Afrika yo Ḓivhusaho
U fheliswa ha vhukoloni, ngudo mbili dza zwiitisi dzi fhambanaho (Congo na Tanzania), na u lelekanya mbuyelo na khaedu dza u ḓivhusa.
Speaker notes
Vhea mbudziso khulwane ya ngudo iyi: nga murahu ha musi mavhuso mahulu a Yuropa a tshi bva, ndi ngani maṅwe mashango maswa o ḓivhusaho a tshi khwaṱha ngeno maṅwe a tshi wela kha khakhathi? Ṱalutshedza uri u fheliswa ha vhukoloni ndi maitele ane mashango a re vhukoloni a wana ngao mbofholowo ya politiki, kanzhi vhukati ha vhukati ha vho-1950 na vhukati ha vho-1970. Sumbedza nḓila ya u vhambedza: Congo na Tanzania zwoṱhe zwo ḓivhusa nga vho-1960 fhedzi zwa tevhela nḓila dzo fhambanaho vhukuma.
Muya wa tshanduko
Kha maḓana mavhili a miṅwaha, Afrika nnzhi yo bva kha vhuvhusi ha vhukoloni ya ya kha u ḓivhusa.
Nga murahu ha Nndwa ya Vhuvhili ya Shango, maanḓa a Yuropa o vha o fhelela nungo, ngeno mishumo ya u lwa na vhukoloni i tshi khou hula. Ghana yo vha kholoni ya u thoma i re fhasi ha Sahara u wana mbofholowo nga 1957 nga vhurangaphanḓa ha Kwame Nkrumah. Muprisidennde-Minista wa Buritanniya Harold Macmillan o sumbedza muhumbulo wonoyo kha muambo wawe wa 1960 wa 'muya wa tshanduko', a tshi ṱanganedza uri vhurangaphanḓa ha lushaka lwa Afrika a hu nga kondwi.
- 1957: Ghana - kholoni ya u thoma i re fhasi ha Sahara u wana mbofholowo.
- 1960: 'Ṅwaha wa Afrika', musi mashango a 17 a tshi ḓivhusa.
- Mbofholowo yo swika nga u ambedzana huṅwe fhethu na nga nndwa ya lupfumo huṅwe fhethu.
Speaker notes
Ombedzela u bvela phanḓa na tshanduko. Mihumbulo ya vhurangaphanḓa ha lushaka yo vha i siyo miswa, fhedzi zwiimo zwa nga murahu ha nndwa - mutengo wa mavhuso mahulu, tsumbo ya India (1947), Tshiṱaluli tsha United Nations, na tshigwada tshiswa tsha vho fundeaho tsha Afrika - zwo ita uri mbofholowo i konadzee. Vhudzisani vhagudiswa uri vha fhambanye vhukati ha mbofholowo ya politiki ye ya vhonala na u ḓitika lwa ikonomi lwe lwa kanzhi lwa bvela phanḓa (mbuyelo ine ngudo dza zwiitisi dza vhuya khayo).
Mihumbulo ye ya vha murahu ha mashango maswa
Mihumbulo miṋa yo vhumba nḓila ye vharangaphanḓa vha humbula ngayo shango ḽo ḓivhusaho ḽa Afrika.
Vhu-Afrika-Voṱhe (Pan-Africanism)
Lutendo lwa uri Vha-Afrika vha na tshifhaṱuwo tshithihi nahone vha fanela u ṱanganela - lwo sumbedzwa kha Ndangano ya Vhuthihi ha Afrika (OAU), yo tomiwaho nga 1963.
Vhurangaphanḓa ha lushaka lwa Afrika
Mahoro a vhathu nnzhi o ṱanganya vhathu nga khumbelo ya u ḓivhusa na u fhelisa vhuvhusi ha vhamatanda.
Sosialismu ya Afrika
U fhaṱa mveledziso nga sialo ya sialoni ya u shumisana na u ḓitika nga nṋe, u fhambana na u kopisa kapitalismu ya Vhukovhela.
Nndwa ya Rothola (Cold War)
Mutatisano vhukati ha USA na USSR wo kokodzela mashango maswa kha mutatisano wa ḽifhasi ḽoṱhe nahone wa vhumba, huṅwe fhethu wa tshinyadza, politiki yavho.
Speaker notes
Mihumbulo iyi miṋa i ṋea vhagudiswa zwishumiswa zwa u ṱolisisa ngudo dza zwiitisi. Vhu-Afrika-Voṱhe na vhurangaphanḓa ha lushaka zwi ṱalutshedza u ṱoḓa mbofholowo; sosialismu ya Afrika na Nndwa ya Rothola zwi ṱalutshedza khetho na mbofho dze dza tevhela. Sumbedzani: Tanzania ndi tsumbo yashu i re khagala ya sosialismu ya Afrika i tshi khou shuma, ngeno Congo i tshi sumbedza maanḓa a tshinyadzaho a u dzhenelela ha Nndwa ya Rothola. [SME] Khwaṱhisedzani vhuḓalo ha zwidodombedzwa nga ha Vhu-Afrika-Voṱhe/OAU vhu ṱoḓeaho nga landelano ya zwidodombedzwa zwa CAPS zwa zwino.
Afrika i vha yo ḓivhusaho
- 1957 Ghana i vha yo ḓivhusaho nga fhasi ha Nkrumah
- 1960 Congo ya Belgium yo ḓivhusa; 'Ṅwaha wa Afrika'
- 1961 Tanganyika yo ḓivhusa; Lumumba o vhulahwa
- 1963 OAU yo tomiwa ngei Addis Ababa
- 1964 Tanganyika na Zanzibar zwa ṱanganela sa Tanzania
- 1965 Mobutu o dzhia maanḓa ngei Congo
- 1967 Ndivhadzo ya Arusha yo vhea sosialismu ya Tanzania
Speaker notes
Shumisani landelano iyi ya tshifhinga sa guruvhe ya u ranga phanḓa ha ngudo dzo ṱananaho. Sumbedzani uri Congo na Tanzania (Tanganyika) zwo ḓivhusa vhukati ha miṅwedzi ya 18, nga zwenezwo phambano dza mvelele dzavho a dzi nga pfi dzo bveledzwa nga tshifhinga fhedzi. Vhudzisani vhagudiswa uri vha fare mbudziso mbili muhumbuloni: vharangaphanḓa vho ṋewa mini, nahone vho ita khetho ifhio?
Ndi ngani ri tshi vhambedza Congo na Tanzania?
Mashango mavhili, o ḓivhusaho tshifhingani tshithihi, ye a swika kha mvelele dzo fhambanaho vhukuma.
CAPS i ri humbela uri ri lelekanye mbuyelo na khaedu dza u ḓivhusa. U vhambedza Congo na Tanzania zwi ita uri hezwi zwi vhonale: ḽiṅwe ḽo vha ḽa u sa dzudzeya na u dzhenelela ha vhamatanda, ḽiṅwe ḽa khwaṱha, vhuthihi na tshanduko dza phulaneni yavhuḓi fhedzi dza konda kha ikonomi.
- Zwoṱhe zwo vha zwi mashango mahulu zwi na zwigwada zwinzhi zwa masiendisi na nyambo.
- Zwoṱhe zwo sedzana na khaedu ya u fhaṱa lushaka u bva kha muvhuso wa vhukoloni.
- Mvelele dzavho dzo fhambanaho dzi ri tendela u linga uri ndi mini zwe zwa vhumba Afrika yo ḓivhusaho - ifa, vhurangaphanḓa, muhumbulo na maanḓa a nnḓa.
Speaker notes
Vhea u vhambedza nga khagala sa vhutsila ha rwaḽo. Phindulo yavhuḓi ya Ndima ya 12 a i tou anetshela shango ḽiṅwe na ḽiṅwe fhedzi; i khethekanya zwiitisi (ifa ḽa vhukoloni, vhuḓi ha vhurangaphanḓa, khetho dza muhumbulo, mbofho ya Nndwa ya Rothola) nahone i ṱalutshedza uri ndi ngani mathomo mathihi o bveledza mvelele dzo fhambanaho. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u fhaṱa thebulu ya u vhambedza musi zwilaidi zwi tshi khou bvela phanḓa.
Congo nga fhasi ha vhuvhusi ha Belgium
Kholoni khulwane, i re na lupfumo lwa mineral, ye ya vhewa nga khole i sa lugiselelwi u ḓivhusa.
Congo yo tou thoma ya vhuswa sa thundu ya nṋe ya Khosi Leopold II wa Belgium nahone, u bva nga 1908, ya vhuswa sa Congo ya Belgium. Vhuvhusi ha vhukoloni ho vha ha u dzhia lupfumo lwa tshiṱuhu - lu re na lastiki, mukumba na mineral - fhedzi Belgium a yo ngo shela tshelede kha u gudisa vharangaphanḓa vha Vha-Congo. Musi hu tshi ḓivhuswa ho vha hu na vhathu vha si gathi vha Vha-Congo vhe vha fhedza yunivesithi na hu na ofisiri dza mmbi dza Afrika.
- Ikonomi yo vha yo fhaṱwa nga u rengisela mineral nnḓa, zwihuluhulu u bva kha Katanga i re na lupfumo lwa mukumba.
- Belgium yo dzivhisa mishumo ya politiki u swika miṅwaha ya u fhedza phanḓa ha mbofholowo.
- Mbofholowo nga Fulwana 1960 yo ḓa nga u ṱavhanya, i na u lugiselela huṱuku.
Speaker notes
Ṱalutshedzani 'u dzhia lupfumo lwa tshiṱuhu' sa sisiteme yo lugiselelwaho u dzhia lupfumo, hu si u bveledza kholoni. Ndi ipfi ḽa ndeme ḽa u ṱolisisa: ifa - Congo yo dzhena kha mbofholowo i na lupfumo luhulu lwa mineral fhedzi i si na vhalanguli vho gudiswaho, ofisiri kana vharangaphanḓa vha na tshenzhemo - hezwi zwo ita uri hu si dzudzee. [SME] Mbudziso ya 'vhathu vha si gathi vho fhedzaho yunivesithi' ndi mbudziso ya kanzhi ya bugu; khwaṱhisedzani tshivhalo tsho teaho tshe mulinganyi a nga tshi lavhelela (kanzhi tshi vhaliwa sa dazine u swika 17).
Khakhathi ya Congo
Kha maḓuvha a si gathi nga murahu ha mbofholowo muvhuso muswa wo wela kha vhukwevhela, u ṱutshela na u dzhenelela ha Nndwa ya Rothola.
Musi hu tshi ḓivhuswa nga ḽa 30 Fulwana 1960, Patrice Lumumba o vha Muprisidennde-Minista ngeno Joseph Kasavubu e Muprisidennde. Nga u ṱavhanya mmbi ya kwevhela, Belgium ya rumela masole, nahone vundu ḽa Katanga ḽi re na lupfumo lwa mineral ḽa ḓi-ṱutshela nga fhasi ha Moise Tshombe. Lumumba o humbela thuso kha United Nations nahone a humbela na kha Soviet Union, zwe zwa ofhisa mavhuso a Vhukovhela.
- UN yo rumela tshigwada tshihulu tsha u fara mulalo fhedzi tshi si ṱoḓe u kudza u ṱutshela ha Katanga.
- Lumumba o pfuluswa, a fariwa nahone a vhulahwa nga Phando 1961, hu na u dzhenelela ha Belgium na Katanga.
- Khakhathi iyi yo vha tshiga tsha Nndwa ya Rothola tshe tsha vhumba Congo lwa maḓana a miṅwaha.
Speaker notes
Hei ndi mbilu ya u ṱolisisa ya tshiitisi tsha Congo. Bvisani maanḓa mararu ane a kwevhula muvhuso: phambano ya nga ngomu (u kwevhela ha mmbi, vhukwevhela ha masiendisi na vhupo), ndeme ya ikonomi (mukumba wa Katanga), na mutatisano wa Nndwa ya Rothola (nyofho ya Vhukovhela ya uri Lumumba u ḓo livha Moscow). Farani u vhulahwa ha Lumumba nga vhuronwane na vhukwahulu: o vhulahwa hu na vhulandu ha Belgium na Katanga, nahone vhaḓivhazwakale vhanzhi vha sumbedza na u dzhenelela ha tshiimiswa tsha vhutsipa ha Vhukovhela. [SME] Vhukuma ha vhulandu ha US/CIA kha lufu lwa Lumumba vhu haseledzwa nga ḓivhazwakale; sumbedzani sa zwo ambiwaho nga maanḓa hu si sa ngoho yo khwaṱhaho.
Mobutu, vhuvhusi ha tshihali na u ṱumbala
U sa dzudzea zwo vula muṋango kha vhuvhusi ha tshihali ha miṅwaha ya 32.
Nga 1965 mulanguli wa mmbi Joseph Mobutu (nga murahu Mobutu Sese Seko) o dzhia maanḓa nga khoudetha, o tikedzwa nga mavhuso a Vhukovhela e a mu dzhia sa khonani ya Nndwa ya Rothola. O ṱhavhusa dzina ḽa shango a ḽi vhidza Zaire nga 1971, a dzivhisa vhupikisi, nahone a vhusa u swika 1997. Muvhuso wawe wo ḓivhea nga u tshinya na u ḓi-pfumisa ngeno vhathu vhanzhi vha tshi khou shaya - kufhaṱele kwe kwa vhidzwa 'kleptocracy' (vhuvhusi ha vhutswa).
- Mobutu o ṱanganya maanḓa kha muvhuso wa tshigwada tshithihi na u ḓi-hulisa.
- Thikhedzo ya nnḓa yo mu fara mushumoni naho ikonomi yo wa.
- U wa hawe nga 1997 ho tevhelwa nga nndwa dziṅwe kha vhupo.
Speaker notes
Tshiitisi tsha Congo tshi sumbedza uri u fheliswa ha vhukoloni ho ṱanganeaho na u dzhenelela ha nnḓa zwi nga khwaṱhisa vhuvhusi ha tshihali. Itani uri kuhumbulele kwa Nndwa ya Rothola ku vhonale: Vhukovhela ho konḓelela u tshinya ha Mobutu ngauri o vha e muhanedzi wa vhukomonisi nahone o tsireledza vhukwamani na mineral. Iyi ndi mvelele ya 'khaedu' i re khagala vhukuma ya mbofholowo - vhuḓivhusi ha khagala hu si na mveledziso ya vhukuma kana muvhuso u ḓivhofhaho vhulandu.
U bva Tanganyika u ya Tanzania
Nḓila i re na mulalo lwihulu ya u ya kha mbofholowo, na phurotsheke yo dzudzanywaho ya vhuthihi ha lushaka.
Tanganyika, shango ḽe ḽa vha ḽi tshi vhuswa nga Dzheremane nahone nga murahu nga Buritanniya, ḽo wana mbofholowo nga mulalo nga Nyendavhusiku 1961 nga fhasi ha Julius Nyerere na ḽihoro ḽawe, TANU (Tanganyika African National Union). Nga 1964 Tanganyika ya ṱanganela na zwiṱangadzime zwa Zanzibar ya vhumba Riphabuḽiki yo Ṱanganelaho ya Tanzania. Nyerere, ane a ḓivhea sa Mwalimu ('mudededzi'), o ṱuṱuwedza vhuthihi ha lushaka nṱha ha u fulufhela masiendisi nahone a ita Swahili luambo lwa lushaka lwa u ṱanganya.
- Mbofholowo yo ḓa nga u ambedzana, hu si nga nndwa, zwa ṋea mathomo o dzudzeaho.
- Luambo lu shumiswaho nga vhoṱhe lwo thusa u ṱanganya zwigwada zwa masiendisi zwi fhiraho 100.
- Nyerere o fhaṱa muvhuso wa tshigwada tshithihi, fhedzi wo livhiswaho kha vhuthihi na zwipikwa zwa matshilisano nṱha ha u ḓi-pfumisa.
Speaker notes
Vhambedzani na Congo kha khadamu iṅwe na iṅwe: u fhiriswa ha maanḓa nga mulalo, ḽihoro ḽithihi ḽa vhurangaphanḓa ḽi na phurogireme yo ṱanganeaho, nahone nṱha ha zwoṱhe murangaphanḓa we a dzhia u fhaṱa lushaka phanḓa ha maanḓa a nṋe. Ṱalutshedzani u shumiswa nga khole ha Swahili na vhuḽa ha lushaka u fhelisa u kovhekana ha masiendisi he ha thusa u tshinya Congo. Sumbedzani mbiluyilodza ya Nyerere ya u fulufhedzea sa tshiitisi tsha ndeme.
Ujamaa na Ndivhadzo ya Arusha
Nga 1967 Nyerere o vhea nḓila yo fhambanaho: sosialismu ya Afrika na u ḓitika nga nṋe.
Ro tsikeledzwa lwihulu, ro dzhielwa nga tshiṱuhu lwihulu nahone ro nyadzwa lwihulu. Ndi vhushayanungo hashu he ha ita uri ri tsikeledzwe, ri dzhielwe nga tshiṱuhu na u nyadzwa. Julius Nyerere, Ndivhadzo ya Arusha, 1967
Ndivhadzo ya Arusha yo ḓivhofha Tanzania kha ujamaa (ipfi ḽa Swahili ḽine ḽa amba 'vhulamu') - sosialismu yo bveledzwaho hayani yo fhaṱwaho nga u shumisana, u lingana na u ḓitika nga nṋe nṱha ha u ḓitika nga tshelede ya nnḓa. Muvhuso wo dzhia zwiimiswa zwa ndeme na dzibannga, nahone wa ṱuṱuwedza vhathu u dzula na u lima vhoṱhe kha miḓi ya ujamaa ya u shumisana.
- Vharangaphanḓa vho vha vha tshi lavhelelwa u tshila nga vhuḓivhofhi hu si u ḓi-pfumisa.
- Ndisedzo yo livhiswa kha vhupo ha mahayani, zwikolo na zwikiliniki.
- Tshipikwa tsho vha mveledziso ye Vha-Tanzania vha i langa vhone vhaṋe.
Speaker notes
Ujamaa ndi tsumbo i re khagala vhukuma ya 'sosialismu ya Afrika' i bvaho kha tshilaidi tsha mihumbulo, nga zwenezwo ṱumanyani na tshenetsho nga khagala. Ṱalutshedzani u takadza hayo: nga murahu ha u dzhielwa nga tshiṱuhu nga vhukoloni, u ḓitika nga nṋe ho vha nḓila ya u iledza u ḓi-tika luswa lwa ikonomi. Sumbedzani vhukwevhela kha tshilaidi tsho tevhelaho - ndeme dzo takadza ḽifhasi ḽoṱhe, fhedzi phurogireme ya u dzudzanya miḓi, zwihuluhulu musi yo no vha ya kombetshedza nga vho-1970, yo tshinya vhulimi nahone a yo ngo ḓisa mveledziso ye ya vha yo lavhelelwa.
Tanzania: mbuyelo na khaedu
Speaker notes
Sumbedzani tsheo yo linganaho ine CAPS ya i lambedza. Nyerere e muṋe o vhuya a ṱanganedza uri ujamaa yo kundelwa kha ikonomi, ngeno a tshi khou tsireledza mvelele dzayo dza matshilisano. Ipfi ḽa ndeme: mbofholowo yo ḓisa tshirunzi, vhuthihi na mvelele ya matshilisano ngei Tanzania, fhedzi hu si tshanduko ya ikonomi ye vhathu vha i lavhelela. Itani uri vhagudiswa vha ṱhogomele uri 'mbuyelo' na 'u kundelwa' a si zwithu zwo tou fhambanaho - shango ḽi nga kunda kha zwiṅwe zwikalo nahone ḽa konḓelwa kha zwiṅwe.
Nḓila mbili dzo vhambedzwaho
Tshifhinga tshithihi, ifa ḽi fanaho ḽa u fhambana ha masiendisi - mvelele dzo fhambanaho vhukuma.
Vhurangaphanḓa
Congo: vhurangaphanḓa vhu songo khwaṱhaho, vhu haseledzwaho, ho pandelwaho nga maanḓa. Tanzania: murangaphanḓa o khwaṱhaho, a ṱanganyaho, o livhiswaho kha u fhaṱa lushaka.
U dzhenelela ha nnḓa
Congo: u dzhenelela ho kalulaho ha Belgium na Nndwa ya Rothola. Tanzania: u fhiriswa ha maanḓa nga mulalo na tshikhala tsho engedzeaho tsha u khetha nḓila yayo.
Muhumbulo na ikonomi
Congo: kleptocracy na u ṱumbala. Tanzania: sosialismu ya phulaneni yavhuḓi, mvelele khulwane ya matshilisano fhedzi u hula ha ikonomi hu songo khwaṱhaho.
Ngudo
Mvelele dzo vhumbwa nga ifa, khetho dza vhurangaphanḓa, muhumbulo na Nndwa ya Rothola - hu si nga mbofholowo fhedzi.
Speaker notes
Tshilaidi itshi ndi thebulu ya u vhambedza ine vhagudiswa vha fanela u kona u i bveledza hafhu na u ita khani u bva khayo. Ṱuṱuwedzani vha fhira u anetshela: ndi tshiitisi tshifhio tsho vhaho na ndeme khulwane? Phindulo yavhuḓi i nga khwaṱhisa uri vhurangaphanḓa na u dzhenelela ha nnḓa ndi zwe zwa tou vha ndeme, ngauri mashango mavhili o ṱanganela ifa ḽi fanaho ḽa u fhambana ha masiendisi fhedzi zwa fhambana vhukuma. Tendelani u sa tendelana - vhaḓivhazwakale vha kanda zwiitisi izwi nga nḓila dzo fhambanaho.
Mbuyelo na khaedu dza u ḓivhusa
Speaker notes
Bvani kha ngudo mbili dza zwiitisi ni ye kha kontinennde yoṱhe. Elelwani vhagudiswa uri mikano yo tou katulwaho ye ya dzhielwa kha Khonferentsi ya Berlin ya 1884-85 yo ṱanganelwa i songo shandukiswi - khaedu ya mutheo ye a hu na murangaphanḓa we a i khetha. Ṱuṱuwedzani tsheo yo vhibvaho: mbofholowo yo vha mvelele ya vhukuma na ya ṱhoḓea, fhedzi mbofholowo ya politiki a yo ngo ḓisa mbofholowo ya ikonomi kana demokirasi yo dzudzeaho nga u tou tshimbila. Vhungoho uhu ndi zwe mbudziso dza FET dza source-based na dza rwaḽo dza lambedza.
Zwe ra zwi guda
Mbofholowo yo vha mathomo, hu si magumo - mulingo wa vhukuma wo vha zwe shango ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo fhaṱa nga murahu.
U fheliswa ha vhukoloni ho pfulutshela Afrika nga vho-1950 na vho-1960, ho ṱuṱuwedzwaho nga vhurangaphanḓa ha lushaka na Vhu-Afrika-Voṱhe. Congo i sumbedza uri ifa ḽi songo khwaṱhaho na u dzhenelela ha Nndwa ya Rothola zwo bveledza khakhathi na vhuvhusi ha tshihali, ngeno Tanzania i tshi sumbedza uri vhurangaphanḓa ha u ṱanganya na ndeme dza ujamaa zwo ḓisa u dzudzea na mvelele ya matshilisano fhedzi u hula ha ikonomi hu songo khwaṱhaho. Zwoṱhe zwi ri tendela u haṱula mbuyelo na khaedu dza Afrika yo ḓivhusaho nga u lingana.
Q. Ṱalutshedzani uri Nndwa ya Rothola yo ṱanganela hani kha khakhathi ya Congo nga murahu ha mbofholowo ya 1960. (8 marks)
Q. Ni tshi shumisa tsumbo ya Tanzania, haseledzani mbuyelo na khaedu dza ujamaa na Ndivhadzo ya Arusha. (10 marks)
Q. 'Mvelele dza mbofholowo dzo vhumbwa nga vhurangaphanḓa u fhira tshiṅwe na tshiṅwe tshe shango ḽa ṱanganela.' Vhambedzani Congo na Tanzania u ita khani ni tshi tikedza kana ni tshi hanedza mbulaho iyi. (12 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu u tou fana na maitele a ṱhuṱhuwedzo a CAPS: Q1 ṱhalutshedzo/tshiitisi, Q2 u lelekanya tshiitisi tshithihi, Q3 khani ya u vhambedza. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u shumisa vhutanzi u bva kha zwiitisi zwoṱhe zwivhili kha Q3 na u swikelela tsheo yo khethekanyaho, i songo dzula vhukati. Fhedzisani nga u ṱumanya na Afrika Tshipembe: Tanzania na OAU vho tikedza nndwa ya u lwa na apartheid nga maanḓa, nga zwenezwo 'Afrika yo Ḓivhusaho' ndi tshipiḓa tsha mafhungo a Afrika Tshipembe.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- Independent Africa
- Resource type
- Presentation