Mianakanyo ya Rhaza eku Heleni ka Malembe-xidzana ya Vu-19 na Vu-20
Ndlela leyi Vaeuropa va vumbeke sayense ya mavunwa ya 'rhaza', na ndlela leyi mianakanyo yoleyo yi hundzuriweke swifundzho, timfumo letikulu na, eku heteleleni, ku dlayiwa ka rixaka hinkwaro (genocide).
Speaker notes
Sungula hi ku veka erivaleni nkanelo-nkulu wa nhloko-mhaka hinkwayo: 'rhaza' a hi ntiyiso wa biology kambe i mianakanyo ya vanhu na ya tipolitiki leyi vumbiweke hi vanhu, ngopfu-ngopfu ku pfumelela matimba na ku nga ringani. Kombisa ka ha ri emahlweni ndlela leyi dyondzo yi fambaka ha yona - ku avanyisa, kutani sayense-mavunwa (Social Darwinism, eugenics), kutani pholisi na madzolonga (ku dlayiwa ka rixaka ka vukoloni, Nazi Germany, na swihlanganisi na Afrika Dzonga). Veka xivutiso xa xiyimo xa FET xo xopaxopa: xana mianakanyo yi va vuyelo hi ndlela yihi?
Hi vula yini hi 'rhaza'?
Sayense ya manguva lawa yi pfumela leswaku a ku na xisekelo xa biology xo avanyisa vanhu hi 'tirhaza' to hambana.
Rhaza i ndlela yo hlengeleta vanhu hi ku ya hi swikombiso swa miri, ku fana na muhlovo wa nhlonge. Yi languteka yi ri ya ntumbuluko, kambe i xivumbeko xa vanhu (social construct) - mianakanyo leyi vumbiweke hi tinhlengeletano ta vanhu, ku nga ri ntiyiso lowu kumekaka eka biology. Vanhu va avelana ku tlula 99.9% wa DNA ya vona, naswona ku na ku hambana ka tinyimba (genetic variation) ko tala endzeni ka ntlawa wun'wana ni wun'wana lowu vuriwaka wa rhaza ku tlula exikarhi ka mintlawa.
- Xihlawuhlawu (racism) i ripfumelo ra leswaku mintlawa leyi yi nga xaxametiwa hi xiyimo, yin'wana yi 'tlakukile' ku tlula yin'wana.
- Hi va-1800, Vaeuropa va ambexe ripfumelo leri hi ririmi ra sayense.
- Xihlawuhlawu lexi xa 'sayense' xi tirhisiwe ku pfumelela vuhlonga, timfumo letikulu na, endzhaku, ku dlayiwa ka vanhu vo tala.
Speaker notes
Hambanisa hi ku olova marito manharhu lawa vadyondzi va nga faneliki ku ma pfanganisa: rhaza (ntlawa), xihlawuhlawu (sisiteme ya ripfumelo ra xaxamelo), na xihlawuhlawu xa sayense/sayense-mavunwa (ku ringeta ku tiyisisa xaxamelo lexi hi sayense). Kandziyisa leswaku ku vula rhaza 'xivumbeko xa vanhu' a swi vuli leswaku xihlawuhlawu i xa miehleketo ntsena - vuyelo bya xona i bya ntiyiso lebyi vavisaka. Hlamusela leswaku ha yini sayense a yi tsakisa mintlawa leyi nga na matimba: yi endle ku nga ringani ku languteka ku fana na ntumbuluko ku ri ni ku hlawula.
Ku avanyisa vanhu hi mintlawa
Vativi va ntumbuluko va le Yuropa va sungule ku avanyisa vanhu hi mixaka leyi tiyeke - naswona hi ku miyela va va xaxameta hi xiyimo.
Hi nkarhi wa Enlightenment, vativi va sayense va ringete ku avanyisa swilo hinkwaswo leswi hanyaka. Carl Linnaeus (1735) na Johann Blumenbach (1795) va avile vanhu va va mixaka yitsongo ya 'tinxaka-nxaka' hi ku ya hi muhlovo wa nhlonge na xivumbeko xa nkolo wa nhloko. Blumenbach u vumbe rito Caucasian naswona, xa nkoka, u vekile Vaeuropa ehenhla ka pulani yakwe.
- Ku avanyisa a ku languteka ku nga yi eluhlangothini, kambe a ku vumba xaxamelo xa swiyimo (hierarchy) laha Vaeuropa a va ri xikombiso lexinene.
- Mintlawa leyi yi vumbiwe hi nkarhi wa vuhlonga na timfumo letikulu leti a ti andza.
- Vaehleketi va endzhaku va khome mixaka leyi vumbiweke onge a yi tiyile naswona ya ntumbuluko.
Speaker notes
Veka erivaleni goza leri fihliweke: ku avanyisa (ku hlela) ku hundzukile xaxamelo (ku xaxameta hi xiyimo) handle ka vumbhoni byo karhi bya xaxamelo. Blumenbach hi yexe a a nga tiyisi xaxamelo ku tlula lava a va n'wi tirhisa, kambe valandzeri vakwe va tiyisile mintlawa yakwe - lexi i xikombiso lexinene xa ndlela leyi sayense yi nga soholotiwaka ku tirhela ku hlawula hi ku nga twisisi (prejudice). [SME] Tiyisisa masiku/vunyiki hi ku kongoma (Linnaeus 1735 Systema Naturae; Blumenbach 1795 edition) ku pimanisa na xihloko xa SAHO ku nga si va production.
Xihlawuhlawu xa sayense
Ku pima tinhloko na mimiri ku 'tiyisisa' xaxamelo lexi a xi tshamele xi bohiwile ka ha ri emahlweni.
Hi va-1800, valandzeri va xihlawuhlawu va tirhise switirhisiwa swo fana na craniometry (ku pima ku kula ka nkolo wa nhloko) na phrenology (ku hlaya swikuku ehenhla ka nhloko) ku vula leswaku mintlawa yin'wana a yi tlharihile ku tlula yin'wana. Hi vula leswi xihlawuhlawu xa sayense-mavunwa (pseudo-scientific racism) hikuva xi tirhise xivumbeko xa sayense kasi xi honisa ndlela leyinene - valavisisi a va lava vumbhoni byo tiyisisa leswi se a va swi pfumela.
- Vuxokoxoko byi hlawuriwile, byi hlayiwile hi ku hoxa kumbe byi vumbiwile ku seketela ku tlakuka ka Vaeuropa.
- Xigimeto (xaxamelo xa rhaza) a xi ehleketiwa ka ha ri emahlweni ndzavisiso wu nga si sungula.
- Xi nyike vuhlonga, ku hlula ka vukoloni na ku hambanisa vanhu (segregation) xivangelo lexi xiximekaka, xa 'sayense'.
Speaker notes
Kandziyisa xiphiqo xa ndlela (method), hikuva i mbilu ya mhaka: sayense-mavunwa yi hundzuluxa endlelo ra sayense hi ku sungula hi nhlamulo kutani yi lava nseketelo. Craniometry (xikombiso, minhlengeleto ya tinhloko ya valavisisi vo fana na Samuel Morton) endzhaku yi kombisiwile leswaku a yi tele hi ku tsakela tlhelo rin'we na swihoxo. Hlanganisa na vuswikoti bya FET byo kambela ku tshembeka ka swihlovo - lava a va ri 'vativi' lava vulawuri bya vona byi tirhisiweke hi ndlela yo biha.
Social Darwinism
Ku hundzuluxa dyondzo (theory) ya ntumbuluko yi va xivangelo xa tihanyi ta vanhu.
Buku ya Charles Darwin leyi nge On the Origin of Species (1859) yi hlamusele ndlela leyi mixaka ya swiharhi yi cincaka hi ku hlawula ka ntumbuluko (natural selection). Van'wana - ngopfu-ngopfu Herbert Spencer, loyi a vumbeke xiga lexi nge survival of the fittest (ku sala ka lava tiyeke) - va swi tirhise hi ndlela leyi hoxeke eka tinhlengeletano ta vanhu. Social Darwinism yi vule leswaku matiko yo fuwa, mintlawa na 'tirhaza' a ti fuma hikuva a ti tlakukile hi ntumbuluko.
- Yi kombise ku nga ringani na vusweti byi ri swilo swa ntumbuluko naswona swi laveka.
- Yi pfumelele vukoloni (imperialism): ku hlula a ku kombisiwa ku fana na 'lava tiyeke' va hlula 'lava tsaneke'.
- Biology ya Darwin yi soholotiwile; a nga vulanga leswaku vanhu van'wana va fanele va fuma van'wana.
Speaker notes
Va kongoma eka vadyondzi va FET: Social Darwinism i ku tirhisa Darwin hi ndlela yo hoxa, ku nga ri langutelo ra Darwin hi yexe (ndhavi wo tolovelekaka wa xikambelo). Spencer, ku nga ri Darwin, hi yena a vumbeke 'survival of the fittest'. Ntirho-nkulu wa mianakanyo a ku ri wa maehleketelo (ideological) - yi endle ku aka ka timfumo letikulu ta Vaeuropa na ku nga ringani ka ikhonomi loku tikaka ku languteka ku fana na milawu ya ntumbuluko leyi ku nga riki na munhu la nga kotaka kumbe la faneleke ku yi kaneta.
Eugenics (vuswivuri bya vanhu)
Loko vanhu va kota ku swivula swimila ni tihomu leti antswaka, van'wana va vutisa, ha yini va nga swivuli vanhu lava 'antswaka'?
Eugenics (ku suka eka Xigriki leswi vulaka 'ku velekiwa kahle') yi thyiwe vito hi Francis Galton, muzukulu wa Darwin, hi 1883. A yi kongomisile ku 'antswisa' ntsengo wa vanhu hi ku khutaza lava 'tiyeke' ku va ni vana (positive eugenics) na ku sivela lava 'nga tiyangaka' ku endla tano (negative eugenics) - hi ku hambanisa vanhu, ku yirisa mavandla, na ku pfaliwa ka ku veleka hi mfumelo (forced sterilisation).
- 'Lava nga tiyangaka' a swi katsa swisiwana, lava khubyekeke, lava vabyaka miehleketo na vanhu lava nga riki vabasa.
- Yi hundzule xihlawuhlawu xa sayense-mavunwa pulani ya swiendlo swa mfumo.
- Hi masungulo ya va-1900, eugenics a yi tolovelekile naswona yi xiximiwa eYuropa na eUSA.
Speaker notes
Leyi i sulayidi ya nkoka: eugenics i laha mianakanyo ya khombo yi vaka mapulani ya swiendlo swa mfumo ehenhla ka vanhu va xiviri. Xiya leswaku eugenics a yi nga ri ripfumelo ra le matlhelo - a yi dyondzisiwa etiyunivhesiti letikulu naswona yi seketeriwa hi vativi va sayense lava xiximekaka, vapolitiki na vacinci-swilo eka matlhelo hinkwawo ya tipolitiki. Ku xiximeka koloko hi kona a ku endla leswaku yi va ya khombo swinene. Kombisa ka ha ri emahlweni leswaku tisulayidi timbirhi leti landzelaka ti kombisa eugenics yi vekiwa eka nawu.
Eugenics eTikweni ra America (United States)
America a ri tiko ro sungula ku hundzula eugenics yi va pholisi ya mfumo leyikulu.
Ku sukela hi 1907, swifundzhankulu swa US swi humese milawu yo pfala ku veleka hi mfumelo eka vanhu lava a va vuriwa 'a va tiyanga'. Eka nandzu wa 1927 lowu nge Buck v. Bell, Huvo-nkulu ya Vululamiseri (Supreme Court) yi pfumelele ku pfaliwa ka ku veleka, laha Muavanyisi Oliver Wendell Holmes a tsaleke marito lama nga na ndzuma lama nge, 'Switukulwana swinharhu swa lava pfumalaka miehleketo swa ringana.' Vaamerika va magidi yo tala va pfaliwe ku veleka handle ko pfumela, naswona 1924 Immigration Act yi tirhise miehleketo ya eugenics ku susa mintlawa 'leyi nga laviwiki'.
- Lava khumbekaka a va ri swisiwana, lava khubyekeke na lava humaka eka vanhu vatsongo (minority) ku tlula mpimo.
- Eugenics ya US a yi nyikiwa mali, yi hleleriwile naswona a yi tsakeriwa emisaveni hinkwayo.
- Vativi va sayense ya rhaza va le Jarimani va dyondze milawu ya America hi vukheta tanihi xikombiso.
Speaker notes
Dyondzo ya nkoka hi leswaku ndlela yo ya eka vusweti bya Nazi a yi sunganga eJarimani. USA, tiko ra vufumi bya vanhu (democracy), ri sungule pholisi ya eugenics ya mfumelo, naswona vaendli-milawu va Nazi va tshahe hi ku pfuleka milawu ya America loko va tsala ya vona. Khoma xitshaho xa Buck v. Bell hi vukheta - xi vitane tanihi ntiyiso wa matimu wa tingana, ku nga ri xirhukano xo tlhela xi phindhaphindhiwa hi ku olova. [SME] Tiyisisa ntsengo wa ku pfaliwa ka ku veleka (lowu talaka ku tshahiwa tanihi lowu tlulaka 60,000 eka malembe-xidzana ya vu-20) na xivulwa xa 'nawu wo sungula' wa Indiana wa 1907 ku pimanisa na xihlovo xa SAHO ku nga si va production.
Vukoloni na ku dlayiwa ka rixaka ra Herero na Nama (genocide)
eGerman South West Africa (namuntlha i Namibia), mianakanyo ya rhaza yi vange leswi vo tala va swi vitanaka ku dlayiwa ka rixaka ko sungula ka malembe-xidzana ya vu-20.
Loko vanhu va Herero na Nama va pfukela vufumi bya vukoloni bya Jarimani, Jenerali Lothar von Trotha u humese xileriso xo herisa (extermination order) (1904). Lava poneke va hlongoriwe va yisiwa emananga kumbe emakhampeni yo pfaleriwa (concentration camps), laha magidi ma feleke kona. Tinhloko ta lava feke ti rhumeriwe eJarimani ku ya tirhisiwa eka ndzavisiso wa 'sayense ya rhaza'.
- Vativi va matimu va ehleketa leswaku ku tekelela va Herero va 65,000 na va Nama va 10,000 va dlayiwile.
- Dyondzo ya rhaza yi hundzule ku dlayiwa ka vanhu vo tala ku va ku 'susiwa ka ntumbuluko' ka vanhu 'lava tsaneke'.
- Mianakanyo yoyinwe ya makhampe na xaxamelo xa rhaza a yi ta tlhela yi humelela eYuropa endzhaku ka makhume ya malembe.
Speaker notes
Sulayidi leyi yi simeka mianakanyo leyi nga twisisekiki eka vusweti bya xiviri lebyi nga na vuyelo eka xifundzha xa Afrika Dzonga hi ku kongoma (Namibia a yi fumiwa hi Afrika Dzonga eka xiphemu-nkulu xa malembe-xidzana ya vu-20). Kandziyisa vuxokoxoko byo chavisa bya tinhloko leti rhumeriweke eka ndzavisiso wa rhaza - byi kombisa sayense-mavunwa na madzolonga yo tala swi phamela man'wana na man'wana. Kombisa ndlela yo ya emahlweni ku ya eka Nazi Germany handle ko pfanganisa swiendlakalo swimbirhi swi va xin'we. [SME] Ndlela ya 'ku dlayiwa ka rixaka ko sungula ka malembe-xidzana ya vu-20' na tinhlayo ta lava feke swi tirhisiwa hinkwako kambe swa kanetiwa hi mpimo; tiyisisa ku pimanisa na xihloko xa SAHO xa Herero Revolt.
Rhaza-nkulu (master race) ra Nazi
Vanazi va vumbe mfumo hinkwawo hi sayense-mavunwa ya rhaza-nkulu ra 'Aryan'.
Endzhaku ka 1933, Nazi Germany yi endle xaxamelo xa rhaza xisekelo xa nawu. Va vumbe rhaza-nkulu ra Aryan (Herrenvolk) kutani va hlamusela Vayuda, Roma, vanhu vantima na van'wana tanihi 'valala' lava tsaneke. Milawu ya Nuremberg (Nuremberg Laws, 1935) yi tekele Vayuda vuaki bya tiko (citizenship) kutani yi yirisa vukati exikarhi ka Vayuda na Vajarimani van'wana - yi hundzula xihlawuhlawu xa sayense-mavunwa xi va sisiteme ya nawu yo susa vanhu.
- Nawu wa 1933 wu pfumelele ku pfaliwa ka ku veleka hi mfumelo ka lava 'nga tiyangaka hi nkoka wa nyimba', wu landzelela eugenics ya US.
- Xihaxa-mahungu (propaganda), swikolo na sayense hinkwaswo a swi dyondzisa xaxamelo xa rhaza tanihi ntiyiso.
- Ku susiwa ka vanhu ku kule goza hi goza: ku suka eka vuaki bya tiko, ku ya eka nhundzu, ku ya eka vutomi bya vona.
Speaker notes
Kombisa vadyondzi endlelo leri nhloko-mhaka ya CAPS yi lavaka va ri twisisa: mianakanyo ya rhaza yi va 'xiphemu xa nkoka xa pholisi na milawu ya mfumo'. Milawu ya Nuremberg i xikombiso lexi twalaka swinene - nawu lowu hlamuselaka leswaku i mani la hlayiwaka tanihi munhu hi ku helela. Kombisa ndlela yo kongoma leyi humaka eka sulayidi yo sungula ya eugenics ya US: nawu wa ku pfaliwa ka ku veleka wa Jarimani wa 1933 wu vumbiwe hi xiphemu hi ku ya hi milawu ya America. Kandziyisa ndlela ya goza-goza ya ku xanisiwa - a swi sunganga hi ku dlaya, swi sungule hi maphepha (paperwork).
Holocaust
Mianakanyo ya rhaza yi gimetile hi ku dlayiwa ka timiliyoni ta vanhu hi ndlela leyi hleleriweke, ya vundzhawu-tirhi (industrial).
Hi nkarhi wa Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava, mfumo wa Nazi wu endle Holocaust - ku dlayiwa hi vomu, hi ku hleleka, ka kwalomu ka Vayuda va timiliyoni ta tsevu, swin'we na Roma, vanhu lava khubyekeke, valala va tipolitiki na van'wana lava a va tekiwa va nga faneriwi hi vutomi. Leki a ki gimeto ro chavisa ra malembe-xidzana ya miehleketo ya rhaza leyi a yi xaxametile vanhu kutani yi endla hi ku ya hi xaxamelo lexi.
- Lava khubyekeke a va ri exikarhi ka lava khumbekeke ku sungula, hi ku tirhisa pulani ya khale ya 'euthanasia' (ku dlaya vavabyi).
- Vulawuri bya mfumo (bureaucracy), sayense na thekinoloji swi tirhisiwe ku dlaya hi mpimo lowukulu wa vundzhawu-tirhi.
- Holocaust yi yima tanihi xitsundzuxo lexikulu swinene xa laha mianakanyo ya rhaza yi nga yisaka kona.
Speaker notes
Leyi i sulayidi leyi nga na vutitwi swinene - yi khome hi ku tika na ku khathala. Hlayisa nhlokomho eka ku lahleka ka vutomi bya vanhu na eka ku tsundzuka, ku nga ri eka vuxokoxoko byo chavisa (graphic). Endla mhaka yo xopaxopa leswaku Holocaust a yi nga ri vuhunguki byo tsutsuma kambe i gimeto ro tika ra mianakanyo leyi vadyondzi va yi landzeleleke dyondzo hinkwayo: ku avanyisa, xaxamelo, ku tsongahata vumunhu, ku susiwa, kutani ku herisiwa. Xiya vuletelo bya SAHO byo dyondzisa Holocaust naswona hlanganisa na timfanelo ta vanhu leti humeleleke endzhaku (Universal Declaration of Human Rights ya 1948 na rito 'genocide').
Mianakanyo ya rhaza na Afrika Dzonga
Mikhuva yoyinwe ya miehleketo ya rhaza yi vumbe ku hambanisiwa ka vanhu (segregation) na apartheid ekaya.
Afrika Dzonga a ri xiphemu xa ntsheketo lowu wa misava hinkwayo. Mimfumo ya vukoloni na ya vatshami (settler) yi tirhise mianakanyo yoyinwe ya sayense-mavunwa ku pfumelela ku hlula, ku tekiwa ka misava (land dispossession) na ku hambanisa vanhu. Endzhaku ka 1948, apartheid yi vumbe sisiteme ya nawu hinkwayo ehenhla ka ku avanyisa hi rhaza - ngopfu-ngopfu eka Population Registration Act ya 1950, leyi aveke munhu un'wana ni un'wana eka 'rhaza' ya ximfumo.
- Vativi va matimu hakanyingi va pimanisa milawu yo sungula ya apartheid na milawu ya rhaza ya Nazi.
- Eka hafambirhi, mfumo, ku nga ri biology, wu bohile leswaku i mani la nga eka 'rhaza' yihi.
- Ku twisisa sayense ya mavunwa ya rhaza swi pfuna ku hlamusela leswaku ha yini apartheid a yi nga lulamanga ku sukela emitsungeni ya yona.
Speaker notes
Veka erivaleni nkoka wa nhloko-mhaka eka vadyondzi va Afrika Dzonga: mianakanyo leyi dyondziweke laha a hi ntsena xiphiqo xa Vaeuropa, yi tirhisiwe ku aka ku hambanisiwa ka vanhu na apartheid ekaya. Endla ku pimanisa hi vukheta na Nazi Germany (hafambirhi va tirhise ku avanyisa ka mfumo) kasi u xiya ku hambana - apartheid a yi kongomisile ku tirhisiwa (exploitation) ni ku hambanisa hi ku lawuriwa ku ri ni ku herisa vanhu. Leswi swi hlanganisa emahlweni na tiyuniti ta apartheid ta Giredi 11 na 12.
Ku suka eka ku avanyisa ku ya eka khombo lerikulu
- 1735 Linnaeus u avanyisa 'tinxaka-nxaka' ta vanhu
- 1859 Darwin u kandziyisa buku ya On the Origin of Species
- 1883 Galton u thya vito ra 'eugenics'
- 1904 Ku dlayiwa ka rixaka ra Herero na Nama ku sungula
- 1927 Buck v. Bell wa US wu pfumelela ku pfaliwa ka ku veleka hi mfumelo
- 1935 Milawu ya Nuremberg ya Nazi
- 1941-45 Holocaust
- 1948-50 Milawu ya ku avanyisa ya apartheid eAfrika Dzonga
Speaker notes
Tirhisa timeline ku tiyisa nkanelo tanihi nketo wa xivangelo na vuyelo: mianakanyo (ku avanyisa) yi tiya yi va sayense-mavunwa (Social Darwinism, eugenics), leyi tsariwaka eka nawu (US, Nazi Germany, Afrika Dzonga) kutani yi endliwa madzolonga (ku dlayiwa ka rixaka ka vukoloni, Holocaust). Kombela vadyondzi va kombeta leswaku i swiendlakalo swihi swi nga 'mianakanyo', swihi swi nga 'milawu' na leswaku swihi swi nga 'madzolonga' - u tiyisa xivumbeko-nkulu xa nhloko-mhaka ku nga si va swivutiso swo kambela.
Leswi hi swi dyondzeke
Mianakanyo yi na matimba: sayense ya mavunwa ya rhaza, loko se yi pfumeriwile naswona yi endliwile nawu, yi tekile vutomi bya makhume ya timiliyoni.
Eka dyondzo leyi hi landzelerile ndlela leyi 'rhaza' yi vumbiweke, yi nga kumiwanga; ndlela leyi sayense-mavunwa (Social Darwinism na eugenics) yi nyikeke xihlawuhlawu xifunengeto lexi xiximekaka; na ndlela leyi, loko mimfumo yi tsale mianakanyo leyi eka nawu, vuyelo byi sukeke eka ku pfaliwa ka ku veleka hi mfumelo byi ya eka ku dlayiwa ka rixaka ka vukoloni na Holocaust. Ku dyondza matimu lawa i xitsundzuxo hi khombo ra mianakanyo leyi tsongahataka vanhu - naswona i ku sirhelela timfanelo ta vanhu na xindzhuti xa vumunhu.
Q. Hlamusela leswaku ha yini vativi va matimu va hlamusela sayense ya rhaza ya malembe-xidzana ya vu-19 tanihi 'sayense-mavunwa'. Kombeta ndlela leyi swigimeto swi fikeleriweke ha yona. (6 marks)
Q. 'Mianakanyo ya rhaza yi ve ya khombo hakunene ntsena loko mimfumo yi yi hundzule nawu.' Xana wa pfumelelana na leswi? Tirhisa swikombiso swimbirhi ku ya emahlweni swo huma eka dyondzo leyi ku seketela nhlamulo ya wena. (8 marks)
Q. Pimanisa ndlela leyi rhaza yi tirhisiweke ha yona eNazi Germany na eka apartheid ya Afrika Dzonga. Kombeta ku fana kun'we na ku hambana kun'we. (6 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku vuya eka xivulwa xo sungula - rhaza i xivumbeko xa vanhu lexi nga na vuyelo bya xiviri lebyi onhaka swinene - naswona u tiyisisa nhlamulo ya timfanelo ta vanhu leyi landzeleke 1945. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi nkambelo lowu tsariweke kumbe mbulavurisano lowu hleleriweke; ku averiwa ka tinhlayo (marks) ku landzela mifanelo ya CAPS ya matsalelo yo andzisiwa na ku pimanisa swihlovo (Q2 i xiphemu xitsongo/xitsalwa; Q3 yi toloverisa vuswikoti byo pimanisa lebyi nhloko-mhaka yi byi lavaka). Tsundzuxa vadyondzi leswaku nhloko-mhaka leyi yi seketela tiyuniti ta apartheid na timfanelo ta vanhu leti landzelaka.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Ideas of race in the late 19th and 20th centuries
- Resource type
- Presentation