Afrika leyi Tshunxekeke
Ku susiwa ka vukoloni, tidyondzo timbirhi ta swikombiso leti hambanaka (Congo na Tanzania), na ku pima ku humelela na mintlhontlho ya ntshunxeko.
Speaker notes
Veka xivutiso lexikulu xa dyondzo leyi: endzhaku ka loko mimfumo ya Vaeuropa yi tsutsumile, ha yini man'wana ya matiko ya Afrika lama ha ku tshunxekaka ma tiyile kasi man'wana ma tsutsumele eka mavabyi? Hlamusela ku susiwa ka vukoloni tanihi endlelo leri hi rona swifundzhankulu swi kumeke ntshunxeko wa tipolitiki, ngopfu-ngopfu exikarhi ka hafu ya va-1950 na hafu ya va-1970. Kombisa endlelo ro pimanisa: Congo na Tanzania havambirhi va tshunxekile eku sunguleni ka va-1960 kambe va landzelele tindlela to hambana swinene.
Moya wo cinca
Ekhwatini ka makume-mambirhi ya malembe, Afrika hinkwayo yi sukile eka mfumo wa vukoloni yi ya eka ntshunxeko.
Endzhaku ka Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava, matimba ya Vaeuropa a ma tsanile naswona minhlangano yo lwisana na vukoloni yi tiyile. Ghana yi ve xifundzhankulu xo sungula ehansi ka Sahara ku kuma ntshunxeko hi 1957 ehansi ka Kwame Nkrumah. Holobye Nkulu wa Britain Harold Macmillan u hlamusele moya lowu eka nkulumo yakwe ya 'moya wo cinca' ya 1960, a amukela leswaku vukhongeri (nationalism) bya Afrika a byi nga ha siveleki.
- 1957: Ghana - xifundzhankulu xo sungula ehansi ka Sahara ku kuma ntshunxeko.
- 1960: 'Lembe ra Afrika', loko matiko ya 17 ma tshunxekile.
- Ntshunxeko wu tile hi ku burisana etindhawini tin'wana na hi ku lwa hi matlhari etin'waneni.
Speaker notes
Kandziyisa ku ya emahlweni na ku cinca. Miehleketo ya vukhongeri a yi nga ri leyintshwa, kambe swiyimo swa endzhaku ka nyimpi - ntsengo wa mfumo wa vukoloni, xikombiso xa India (1947), Xibumabumelo xa Vamatiko-Yun'we (UN Charter), na vurhangeri lebyintshwa bya Vaafrika lava dyondzekeke - swi endle ntshunxeko wu koteka. Kombela vadyondzi ku hambanisa exikarhi ka ntshunxeko wa tipolitiki wa xiyimo na ku titshega hi ikhonomi loku a ku tala ku ya emahlweni endzhaku (nhlokomhaka leyi tidyondzo ta swikombiso ti vuyelaka eka yona).
Miehleketo leyi nga endzhaku ka matiko lamantshwa
Swikoxa swa mune swa miehleketo swi vumbe ndlela leyi varhangeri va anakanyeke tiko ra Afrika leri tshunxekeke ha yona.
Pan-Africanism
Ripfumelo ra leswaku Vaafrika va avelana vumundzuku byin'we naswona va fanele va hlangana - lexi kombisiweke eka Nhlangano wa Vun'we bya Afrika (Organisation of African Unity - OAU), lowu simekiweke hi 1963.
Vukhongeri bya Afrika (African nationalism)
Tiphati ta vanhu vo tala ti hlanganise vanhu ehenhla ka xilaveko xa ku tifumela na ku herisa mfumo wa vamatiko-mambe.
Vusocialisi bya Afrika (African socialism)
Ku aka nhluvuko ehenhla ka mikhuva ya vun'we na ku titshega hi wexe ku ri na ku kopa bumabumelo bya Vupela-dyambu (Western capitalism).
Nyimpi ya Titimeleke (The Cold War)
Ku phikizana exikarhi ka USA na USSR ku koke matiko lamantshwa eka ntlhontlho wa misava hinkwayo naswona ku vumbe, minkarhi yin'wana ku onha, tipolitiki ta wona.
Speaker notes
Miehleketo leya mune yi nyika vadyondzi switirhisiwa swo xopaxopa tidyondzo ta swikombiso. Pan-Africanism na vukhongeri swi hlamusela ku navela ntshunxeko; vusocialisi bya Afrika na Nyimpi ya Titimeleke swi hlamusela ku hlawula na ntshikilelo leswi landzeleke. Kombisa: Tanzania i xikombiso xa hina xo tlhela xa vusocialisi bya Afrika loko byi tirhisiwa, kasi Congo yi kombisa matimba yo onha ya nghenelelo wa Nyimpi ya Titimeleke. [SME] Tiyisisa mpimo wa vuxokoxoko lebyi laveka eka Pan-Africanism/OAU hi ku landza ntlhandlamano wa CAPS wa sweswi.
Afrika yi tshunxeka
- 1957 Ghana yi tshunxeka ehansi ka Nkrumah
- 1960 Belgian Congo yi tshunxeka; 'Lembe ra Afrika'
- 1961 Tanganyika yi tshunxeka; Lumumba wa dlayiwa
- 1963 OAU yi simekiwa e-Addis Ababa
- 1964 Tanganyika na Zanzibar swi hlangana swi va Tanzania
- 1965 Mobutu u teka matimba e-Congo
- 1967 Xitiviso xa Arusha xi veka vusocialisi bya Tanzania
Speaker notes
Tirhisa nkatsakanyo lowu wa minkarhi tanihi mepe wo kongomisa u nga se nghena enakulu wa dyondzo. Kombisa leswaku Congo na Tanzania (Tanganyika) swi tshunxekile exikarhi ka tin'hweti ta kwalomu ka 18 hi ku landzelelana, kutani ku hambana ka vuyelo bya swona a swi nge sivi ku vekiwa nandzu ehenhla ka nkarhi ntsena. Kombela vadyondzi ku khoma swivutiso swimbirhi emianakanyweni: varhangeri va kumile yini hi ndzhaka, naswona va hlawurile yini?
Ha yini ku pimanisa Congo na Tanzania?
Matiko mambirhi, lama tshunxekeke hi nkarhi wun'we, lama fikeke etindhawini to hambana swinene.
CAPS yi hi kombela ku pima ku humelela na mintlhontlho ya ntshunxeko. Ku pimanisa Congo na Tanzania swi endla leswi swi twala: rin'wana ri ve xikombiso xa ku pfumaleka ka ku tiya na nghenelelo wa vamatiko-mambe, rin'wana xa ku tiya, vun'we na ku antswisa lokunene ka mianakanyo kambe loku tikaka hi ikhonomi.
- Havambirhi a ku ri swifundzhankulu leswikulu leswi nga na mintlawa yo tala ya varixaka na ya tindzimi.
- Havambirhi a swi langutane na ntlhontlho wo aka rixaka ku suka eka tiko ra vukoloni.
- Vuyelo bya swona byo hambana byi hi pfumelela ku kambela leswi hakunene swi vumbeke Afrika leyi tshunxekeke - ndzhaka, vurhangeri, ideoloji na matimba ya le handle.
Speaker notes
Veka ku pimanisa hi ku kongoma tanihi vutshila bya nkanelo (essay). Nhlamulo ya Girediya 12 leyi tiyeke a yi hlayi ntsena tiko rin'wana ni rin'wana; yi hlawula swilo swo hambana (ndzhaka ya vukoloni, mahanyelo ya vurhangeri, ku hlawula ka ideoloji, ntshikilelo wa Nyimpi ya Titimeleke) kutani yi hlamusela leswaku ha yini ku sungula ku fanaka ku humese vuyelo byo hambana. Khutaza vadyondzi ku aka tafula ro pimanisa loko titluka leti ti ya emahlweni.
Congo ehansi ka mfumo wa Belgium
Xifundzhankulu lexikulu, xo fuwa hi swikumiwa, lexi hlayisiweke handle ko lunghiseleriwa ku tifumela hi vomu.
Congo yo sungula yi fumiwe tanihi ndzhaka ya munhu ya Hosi Leopold II wa Belgium, kutani ku sukela hi 1908, yi va Belgian Congo. Mfumo wa vukoloni a wu ri wa tihanyi wo humesa swikumiwa - yo fuwa hi rabha (rubber), koporo (copper) na minerali - kambe Belgium a yi nga veki nchumu eku letereni ka varhangeri va Congo. Enkarhini wa ntshunxeko a ku ri ni ntsongo wa Vacongo lava heteke tidyondzo ta le tiyunivhesiti naswona a ku nga ri na tindhuna ta masocha ta Xiafrika.
- Ikhonomi a yi akiwe ehenhla ka ku xavisela ehandle minerali, ngopfu-ngopfu ku suka e-Katanga leyi fuweke hi koporo.
- Belgium a yi sivele mintirho ya tipolitiki ku fikela malembe ya makumu u nga se fika ntshunxeko.
- Ntshunxeko hi June 1960 wu tile hi xitshuketa, ku ri na ku lunghiselela lokutsongo.
Speaker notes
Hlamusela 'ku humesa swikumiwa' tanihi sisiteme leyi endleriweke ku susa rifuwo, ku nga ri ku hluvukisa xifundzhankulu. Nhlokomhaka ya nkoka ya ku xopaxopa i ndzhaka: Congo yi nghenile eka ntshunxeko na rifuwo lerikulu ra minerali kambe handle ka vatirhi va mfumo lava letreriweke, tindhuna kumbe vapolotiki lava toloveleke - endlelo ro humesa ku pfumaleka ka ku tiya. [SME] Xivono xa 'ntsongo wa lava heteke dyondzo' i nhlokomhaka yo tolovelekiwa ya tibuku; tiyisisa nhlayo leyi mukambeli a nga yi languteka (hi ntolovelo ku hlayiwa kwalomu ka khume-mbirhi ku ya eka khume-nkombo).
Xiphiqo xa Congo
Endzhaku ka masiku matsongo ku tshunxeka, tiko lerintshwa ri wele eka ku hlangana ka masocha, ku tihambanisa na nghenelelo wa Nyimpi ya Titimeleke.
Enkarhini wa ntshunxeko hi 30 June 1960, Patrice Lumumba u ve Holobye Nkulu naswona Joseph Kasavubu a va Presidente. Hi ku hatlisa masocha ya endla nhluvhukiso (mutiny), Belgium yi rhumela masocha, kutani xifundzha lexi fuweke hi minerali xa Katanga xi tivise ku tihambanisa (secession) ehansi ka Moise Tshombe. Lumumba u kombele mpfuno eka Vamatiko-Yun'we kutani eka Soviet Union, leswi chaviseke mimfumo ya Vupela-dyambu.
- Vamatiko-Yun'we (UN) va veke ntlawa lowukulu wo hlayisa ku rhula kambe a va nga lavi ku pfotlosa ku tihambanisa ka Katanga.
- Lumumba u tshikiwile entirhweni, u khomiwile kutani u dlayiwile hi January 1961, ku ri na ku nghenelela ka Belgium na Katanga.
- Xiphiqo xi ve ndhawu yo hisa ya Nyimpi ya Titimeleke leyi vumbeke Congo malembe yo tala.
Speaker notes
Leyi i mbilu ya ku xopaxopa dyondzo ya Congo. Humesela erivaleni matimba manharhu lama handzulaka tiko: ku hambana ka le ndzeni (nhluvhukiso wa masocha, ntshikilelo wa varixaka na wa swifundzha), swilaveko swa ikhonomi (koporo ya Katanga), na ku phikizana ka Nyimpi ya Titimeleke (ku chava ka Vupela-dyambu leswaku Lumumba a nga hundzukela e-Moscow). Khoma ku dlayiwa ka Lumumba hi vukheta na ntiyiso: u dlayiwile hi ku nghenelela ka Belgium na Katanga, naswona vativi vo tala va vula ku nghenelela ka vuhloti bya swihundla bya Vupela-dyambu. [SME] Mpimo wa vutihlamuleri bya US/CIA eka ku fa ka Lumumba wu ha kanetiwa hi vativi va matimu; wu vekiwe tanihi lowu vuriwaka hi matimba ku ri na ku va ntiyiso lowu tiyisisiweke.
Mobutu, mfumo wa tihanyi na ku wa
Ku pfumaleka ka ku tiya ku pfule nyangwa eka mfumo wa tihanyi wa malembe ya 32.
Hi 1965 ndhuna ya masocha Joseph Mobutu (endzhaku Mobutu Sese Seko) u teke matimba hi ku hluvhukisa (coup), a seketeriwa hi mimfumo ya Vupela-dyambu leyi n'wi tekaka tanihi munakulobye wa Nyimpi ya Titimeleke. U thye tiko rakwe leswaku i Zaire hi 1971, u sivele vakaneti, kutani u fumile ku fikela hi 1997. Mfumo wakwe wu ve wo tiviwa hi vukhwinyi na ku tifuwisa loko vanhu vo tala va va swisiwana - endlelo leri minkarhi yin'wana ri vuriwaka 'kleptocracy' (mfumo wa vayivi).
- Mobutu u hlengelete matimba eka tiko ra phati yin'we na eka ku tihlonipha loku tlurisaka (cult of personality).
- Nseketelo wa le handle wu n'wi hlayisile entirhweni hambiloko ikhonomi yi wa.
- Ku wa kakwe hi 1997 ku landzeriwile hi nyimpi yin'wana etindhawini ta le kusuhi.
Speaker notes
Dyondzo ya Congo yi kombisa ndlela leyi ku susiwa ka vukoloni loku nga na mpfilumpfilu na ku nghenelela ka le handle swi nga tiyisaka mfumo wa vuhosi. Endla vulongo bya Nyimpi ya Titimeleke byi vonaka: Vupela-dyambu byi tiyiseletele vukhwinyi bya Mobutu hikuva a a lwisana na vukomunisi naswona a a sirhelela ndlela yo fika eka minerali. Leri i vuyelo byo tlula hinkwabyo bya 'ntlhontlho' bya ntshunxeko - vutihosi bya xiyimo handle ka nhluvuko wa ntiyiso kumbe mfumo lowu tihlamulaka.
Ku suka eka Tanganyika ku ya eka Tanzania
Ndlela yo rhula ku tlula eka ntshunxeko, na projeke leyi hleriweke ya vun'we bya rixaka.
Tanganyika, leyi khale a yi ri xifundzhankulu xa Vagermani kutani xi fumiwa hi Britain, yi kume ntshunxeko hi ku rhula hi December 1961 ehansi ka Julius Nyerere na phati yakwe, TANU (Tanganyika African National Union). Hi 1964 Tanganyika yi hlangane na swihlala swa Zanzibar ku vumba Tiko ra Vun'we ra Tanzania. Nyerere, loyi a a tiviwa tanihi Mwalimu ('mudyondzisi'), u kucetele vun'we bya rixaka ehenhla ka ku titshega hi varixaka naswona u endle Swahili ririmi ra rixaka ro hlanganisa.
- Ntshunxeko wu tile hi ku burisana, ku nga ri hi nyimpi, ku nyika masungulo yo tiya swinene.
- Ririmi ra rixaka leri avelaniwaka ri pfune ku boha swin'we mintlawa ya varixaka yo tlula 100.
- Nyerere u ake tiko ra phati yin'we, kambe leri kongomiseke eka vun'we na swikongomelo swa vanhu ku ri na ku tifuwisa.
Speaker notes
Pimanisa na Congo eka goza rin'wana ni rin'wana: ku hundziseriwa ka matimba hi ku rhula, phati yin'we ya vukhongeri leyi tlakukeke leyi nga na nongonoko lowu twanaka, na ku tlula hinkwaswo murhangeri loyi a vekaka ku aka rixaka ehenhla ka matimba ya yena. Hlamusela ku tirhisiwa hi vomu ka Swahili na vutivi bya rixaka ku herisa ku hambana ka varixaka loku pfuneke ku onha Congo. Nghenisa vito ra Nyerere ra ku tshembeka ka munhu tanihi xilo lexi nga na nkoka.
Ujamaa na Xitiviso xa Arusha
Hi 1967 Nyerere u veke ndlela yo hambana: vusocialisi bya Afrika na ku titshega hi wexe.
Hi tshikileriwile swinene, hi tirhisiwile swinene naswona hi honisiwile swinene. I ku tsana ka hina loku hi endleke leswaku hi tshikileriwa, hi tirhisiwa na ku honisiwa. Julius Nyerere, the Arusha Declaration, 1967
Xitiviso xa Arusha (Arusha Declaration) xi bohe Tanzania eka ujamaa (rito ra Xiswahili leri vulaka 'vun'we bya ndyangu') - vusocialisi lebyi humaka endzeni byo akiwa ehenhla ka ntirhisano, ku ringana na ku titshega hi wexe ku ri na ku titshega hi mali ya le handle. Mfumo wu teke mabindzu ya nkoka na tibanki ku va ya mfumo, kutani wu khutaze vanhu ku hanya na ku rima swin'we eka miti ya ujamaa ya ntirhisano.
- Varhangeri a ku languteriwa leswaku va hanya hi ku titsongahata naswona va nga tifuwisi.
- Nsuhelo wu kongomisiwe eka tindhawu ta le makaya, swikolo na tikliniki.
- Xikongomelo a ku ri nhluvuko lowu Vatanzania a va ta wu lawula hi voxe.
Speaker notes
Ujamaa i xikombiso xo tlula hinkwaswo xa 'vusocialisi bya Afrika' ku suka eka tluka ra miehleketo, kutani hlanganisa hi ku kongoma. Hlamusela ku koka ka byona: endzhaku ka ku tirhisiwa hi vukoloni, ku titshega hi wexe a ku ri ndlela yo papalata ku titshega hihandle ka ikhonomi lokuntshwa. Kombisa ntshikilelo eka tluka leri landzelaka - timhaka ti tsakisile misava hinkwayo, kambe nongonoko wa ku vekiwa eka miti (villagisation), ngopfu-ngopfu loko wu ve wa xibondzo hi va-1970, wu kavanyete vurimi naswona a wu humesanga ku kula loku a ku languteriwa.
Tanzania: ku humelela na mintlhontlho
Speaker notes
Kombisa vuboho lebyi ringaniseleke lebyi CAPS yi byi hakelaka. Nyerere hi byexe endzhaku u amukerile leswaku ujamaa yi tsanile hi ikhonomi, loko a sirhelela ku humelela ka yona ka vanhu. Nhlokomhaka ya nkoka: ntshunxeko wu tise xindzhuti, vun'we na nhluvuko wa vanhu e-Tanzania, kambe ku nga ri ku cinca ka ikhonomi loku vanhu a va ku languterile. Endla leswaku vadyondzi va xiya leswaku 'ku humelela' na 'ku tsana' a swi kanetani hi ku olova - tiko ri nga humelela eka swikalo swin'wana kutani ri tika eka swin'wana.
Tindlela timbirhi ti pimanisiwa
Nkarhi wun'we, ndzhaka yo fana ya ku hambana ka varixaka - vuyelo byo hambana swinene.
Vurhangeri
Congo: vurhangeri byo tsana, byo kanetiwa lebyi pfotloriweke hi matimba. Tanzania: murhangeri wo tiya, wo hlanganisa loyi a kongomiseke eka ku aka rixaka.
Nghenelelo wa le handle
Congo: nghenelelo lowukulu wa Belgium na wa Nyimpi ya Titimeleke. Tanzania: ku hundziseriwa ko rhula na ndhawu yo tala yo hlawula ndlela ya yona.
Ideoloji na ikhonomi
Congo: mfumo wa vayivi na ku wa. Tanzania: vusocialisi bya mianakanyo yo saseka, ku humelela lokukulu ka vanhu kambe ku kula ka ikhonomi lokutsanana.
Dyondzo
Vuyelo byi vumbiwile hi ndzhaka, ku hlawula ka vurhangeri, ideoloji na Nyimpi ya Titimeleke - ku nga ri hi ntshunxeko ntsena.
Speaker notes
Tluka leri i tafula ro pimanisa leri vadyondzi va faneleke va kota ku ri endla nakambe na ku kanela ku suka eka rona. Va susumeteni ku tlula nhlamuselo: i xilo xihi lexi nga na nkoka swinene? Nhlamulo yinene yi nga kanela leswaku vurhangeri na nghenelelo wa le handle swi ri swona swi tsemeke mhaka, tanihi leswi matiko havambirhi ma kumeke ku hambana ka varixaka ko fana kambe ma hambana swinene. Kombela ku kanetana - vativi va matimu va pima swilo leswi hi ku hambana.
Ku humelela na mintlhontlho ya ntshunxeko
Speaker notes
Suka eka tidyondzo timbirhi ta swikombiso u ya eka xikandza hinkwaxo xa Afrika. Tsundzuxa vadyondzi leswaku mindzilakano leyi nga si tshama yi hleriwa leyi dirowiweke eka Nhlangano wa Berlin (Berlin Conference) wa 1884-85 yi tekiwile handle ko cinca - ntlhontlho wa xivumbeko lowu ku nga riki na murhangeri a nga wu hlawula. Khutaza vuboho byo kula: ntshunxeko a ku ri ku humelela ka ntiyiso na loku laveka, kambe ntshunxeko wa tipolitiki a wu tisanga ntshunxeko wa ikhonomi kumbe vulawuri bya vanhu byo tiya hi ku tisungulela. Ku hlawuleka loku hi kona swivutiso swa FET leswi seketeriweke hi tihuvo na swa nkanelo swi swi hakelaka.
Leswi hi swi dyondzeke
Ntshunxeko a ku ri masungulo, ku nga ri makumu - nkambelo wa xiviri a ku ri leswi tiko rin'wana ni rin'wana ri swi akeke endzhaku.
Ku susiwa ka vukoloni ku hangalake Afrika hinkwayo hi va-1950 na va-1960, ku fambisiwa hi vukhongeri na Pan-Africanism. Congo yi kombisa ndlela leyi ndzhaka yo tsana na nghenelelo wa Nyimpi ya Titimeleke swi humeseke xiphiqo na mfumo wa tihanyi, kasi Tanzania yi kombisa ndlela leyi vurhangeri byo hlanganisa na mianakanyo ya ujamaa swi tiseke ku tiya na nhluvuko wa vanhu kambe ku kula ka ikhonomi lokutsanana. Swin'we swi hi pfumelela ku avanyisa ku humelela na mintlhontlho ya Afrika leyi tshunxekeke hi ku ringanisela.
Q. Hlamusela ndlela leyi Nyimpi ya Titimeleke yi hoxeke xandla ha yona eka xiphiqo xa Congo endzhaku ka ntshunxeko hi 1960. (8 marks)
Q. U tirhisa xikombiso xa Tanzania, kanela ku humelela na mintlhontlho ya ujamaa na Xitiviso xa Arusha. (10 marks)
Q. 'Vuyelo bya ntshunxeko byi vumbiwile ngopfu hi vurhangeri ku tlula nchumu wihi na wihi lowu tiko ri wu kumeke hi ndzhaka.' Pimanisa Congo na Tanzania ku kanela u tiyisa kumbe u kaneta xivono lexi. (12 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu ku funengeta mifambiselo ya nkambelo wa CAPS: Q1 nhlamuselo/xivangelo, Q2 nkambelo wa dyondzo yin'we, Q3 nkanelo wo pimanisa. Khutaza vadyondzi ku tirhisa vumbhoni ku suka eka tidyondzo timbirhi ta swikombiso eka Q3 na ku fikelela vuboho byo tenga, byo sirheleriwa ku ri na ku tshama exikarhi. Gimeta hi ku tlhelela eka Afrika-Dzonga: Tanzania na OAU va seketele hi ku hlohlotela ku lwa na apartheid, kutani 'Afrika leyi Tshunxekeke' i xiphemu xa ntsheketo wa Afrika-Dzonga.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- Independent Africa
- Resource type
- Presentation