanele ku khomiwa hi ndlela leyi fanaka.
- Nkhuva: ntshembo - ku pfumela leswaku swilo swi nga antswa.
Speaker notes
Leyi i mbilu ya ntsheketo wa Mandela eka Ntangha wa 4: a a ta va a hlundzukile endzhaku ka khotso, kambe u hlawurile ku rivalela ni ku rhula. Vutisa swichudeni: u tshame u rivalela munghana rini? Swi ku titwise njhani? Fambisa nkhuva lowu eka vutomi bya vona.
Mahatma Gandhi
Murhangeri loyi a kombiseke leswaku u nga yimela leswi lulameke u nga lwi.
Mohandas Gandhi u tile eAfrika-Dzonga a huma eIndiya hi 1893 ku ta tirha tanihi gqwetha (lawyer). Laha u khomiwe hi ndlela yo ka yi nga lulamanga hikuva a a ri Muindiya. Leswi swi n'wi endle a boha ku lwisana ni milawu leyo ka yi nga lulamanga - kambe hi ndlela ya ku rhula.
- Gandhi u dyondzise vanhu ku kaneta handle ka madzolonga. U vitanile leswi satyagraha, leswi vulaka 'matimba ya ntiyiso'.
- Vanhu va landzele xikombiso xa yena naswona va ala ku yingisa milawu leyo ka yi nga lulamanga.
- Endzhakunyana u tlhelele eIndiya naswona u pfune ku rhangela tiko ra yena eku ntshunxekeni. Vo tala va n'wi vitana Mahatma, leswi vulaka 'moya lowukulu'.
Speaker notes
Hlamusela satyagraha hi ku olova tanihi 'matimba ya ntiyiso' kumbe 'ku kaneta hi ku rhula'. Mianakanyo ya nkoka eka Ntangha wa 4: Gandhi u kombisile leswaku u nga tiya u tlhela u va ni xivindzi u nga vavisi munhu. Xiya leswaku mianakanyo ya ku rhula ya Gandhi endzhaku yi hlohlotele Mandela ni varhangeri van'wana emisaveni hinkwayo.
Ntiyiso ni ku rhula
Gandhi u pfumele leswaku nchumu wa matimba swinene lowu u nga wu endlaka i ku tshama u rhurile naswona u tshembekile.
Ntiyiso
Tshama u tshembekile, hambiloko swi tika.
Ku rhula
Lulamisa swiphiqo u nga vavisi van'wana.
Xivindzi
Va ni xivindzi xo ringanela ku yimela leswi lulameke.
Speaker notes
Tirhisa tikhadi tinharhu tanihi tinhlokomhaka to vulavula ha tona. Kombela swichudeni swikombiso swa le kholweni: hi nga lulamisa njhani mholovo hi ku rhula exikolweni? Hi nga vula njhani ntiyiso hambiloko hi chava? Swi hlayise swi ri swa matirhelo naswona swi ri kusuhi ni misava ya vona.
Chief Albert Luthuli
Mudyondzisi ni hosi loyi a rhangeleke hi ku rhula ni ku miyela.
Albert Luthuli a a ri mudyondzisi wa xikolo na hosi ya Xizulu. U ve murhangeri wa African National Congress (ANC), ntlawa lowu a wu tirhela timfanelo to lulama ta vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga. Ku fana na Gandhi, u pfumele eka ku kaneta hi ku rhula.
- Hi 1960 u kume Nobel Peace Prize - hakelo leyi dumeke swinene ya vanhu lava tirhelaka ku rhula.
- A a ri munhu wo sungula wa Muafrika ku tshama a kuma hakelo leyi.
- U dyondzise vanhu ku va ni ku lehisa mbilu, ku rhula ni xivindzi.
Speaker notes
Kongomisa eka Luthuli tanihi murhangeri wo rhula loyi a xiximiweke emisaveni hinkwayo. Hlamusela Nobel Peace Prize hi ku olova: hakelo yo hlawuleka ya vanhu lava pfunaka ku tisa ku rhula. Ku va munhu wo sungula wa Muafrika ku yi kuma hi 1960 swi kombisa leswaku misava yi xiximile ndlela ya yena ya ku rhula. Fambisa mikhuva ya yena eka ku kaneta hi ku rhula ka Gandhi.
Walter Sisulu
Murhangeri wo tlhariha na wo tshembeka loyi a kongomiseke a tlhela a seketela van'wana.
Walter Sisulu a a ri munghana wa le kusuhi na mupfuni wa Nelson Mandela. A a tiviwa hi ku va wo tlhariha ni hi ku nyika switsundzuxo swinene. U tirhe hi matimba leswaku vanhu hinkwavo va Afrika-Dzonga va khomiwa hi ku lulama.
- U pfune varhangeri lavantshwa, ku katsa na Mandela, ku kula ni ku rhangela.
- Ku fana na Mandela, u rhumeriwe ekhotsweni hikwalaho ko yimelana ni milawu leyo ka yi nga lulamanga.
- A nga tshikanga ku pfumela eka Afrika-Dzonga leyi lulameke na leyi ntshunxekeke.
Speaker notes
Sisulu u dyondzisa nkhuva wa ku tshembeka, vutlhari ni ku seketela van'wana - murhangeri a nga fanelanga a va munhu la dumeke swinene leswaku a va wa nkoka. Hlamusela leswaku Sisulu u pfune a tlhela a letela Mandela. Vutisa swichudeni: i mani la ku pfunaka ni ku ku seketela? Va nga pfuna ni ku seketela njhani munghana?
Mikhuva leyi varhangeri va hina va yi averaka
Varhangeri va mune vo hambana, kambe va ni mikhuva leyinene yo tala leyi fanaka.
Ku lulama
Mandela a a lava leswaku un'wana ni un'wana a khomiwa hi ndlela leyi fanaka.
Ku rhula
Gandhi na Luthuli va hlawurile ku rhula, ku nga ri madzolonga.
Xivindzi
Hinkwavo va mune a va ri ni xivindzi, hambiloko swi ri ni khombo.
Musa
Sisulu u seketele a tlhela a pfuna vanhu lava a a va rhendzele.
Speaker notes
Xitlheledzo lexi xi hlanganisa varhangeri va mune. Kombisa leswaku hambileswi va hanyeke minkarhi ni tindhawu to hambana, va averile mikhuva. Vutisa swichudeni leswaku i nkhuva wihi lowu va ehleketaka leswaku i wa nkoka swinene naswona ha yini. A ku na nhlamulo yo hoxa - hlohlotela mbulavurisano.
Riendzo hi ku hundza ka nkarhi
- 1893 Gandhi u fika eAfrika-Dzonga
- 1918 Nelson Mandela u velekiwa
- 1912 Walter Sisulu u velekiwa
- 1960 Luthuli u kuma Nobel Peace Prize
- 1994 Mandela u va presidente; un'wana ni un'wana a nga vhota
Speaker notes
Pfuna swichudeni ku hlaya xikombiso xa nkarhi (timeline) xo olova ku suka evuximeni ku ya exineneni. Kombisa leswaku varhangeri lava va hanyile minkarhi yo hambana, naswona vutomi bya van'wana byi tshame byi pfangetana. Xiya leswaku malembe a ma landzelelananga hi ku kongoma laha hi vomu - u nga kombela swichudeni ku pfuna ku ma veka hi nxaxamelo lowunene tanihi ntirho wo hatlisa.
Ku va murhangeri evutomini bya wena
A wu fanelanga u dumile leswaku u va murhangeri lonene.
U nga kombisa mikhuva leyinene leyi fanaka ni ya varhangeri lava siku ni siku ekaya, exikolweni ni ni vanghana va wena.
- Va wo lulama - avela naswona u nyika un'wana ni un'wana nkarhi wa yena.
- Va ni musa - pfuna munhu la nga eka maxangu.
- Va ni xivindzi - yimela munghana la khomiwaka hi ndlela yo biha.
- Va wo tshembeka - tshama u vula ntiyiso.
Speaker notes
Tisa dyondzo eka vutomi bya swichudeni. Leyi i xikongomelo xa CAPS: ku dyondza mikhuva eka varhangeri ni ku yi tirhisa. Kombela xichudeni xin'wana ni xin'wana ku boxa nchumu wun'we lowu va nga ta wu endla vhiki leri ku kombisa nkhuva lowunene. U nga hundzula leswi ku va 'khumbi ra mikhuva' ra le kholweni.
Kambela u tlhela u tsundzuka
Hlamula swivutiso leswi ku kombisa leswi u swi dyondzeke hi varhangeri va hina.
Namuntlha hi hlangane ni varhangeri va mune va nga ni xivindzi - Nelson Mandela, Mahatma Gandhi, Chief Albert Luthuli na Walter Sisulu - ni mikhuva leyinene leyi va hi dyondzisaka yona.
Q. Boxa varhangeri vambirhi lava u dyondzeke ha vona namuntlha ni nkhuva wun'we lowu un'wana ni un'wana a hi dyondzisaka wona. (4 marks)
Q. Gandhi na Luthuli havambirhi va pfumele eka ndlela yin'we yo hlawuleka yo yimela leswi lulameke. A ku ri yini? (2 marks)
Q. Tsala hi nkhuva wun'we lowu wu humaka eka dyondzo leyi ni ndlela leyi u nga wu kombisaka ha yona exikolweni vhiki leri. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso leswinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano wa le kholweni. Xivutiso xo sungula xi kambela ku tsundzuka, xivutiso xa vumbirhi xi kambela ku twisisa (ku kaneta hi ku rhula / ku pfumala madzolonga), naswona xivutiso xa vunharhu xi kombela swichudeni ku tirhisa nkhuva eka vutomi bya vona, leswi fambelanaka ni xikongomelo xa CAPS. Dzunisa matshalatshala naswona tsundzuxa swichudeni leswaku un'wana ni un'wana a nga va murhangeri lonene hi ku hanya mikhuva leyinene.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Learning from leaders
- Resource type
- Presentation