Re ra eng ka 'morafe'?

Saense ya sebjalebjale e dumelelana gore ga go na motheo wa tsa mmele wa go arola batho ka 'merafe' ye e fapanego.

Morafe ke tsela ya go bopaganya batho ka dibopego tsa mmele tse bjalo ka mmala wa letlalo. Go a bonala go le tlhago, eupsa ke sebopiwa sa setshaba - kgopolo ye e hlothilwego ke ditshaba, e sego nnete ye e hwetswago ka bayoloji. Batho ba abelana go feta 99.9% ya DNA ya bona, gomme go na le phapano ye kgolo ya diabelo ka gare ga sehlopha sengwe le sengwe seo se bitswago sa morafe go feta magareng ga dihlopha.

• Kgethollo ya semorafe ke tumelo ya gore dihlopha tse di ka beakanywa ka maemo, tse dingwe di le 'godimo' go tse dingwe.
• Mo mengwageng ya bo-1800, Maeuropa a ile a apesa tumelo ye ka polelo ya saense.
• Kgethollo ye ya 'saense' e ile ya ssomiswa go lokafatsa bokgoba, mmuso wa bokoloni le, ka morago, polao ya setshaba.

Go arola batho ka mehuta

Ditsebi tsa tlhago tsa Maeuropa di thomile go arola batho ka mehuta ye e sa fetogego - gomme di ba beakanya ka sephiring ka maemo.

Mo nakong ya Enlightenment, ditsebi tsa saense di ile tsa leka go arola diphedi ka moka ka mehuta. Carl Linnaeus (1735) le Johann Blumenbach (1795) ba ile ba arola batho ka 'mehutahuta' ye mmalwa go ya ka mmala wa letlalo le sebopego sa lehata. Blumenbach o ile a hlama lereo Caucasian gomme, ka bohlokwa, a bea Maeuropa godimo ka thulaganyong ya gagwe.

• Go arola ka mehuta go be go bonala go se na kgethollo, eupsa go be go agile maemo ao Maeuropa e lego mohlala wo mobotse.
• Mehuta ye e be e bopilwe ke nako ya bokgoba le mebuso ya bokoloni ye e golago.
• Bahlami ba ka morago ba ile ba swara mehuta ye e hlothilwego okare e be e sa fetoge ebile e le ya tlhago.

Kgethollo ya semorafe ya saense

Go ela dihata le mebele go 'supa' maemo ao a bego a setse a phethilwe pele ga nako.

Mo mengwageng ya bo-1800, bakgethologanyi ba somiseditse didirisiwa tse bjalo ka craniometry (go ela bogolo bja lehata) le phrenology (go bala dikupu tsa hlogo) go bolela gore dihlopha tse dingwe di bohlale go feta tse dingwe. Re bitsa se kgethollo ya semorafe ya saense ya maaka ka gobane e somisitse sebopego sa saense mola e hlokomologa mokgwa wo o nepagetsego - banyakisisi ba be ba nyaka bohlatse go tiisa seo ba bego ba se dumela pele.

• Datha e be e kgethwa, e badwa gampe goba e hlolwa go thekga bogodimo bja Maeuropa.
• Sephetho (maemo a morafe) se be se tsewa e le nnete pele 'dinyakisiso' di thoma.
• E file bokgoba, thopo ya bokoloni le karoganyo lebaka le le hlomphegago, le la 'saense'.

Social Darwinism

Go kobamisa teori ya tlhago go dira lebaka la sehlogo sa batho.

Puku ya Charles Darwin ya On the Origin of Species (1859) e hlalositse ka moo mehuta e fetogago ka kgetho ya tlhago. Ba bangwe - kudukudu Herbert Spencer, yo a hlamilego polelwana ya survival of the fittest (go phologa ga yo a maatla go feta) - ba somisitse se ka phoso go ditshaba tsa batho. Social Darwinism e boletse gore ditshaba, maemo le 'merafe' ye e humilego e be e le godimo ka gobane e le ya godimo ka tlhago.

• E hlagisitse go se lekalekane le bodiidi bjalo ka tlhago ebile go nyakega.
• E lokafaditse bokoloni: thopo e be e bewa bjalo ka 'ba maatla' ba fenya 'ba fokolago'.
• Bayoloji ya Darwin e ile ya sotswa; ga se a ka a bolela gore ditshaba tse dingwe di swanetse go buša tse dingwe.

Eugenics

Ge setshaba se ka tswala dibjalo le dikgomo tse kaone, ba bangwe ba boletse, ke ka lebaka la eng re sa tswale batho ba 'kaone'?

Eugenics (go tswa Segerike se se rago 'go belegwa gabotse') e reilwe leina ke Francis Galton, motswala wa Darwin, ka 1883. E be e ikemiseditse go 'kaonafatsa' setshaba sa batho ka go hlohleletsa 'ba maatla' go ba le bana (eugenics ye botse) le go thibela 'ba sa maatlego' go direla bjalo (eugenics ye mpe) - ka karoganyo, dithibelo tsa lenyalo le go fediswa ga mmele ka kgapeletso.

• 'Ba sa maatlego' ba be ba akaretsa badiidi, ba go golofala, ba go lwala monaganong le batho ba e sego basweu.
• E fetotse kgethollo ya semorafe ya saense ya maaka go ba lenaneo la tirišo ya mmuso.
• Mathomong a bo-1900, eugenics e be e tlwaelegile ebile e hlomphega ka Yuropa le USA.

Eugenics ka United States

Amerika e bile naga ya mathomo go fetola eugenics gore e be pholisi ye kgolo ya mmuso.

Go tloga ka 1907, dinaga tsa USA di ile tsa fetisa melao ya go fedisa mmele ka kgapeletso ga batho bao ba bego ba lekantshwa e le 'ba sa maatlego'. Molatong wa 1927 wa Buck v. Bell, Kgorotshekelo ya Godimo e amogetse go fediswa ga mmele, moo Moahlodi Oliver Wendell Holmes a ngwadilego mantsu a a nyamisago a rego, 'Meloko ye meraro ya mahlanya e lekane.' Diketekete tsa MaAmerika di ile tsa fediswa mmele ka ntle le tumelelo, gomme Molao wa Bofaladi wa 1924 o somisitse kgopolo ya eugenics go ganetsa dihlopha tse di 'sa nyakegego'.

• Bahlaselwa e be e le ba bantsi ba badiidi, ba go golofala le ba go tswa ditshabeng tse nnyane.
• Eugenics ya USA e be e thekgwa ka tshelete, e rulagantswe ebile e kgahliša lefaseng ka bophara.
• Ditsebi tsa saense ya morafe tsa Jeremane di ile tsa ithuta melao ya Amerika ka botlalo bjalo ka mohlala.

Bokoloni le polao ya setshaba ya Herero le Nama

Ka Jeremane ya German South West Africa (lehono Namibia), dikgopolo tsa morafe di tswaditse seo ba bantsi ba se bitsago polao ya setshaba ya mathomo ya lekgolo la bo-20 la mengwaga.

Ge ditshaba tsa Herero le Nama di tsogela mmuso wa bokoloni bja Jeremane maatla, Molaodi wa mmele Lothar von Trotha o ile a ntsha taelo ya go fediswa (1904). Baphologi ba ile ba raka lehanateng goba dikampeng tsa go kgobokantsha, moo diketekete di ilego tsa hwa. Dihata tsa bahu di ile tsa rongwa go ya Jeremane gore di somiswe dinyakisiso tsa 'saense ya morafe'.

• Bo-rahistori ba lekanya gore mo e ka bago Maherero a 65,000 le Manama a 10,000 a bolailwe.
• Teori ya morafe e ile ya fetola polao ye kgolo go ba go tloswa ga tlhago ga setshaba 'se se ka fase'.
• Dikgopolo tse di swanago tsa dikampe le maemo a morafe di tla tswelela gape ka Yuropa mengwaga ka morago.

'Morafe wa mmuši' wa Nazi

MaNazi a agile mmuso ka moka godimo ga saense ya maaka ya 'morafe wa mmuši' wa Aryan.

Ka morago ga 1933, Jeremane ya Nazi e dirile maemo a morafe motheo wa molao. Ba ile ba hlama morafe wa mmuši wa Aryan (Herrenvolk) gomme ba hlalosa Bajuda, Baroma, batho ba baso le ba bangwe bjalo ka 'manaba' a a lego ka fase. Melao ya Nuremberg (1935) e ile ya amoga Bajuda boagi gomme ya thibela manyalo magareng ga Bajuda le Majeremane a mangwe - e fetola kgethollo ya semorafe ya saense ya maaka go ba tshepedišo ya molao ya karoganyo.

• Molao wa 1933 o ile wa dumelela go fediswa mmele ka kgapeletso ga 'ba sa maatlego ka leloko', o latela eugenics ya USA.
• Diphatlalatso, dikolo le saense ka moka di rutile maemo a morafe bjalo ka nnete.
• Karoganyo e ile ya oketsega mogato ka mogato: go tloga boaging, go ya thotong, go ya go bophelo ka noši.

The Holocaust

Boikgopolelo bja morafe bo fihlile setlhoeng ka polao ye e rulagantswego, ya diintasteri ya batho ba dimilione.

Nakong ya Ntwa ya Bobedi ya Lefase mmuso wa Nazi o ile wa dira Holocaust - polao ye e beakantswego, ye e rulagantswego ya mo e ka bago Bajuda ba dimilione tse tshela, gotee le Baroma, batho ba go golofala, baganetsi ba dipolotiki le ba bangwe bao ba bego ba lekantshwa e le 'ba ba sa swanelago go phela'. Se e be e le mafelelo a a šišimišago a lekgolo la mengwaga la boikgopolelo bja morafe bjo bo bego bo beakantse batho ka maemo gomme bja šoma godimo ga maemo ao.

• Ba go golofala ba bile gare ga bahlaselwa ba mathomo, ka lenaneo la pele la 'euthanasia'.
• Bolaodi, saense le theknolotši di ile tsa somiswa polaong ka tekanyo ya diintasteri.
• Holocaust e eme bjalo ka temoso ye kgolo kudu ya moo dikgopolo tsa morafe di ka isago gona.

Dikgopolo tsa morafe le Afrika Borwa

Dinoka tse di swanago tsa boikgopolelo bja morafe di bopile karoganyo le kgethologanyo (apartheid) mo gae.

Afrika Borwa e be e le karolo ya kanegelo ye ya lefase. Mebuso ya bokoloni le ya bathomelidudi e ile ya somisa dikgopolo tse di swanago tsa saense ya maaka go lokafatsa thopo, go amogwa ga naga le karoganyo. Ka morago ga 1948, apartheid e ile ya aga tshepedišo ya molao ka moka godimo ga go arola batho ka morafe - kudukudu ka Population Registration Act ya 1950, yeo e ilego ya arola motho yo mongwe le yo mongwe ka 'morafe' wa semmuso.

• Bo-rahistori ba bapetsa gantsi melao ya mathomo ya apartheid le molao wa morafe wa Nazi.
• Ka bobedi, mmuso, e sego bayoloji, o be o phetha gore ke mang wa 'morafe' ofe.
• Go kwešiša saense ya maaka ya morafe go thusa go hlalosa gore ke ka lebaka la eng apartheid e be e sa loka go tloga medung ya yona.

Go tloga go arola ka mehuta go ya kotsing ye kgolo

1. 1735 Linnaeus o arola 'mehuta' ya batho
2. 1859 Darwin o gatiša On the Origin of Species
3. 1883 Galton o reya leina 'eugenics'
4. 1904 Polao ya setshaba ya Herero le Nama e a thoma
5. 1927 Buck v. Bell ya USA e amogela go fediswa mmele ka kgapeletso
6. 1935 Melao ya Nuremberg ya Nazi
7. 1941-45 The Holocaust
8. 1948-50 Melao ya go arola ka morafe ya apartheid ka Afrika Borwa

Seo re ithutilego sona

Dikgopolo di na le maatla: saense ya maaka ya morafe, ge e dumelwa ebile e beilwe ka molao, e senyeditse maphelo a batho ba dimilione tse ntsi.

Thutong ye ka moka re latetse ka moo 'morafe' o ilego wa hlangwa, e sego wa utollwa; ka moo saense ya maaka (Social Darwinism le eugenics) e filego kgethollo sefahlego se se hlomphegago; le ka moo, ge mebuso e ngwadile dikgopolo tse ka molao, ditlamorago di ilego tsa fapana go tloga go fediswa mmele ka kgapeletso go ya polaong ya setshaba ya bokoloni le Holocaust. Go ithuta histori ye ke temoso ka kotsi ya dikgopolo tse di tlogelago go swara batho bjalo ka batho - ebile ke tshireletso ya ditokelo tsa botho le seriti sa botho.