Ndima ya vhu-11 ya Ḓivhazwakale - Sia ḽa FET

Mihumbulo ya Lushaka Magumoni a Ḓana ḽa vhu-19 na ḽa vhu-20

Nḓila ye Vharema (Vhaeuropa) vha bveledza ngayo saintsi ya mazwifhi ya 'lushaka', na nḓila ye mihumbulo yeneyo ya shandukiswa ngayo ya vha milayo, mimuso mihulwane na, mafheloni, u vhulahwa ha vhathu ho ḓadzeaho.

Subject: HistoryGrade 11 - FET PhaseCAPS: Ideas of race in the late 19th and 20th centuriesDuration: ~45 min

Speaker notes

Thomani nga u bvisela khagala khani khulwane ya thero yoṱhe: 'lushaka' a si tshiitea tsha vhutshilo (biology) fhedzi ndi muhumbulo wa matshilisano na wa politiki we wa vhumbwa nga vhathu, kanzhi u itela u pfumelela maanḓa na u sa lingana. Sumbedzani nḓila ine ngudo i tshi shuma ngayo - u khethekanya, hu tevhela pseudo-saintsi (Social Darwinism, eugenics), hu tevhela mbekanyamaitele na khakhathi (u vhulahwa ha vhathu nga makoloni, Nazi Germany, na vhukwamani na Afrika Tshipembe). Vhetshelani mbudziso ya ndingululo ya sia ḽa FET: mihumbulo i shanduka hani i vha zwibveledzwa?

Muhumbulo wa ndeme

Ri amba mini nga 'lushaka'?

Saintsi ya musalauno i tenda uri a hu na mutheo wa vhutshilo (biology) wa u fhandekanya vhathu u ita 'zwikwara' zwo fhambananaho.

Lushaka ndi nḓila ya u sengulusa vhathu nga zwiḓivhazwo zwa muvhili sa muvhala wa lukanda. Zwi nga vha zwi tshi vhonala zwi zwa mupo, fhedzi ndi tshivhumbiwa tsha matshilisano - muhumbulo wo vhumbwaho nga matshilisano, hu si tshiitea tsho wanalaho kha biology. Vhathu vha kovhelana zwihulwane ha 99.9% ha DNA yavho, nahone hu na phambano ya vhutshilo nzhi ngomu ha tshigwada tshiṅwe na tshiṅwe tsha lushaka u fhira vhukati ha zwigwada.

Luvhengano lwa lushaka ndi lutendo lwa uri zwigwada izwi zwi nga bekanyiwa nga vhugala, zwiṅwe zwi tshi 'khwine' u fhira zwiṅwe.
Nga vho-1800, Vharema (Vhaeuropa) vha ambadza lutendo ulu nga luambo lwa saintsi.
Luvhengano lwa 'saintsi' lu ralo lwo shumiswa u pfumelela vhupika, mimuso mihulwane na, nga murahu, u vhulaha vhathu vhanzhi.

Speaker notes

Fhandekanyani zwavhuḓi vhukati ha maipfi mararu ane vhagudiswa vha songo tea u a ṱanganyisa: lushaka (khethekanyo), luvhengano lwa lushaka (sisiṱeme ya lutendo ya u beka nga vhugala), na luvhengano lwa saintsi/pseudo-saintsi (u lingedza u sumbedza u beka honoho nga saintsi). Ombedzelani uri u vhidza lushaka 'tshivhumbiwa tsha matshilisano' a zwi ambi uri luvhengano lwa lushaka ndi lwa mazwifhi - zwibveledzwa zwalwo ndi zwa vhukuma nga nḓila i tshinyaho. Ṱalutshedzani ndi ngani saintsi yo vha i tshi takadza zwigwada zwa maanḓa: yo ita uri u sa lingana zwi vhonale zwa mupo hu si khetho.

Mitsinga ya Enlightenment - ḓana ḽa vhu-18

U khethekanya vhathu

Vhaḓivhi vha mupo vha Europa vho thoma u vhea vhathu kha zwikwara zwo khwaṱhaho - vha tshi vha beka nga tshiphiri.

Nga tshifhinga tsha Enlightenment, vharangaphanḓa vha saintsi vho lingedza u khethekanya zwithu zwoṱhe zwi tshilaho. Carl Linnaeus (1735) na Johann Blumenbach (1795) vho fhandekanya vhathu kha 'zwikwara' zwiṱuku zwi ḓisendekaho nga muvhala wa lukanda na tshivhumbeo tsha khwatha. Blumenbach o vhumba ipfi Caucasian nahone, zwa ndeme, o vhea Vharema (Vhaeuropa) nṱha ha maitele awe.

Khethekanyo yo vhonala i sina luvhilo, fhedzi yo fhaṱa maimo a vhugala hune Vharema (Vhaeuropa) vha vha tshifanyiso tsha khwiṋe.
Zwigwada izwi zwo vhumbiwa nga tshifhinga tsha vhupika na tshifhinga tsha u aluwa ha mimuso mihulwane.
Vhahumbuli vha nga murahu vho dzhia zwikwara izwi zwo vhumbwaho unga zwo khwaṱha zwa mupo.

Speaker notes

Itani uri tshiito tsho dzumbamaho tshi vhonale: khethekanyo (u sengulusa) yo tsela kha maimo a vhugala (u beka) hu si na vhuṱanzi ha u beka. Blumenbach nga eṱhe o vha a si na vhugala u fhira vhe vha mu shumisa, fhedzi vhatevheli vhawe vho khwaṱhisa zwikwara zwawe - hetshi ndi tsumbo yavhuḓi ya nḓila ine saintsi ya nga kombiwa ngayo u shumela luvhengano. [SME] Vhonani datumu/ndeme ya mabvo (Linnaeus 1735 Systema Naturae; Blumenbach 1795) nga u sedza tshiṅwalwa tsha SAHO phanḓa ha u bveledza.

Pseudo-saintsi - ḓana ḽa vhu-19

Luvhengano lwa saintsi

U ela dzikhwatha na mivhili u 'sumbedza' u beka he ha vha ho no ranganywa phanḓa.

Nga vho-1800, vhavhengi vha lushaka vho shumisa zwishumiswa zwo ngaho craniometry (u ela vhuhulu ha khwatha) na phrenology (u vhala zwibvumo kha ṱhoho) u amba uri zwiṅwe zwigwada zwi na vhukoni vhukuma u fhira zwiṅwe. Ri vhidza hezwi luvhengano lwa pseudo-saintsi ngauri lwo shumisa tshivhonalo tsha saintsi lu tshi litsha maitele avhuḓi - vhaṱoḓisisi vho ṱoḓa vhuṱanzi ha u khwaṱhisa zwe vha vha vho no zwi tenda.

Datha yo nangiwa, ya vhaliwa nga ho khakheaho kana ya vhumbelwa u tikedza vhukhwine ha Vharema (Vhaeuropa).
Mvelo (maimo a lushaka) yo dzhiwa i tshi vha yone phanḓa ha u thoma 'ṱhoḓisiso'.
Zwo ṋea vhupika, u kunda ha makoloni na u fhambanya vhathu tshiitisi tshi ṱhonifheaho, tsha 'saintsi'.

Speaker notes

Ombedzelani thaidzo ya maitele, ngauri ndi mbilu ya muhumbulo: pseudo-saintsi i fhirisa maitele a saintsi nga u thoma nga phindulo hu tshi ṱoḓiwa vhutikedzi. Craniometry (sa tsumbo dzikhwatha dzo kuvhanganywaho nga vhaṱoḓisisi vho ngaho Samuel Morton) yo wanala nga murahu i na vhugala na vhukhakhi vhunzhi. Kwamani na luṱare lwa FET lwa u ela u fulufhedzea ha zwiko - vhenevha vho vha vhe 'vhaḓivhi' vhe vhuḓifhinduleli havho ha shumiswa nga ho khakheaho.

U vhumba vhathu 'vha khwiṋe'

Eugenics

Arali matshilisano a tshi kona u aliwedza mavu avhuḓi na kholomo, vhaṅwe vha amba, ndi ngani a sa aliwedzi vhathu 'vha khwiṋe'?

Eugenics (u bva kha Lugerika lu ambaho 'wo bebwaho zwavhuḓi') ḽo ṋewa dzina nga Francis Galton, muṱani wa Darwin, nga 1883. Ḽo lingedza u 'khwinisa' vhathu nga u ṱuṱuwedza 'vha khwiṋe' uri vha vhe na vhana (positive eugenics) na u thivhela 'vha songo teaho' uri vha si vhe na vhana (negative eugenics) - nga u fhambanya, u iledza mbingano na u ṱhunula muthu nga kombetshedzo (forced sterilisation).

'Vha songo teaho' vho ṱaluswa u katela vhashai, vha holefhalaho, vha lwalaho muhumbulo na vhathu vha si vhatshena.
Yo shandukisa luvhengano lwa pseudo-saintsi lwa vha mbekanyamushumo wa muvhuso.
Nga mathomo a vho-1900, eugenics yo vha yo ḓowelea na u ṱhonifhea Europa na USA.

Speaker notes

Iyi ndi slaidi ya u rembuluwa: eugenics ndi hune mihumbulo i re na khombo ya shanduka ya vha mbekanyamushumo ya muvhuso i lwaho na vhathu vha vhukuma. Ṱhogomelani uri eugenics yo vha i si lutendo lu songo dzumbamaho - yo vha i tshi funzwa yunivesithi khulwane na u tikedzwa nga vhaḓivhi vha saintsi vho ṱhonifheaho, vhapolotiki na vhavusuludzi kha politiki dzoṱhe. U ṱhonifhea honoho ndi hone he ha ita uri i vhe na khombo. Sumbedzani uri slaidi mbili dzi tevhelaho dzi sumbedza eugenics i tshi vhewa mulayoni.

Mihumbulo i shanduka mulayo - USA

Eugenics kha United States

Amerika ḽo vha shango ḽa u thoma u shandukisa eugenics ya vha mbekanyamaitele khulwane ya muvhuso.

U bva 1907, mavundu a USA o dzhia milayo ya u ṱhunula vhathu nga kombetshedzo vhathu vho vhonalaho vha 'songo tea'. Kha mulandu wa 1927 wa Buck v. Bell, Khothe Khulwane yo tenda u ṱhunulwa, Muhaṱuli Oliver Wendell Holmes a tshi ṅwala mubulo wa u tshenuwa, 'Masialala mararu a vha si na ṱhalukanyo ndi o eḓana.' Zwigidi zwa Vhaamerika vho ṱhunulwa vha songo tenda, nahone Mulayo wa Vhutshimbili wa 1924 wo shumisa muhumbulo wa eugenics u thivhela zwigwada 'zwi songo ṱoḓeaho'.

Vhakwevhiwa vho vha vhanzhi vhe vha vha vhashai, vha holefhalaho na vha bvaho zwigwadeni zwiṱuku.
Eugenics ya USA yo lambedzelwa masheleni, ya dzudzanywa na u ṱhonifhiwa shangoni ḽoṱhe.
Vhaḓivhi vha saintsi vha lushaka vha Germany vho guda milayo ya Amerika zwavhuḓi sa tshiedziswa.

Speaker notes

Zwine ra fanela u zwi guda ndi uri nḓila ya u swikela zwithu zwivhi zwa Nazi a yo ngo thoma Germany. USA, ḓemokirasi, ḽo ranga phanḓa mbekanyamaitele ya kombetshedzo ya eugenics, nahone vhaeti va milayo va Nazi vho amba khagala milayo ya Amerika musi vha tshi ṅwala yavho. Farani mafhungo a Buck v. Bell nga vhulondo - a bulani sa tshiitea tshi shonisaho tsha ḓivhazwakale, hu si tshiswaswo tsha u dovholola nga u sa londa. [SME] Khwaṱhisedzani zwivhalo zwa u ṱhunulwa (kanzhi zwi ambiwaho zwi fhira 60,000 kha ḓana ḽa vhu-20) na khani ya mulayo wa u thoma wa 1907 wa Indiana nga u sedza tshiko tsha SAHO phanḓa ha u bveledza.

Mihumbulo i shanduka khakhathi - 1904-1907

Vhukoloni na u vhulahwa ha vhathu ha Herero na Nama

Kha German South West Africa (ṋamusi Namibia), mihumbulo ya lushaka yo bveledza tshe vhanzhi vha tshi vhidza u vhulahwa ha vhathu ha u thoma ha ḓana ḽa vhu-20.

Musi vhathu vha Herero na Nama vha tshi vukela vhuvhusi ha makoloni a Germany, Muhulwane wa mmbi Lothar von Trotha o ṋekedza ndaela ya u fhelisa (1904). Vho ponyokaho vho pandelwa sogani kana kampani dza u valelwa (concentration camps), hune vhathu vha zwigidi vha fela. Dzikhwatha dza vho faho dzo rumelwa Germany u ya shumiswa kha ṱhoḓisiso ya 'saintsi ya lushaka'.

Vhaḓivhazwakale vha khakhulula uri Vhaherero vha 65,000 na Vhanama vha 10,000 vho vhulahwa.
Thyeori ya lushaka yo ita uri u vhulaha vhathu vhanzhi hu vhonale sa u bviselwa nnḓa ha mupo ha lushaka 'lu re fhasi'.
Mihumbulo i fanaho ya kampani na maimo a lushaka yo dovha ya vhonala Europa nga murahu ha maḓana a miṅwaha.

Speaker notes

Iyi slaidi i dzudza mihumbulo i sa vhonali kha tshiitea tshi vhonalaho tshi na vhukwamani ha tsini na sia ḽa Afrika Tshipembe (Namibia yo vha i tshi langwa nga Afrika Tshipembe tshifhinga tshinzhi tsha ḓana ḽa vhu-20). Ombedzelani zwidodombedzwa zwi ofhisaho zwa dzikhwatha dzo rumelwaho ṱhoḓisisoni ya lushaka - zwi sumbedza pseudo-saintsi na khakhathi khulwane zwi tshi fusha zwithihi na zwiṅwe. Vhonani mutalo wa u tevhekana u ya kha Nazi Germany ni sa ṱanganyisi zwiitea zwivhili u vha tshithihi. [SME] Mubulo wa 'u vhulahwa ha vhathu ha u thoma ha ḓana ḽa vhu-20' na zwivhalo zwa vho faho zwi shumiswa lwo pharaṱaho fhedzi zwi na thendulo kha vhuhulu; khwaṱhisedzani nga u sedza tshiṅwalwa tsha SAHO tsha Herero Revolt.

Muvhuso wa lushaka - Nazi Germany

Lushaka lwa vhulanguli lwa Nazi

Vha-Nazi vho fhaṱa muvhuso woṱhe nga pseudo-saintsi ya lushaka lwa 'Aryan' lwa vhulanguli.

Nga murahu ha 1933, Nazi Germany yo ita uri maimo a lushaka a vhe mutheo wa mulayo. Vho vhumba lushaka lwa vhulanguli lwa Aryan (Herrenvolk) vha ṱalusa Vhajuda, Vharoma, vhathu vhatswu na vhaṅwe sa 'maswina' a re fhasi. Milayo ya Nuremberg (1935) yo dzhia vhudzulapo (citizenship) ha Vhajuda na u iledza mbingano vhukati ha Vhajuda na Vhagermany vhaṅwe - u shandukisa luvhengano lwa pseudo-saintsi lwa vha sisiṱeme ya mulayo ya u fhambanya.

Mulayo wa 1933 wo tendela u ṱhunulwa nga kombetshedzo ha 'vha songo teaho vha mafhungo a mbeu', u fana na eugenics ya USA.
Phropaganda, zwikolo na saintsi zwoṱhe zwo funza u beka nga vhugala ha lushaka sa ngoho.
U fhambanya ho engedzea tshiito nga tshiito: u bva vhudzulapo, u ya zwifhiwani, u swika kha vhutshilo vhune.

Speaker notes

Sumbedzani vhagudiswa nḓila ine thero ya CAPS i ṱoḓaho vha i pfese: mihumbulo ya lushaka i tshi shanduka i vha 'ya ndeme kha mbekanyamaitele na milayo ya muvhuso'. Milayo ya Nuremberg ndi tsumbo yo dzumbululwaho vhukuma - mulayo u tshi ṱalusa uri ndi nnyi a re muthu woṱhe. Sumbedzani mutalo wo livhaho u bva kha slaidi ya eugenics ya USA: mulayo wa u ṱhunulwa wa Germany wa 1933 wo vhumbwa nga tshipiḓa nga milayo ya Amerika. Ombedzelani uri u tovholwa ho engedzea - ho ngo thoma nga u vhulaha, ho thoma nga maṅwalwa.

Mvelelo ya u fhelela

Holocaust

Vhulanda ha lushaka ho guma nga u vhulahwa ho dzudzanywaho, ha fekitari ha vhathu vha milioni.

Nga tshifhinga tsha Nndwa ya Vhuvhili ya Shango muvhuso wa Nazi wo ita Holocaust - u vhulaha ho ranganywaho, ho dzudzanywaho ha Vhajuda vha milioni dza rathi, khathihi na Vharoma, vhathu vha holefhalaho, maswina a politiki na vhaṅwe vho vhonwaho sa 'vha si na ndeme ya vhutshilo'. Iyi yo vha magumo a u ofhisa a ḓana ḽa miṅwaha ḽa muhumbulo wa lushaka we wa beka vhathu nga vhugala hu tshi kha ḓi tevhelwa nga zwiito.

Vha holefhalaho vho vha vhathu vha u thoma vha kwevhiwaho, nga mbekanyamushumo ya u thoma ya 'euthanasia'.
Vhulanguli, saintsi na thekhinoḽodzhi zwo shumiswa u vhulaha nga muṅwalo wa fekitari.
Holocaust i ima sa tsivhudzo khulwane vhukuma ya hune mihumbulo ya lushaka i nga swikisa hone.

Speaker notes

Iyi ndi slaidi i ṱhavhaho vhukuma - farani nga vhuhulwane na vhulondo. Vhulungani u sedza kha tshengelo tsha vhathu na kha u humbula, hu si kha zwidodombedzwa zwi ofhisaho. Vhani vha ndingululo ya uri Holocaust yo vha i si vhupenga ho fhufhaho fhedzi ndi magumo o hulisaho a mihumbulo ye vhagudiswa vha i tevhela ngudo yoṱhe: khethekanyo, maimo a vhugala, u dzhielwa vhumuthu, u fhambanywa, hu tevhela u fheliswa. Ṱhogomelani vhulivhisi ha SAHO nga ha Holocaust ni tshi kwama pfanelo dza vhathu dzo bvaho nga murahu (Ndivhadzo ya Shango ya Pfanelo dza Vhathu ya 1948 na ipfi 'genocide').

U ḓisa hayani - Afrika Tshipembe

Mihumbulo ya lushaka na Afrika Tshipembe

Milambo minwe ya muhumbulo wa lushaka yo vhumba u fhambanya na apartheid hayani.

Afrika Tshipembe ḽo vha tshipiḓa tsha tshenetshi tshiitea tsha shango. Mimuso ya makoloni na ya vhadzheni yo shumisa mihumbulo miṅwe ya pseudo-saintsi u pfumelela u kunda, u dzhielwa mavu na u fhambanya. Nga murahu ha 1948, apartheid yo fhaṱa sisiṱeme yoṱhe ya mulayo nga khethekanyo ya lushaka - nga maanḓa nga Mulayo wa u Ṅwaliswa ha Vhadzulapo wa 1950 (Population Registration Act), we wa sengulusa muthu muṅwe na muṅwe kha 'lushaka' lwa muvhuso.

Vhaḓivhazwakale kanzhi vha vhambedza milayo ya u thoma ya apartheid na milayo ya lushaka ya Nazi.
Kha zwoṱhe zwivhili, muvhuso, hu si biology, wo ranga uri ndi nnyi a re kha 'lushaka' lufhio.
U pfesesa saintsi ya mazwifhi ya lushaka zwi thusa u ṱalutshedza ndi ngani apartheid yo vha i si na vhuluvha u bva mutheoni wayo.

Speaker notes

Dzudzani ndeme ya thero kha vhagudiswa vha Afrika Tshipembe: mihumbulo yo gudwaho hafha yo vha i si thaidzo ya Europa fhedzi, yo shumiswa u fhaṱa u fhambanya na apartheid hayani. Vhonani mvambedzo yo lugaho na Nazi Germany (zwoṱhe zwo shumisa khethekanyo ya muvhuso) ni tshi ṱhogomela phambano - apartheid yo lavhelesa u shumiswa ho langwaho na u fhambanywa hu si u fhelisa. Hezwi zwi kwama phanḓa kha zwidzheniswa zwa apartheid zwa Ndima ya vhu-11 na ya vhu-12.

Ndevheledzano ya tshifhinga

U bva kha khethekanyo u ya kha khombo khulwane

1735 Linnaeus u khethekanya 'zwikwara' zwa vhathu
1859 Darwin u gandisa On the Origin of Species
1883 Galton u ṋea dzina 'eugenics'
1904 U vhulahwa ha vhathu ha Herero na Nama hu a thoma
1927 Buck v. Bell ya USA i tenda u ṱhunulwa nga kombetshedzo
1935 Milayo ya Nuremberg ya Nazi
1941-45 Holocaust
1948-50 Milayo ya khethekanyo ya apartheid Afrika Tshipembe

Speaker notes

Shumisani ndevheledzano u khwaṱhisa khani sa tshinula tsha tshiitisi na mvelelo: muhumbulo (khethekanyo) u khwaṱha wa vha pseudo-saintsi (Social Darwinism, eugenics), wo ṅwaliwa mulayoni (USA, Nazi Germany, Afrika Tshipembe) wa itwa khakhathi (u vhulahwa ha vhathu nga makoloni, Holocaust). Vhudzisani vhagudiswa uri ndi zwifhio zwiitea zwi re 'mihumbulo', zwi re 'milayo' na zwi re 'khakhathi' - u khwaṱhisa vhumbeo ha ndeme ha thero phanḓa ha mbudziso dza u sedzulusa.

U khwaṱhisa na u sedzulusa

Zwe ra guda

Mihumbulo i na maanḓa: saintsi ya mazwifhi ya lushaka, musi yo no tendwa na u itwa mulayo, yo lozwa vhutshilo ha vhathu vha milioni dzo vhalaho.

Kha ngudo iyi ro tevhela nḓila ye 'lushaka' lwa vhumbwa, lu si u wanala; nḓila ye pseudo-saintsi (Social Darwinism na eugenics) ya ṋea luvhengano lwa lushaka tshifukedzo tshi ṱhonifheaho; na nḓila ye, musi mimuso yo ṅwala mihumbulo iyi mulayoni, mvelelo dza vha u bva kha u ṱhunulwa nga kombetshedzo u ya kha u vhulahwa ha vhathu nga makoloni na Holocaust. U guda ḓivhazwakale iyi ndi tsivhudzo nga ha khombo ya mihumbulo i dzhielaho vhathu vhumuthu - na u vhulunga pfanelo dza vhathu na tshirunzi tsha vhumuthu.

Q. Ṱalutshedzani uri ndi ngani vhaḓivhazwakale vha tshi vhidza saintsi ya lushaka ya ḓana ḽa vhu-19 'pseudo-saintsi'. Kwamani nḓila ye mvelo dza swikelwa ngayo. (6 marks)

Q. 'Mihumbulo ya lushaka yo vha na khombo vhukuma fhedzi musi mimuso yo no i shandukisa ya vha mulayo.' Ni a tenda? Shumisani tsumbo mbili u swika fhethu u tikedza phindulo yaṋu. (8 marks)

Q. Vhambedzani nḓila ye lushaka lwa shumiswa ngayo Nazi Germany na Afrika Tshipembe ya apartheid. Sumbani u fana huthihi na phambano nthihi. (6 marks)

Speaker notes

Vhulungani nga u vhuyelela kha khani ya u thoma - lushaka ndi tshivhumbiwa tsha matshilisano tshi na mvelelo dza vhukuma dzi lozwaho - na nga u khwaṱhisa phindulo ya pfanelo dza vhathu yo tevhelaho 1945. Shumisani mbudziso tharu sa ndingo ya u ṅwala kana khaseledzo yo dzudzanywaho; u ṋekedzwa ha marikisi hu tevhela maitele a CAPS a u ṅwala ho engedzeaho na u vhambedza zwiko (Q2 ndi phara/mudingo muṱuku; Q3 i gudisa luṱare lwa mvambedzo lune thero ya lu ṱoḓa). Humbudzani vhagudiswa uri thero iyi ndi mutheo wa zwidzheniswa zwa apartheid na pfanelo dza vhathu zwi tevhelaho.

Use ←→ to move · F present · S notes · P print

Go deeperThis lesson is based on the article "Grade 11 - What were the consequences when pseudo-scientific ideas of Race became integral to government policies and legislation in the 19th and 20th centuries?".

Read the full article

Grade: Grade 11
Subject: History
CAPS topic: Ideas of race in the late 19th and 20th centuries
Resource type: Presentation