Mfecane/Difaqane, u gonya ha muvhuso wa Zulu nga fhasi ha Shaka, na u vhumbululwa hafhu ha politiki kha vhupo hoṱhe.
Speaker notes
Thomani nga u livhisa vhagudiswa kha tshifhinga na fhethu: 'nga murahu ha 1750' zwi amba minwaha ya phanḓa na nga tshifhinga tsha mathomo a vho 1800 kha ngomu na kha ribuvhu ḽa vhubvaḓuvha ḽa zwino ḽa Afrika Tshipembe, Lesotho, eSwatini, Mozambique na Zimbabwe. Ni sumbedze zwithu zwiraru: (1) tshifhinga tsha khakhathi tshine tsha vhidzwa Mfecane (Nguni) kana Difaqane/Lifaqane (Sotho-Tswana), (2) u gonya ha muvhuso wa Zulu wo khwaṱhaho wo vhumbululwaho, na (3) nḓila ye vhathu vha vhupo vha peteledzwa kana vha fhaṱa mivhuso miswa nga u fhindula. Ombedzelani uri hetshi ndi tshifhinga tshine vhaḓivhazwakale vha kha ḓi hanedzana ngatsho.
Nga vhufhelo ha vho 1700 vhupo ho vha hu na mahosi manzhi a Vharema o ḓiimisaho - hu si shango ḽo litshelaho ḽo lindelaho u dzula.
Kha ribuvhu ḽa vhubvaḓuvha ḽo nonaho ho dzula mahosi a vhaambi vha Nguni; kha highveld ho dzula zwitshavha zwa Sotho-Tswana. Vhunzhi ho vha vhalimi vho ṱanganelaho vhe vha fuwa kholomo na u lima mavhele na mmbevha, vho dzudzanywa nga mahosi a saizi dzo fhambanaho.
- Kholomo dzo vha lupfumo, tshiimo na mutheo wa u fulufhela ha politiki.
- Vhurumo ha nembe na kholomo ho ṱanganisa ngomu na tshiṱiṱi tsha Portugal tsha Delagoa Bay (Maputo).
- U engedzea ha vhathu zwo amba u ṱaṱisana hunzhi ha shango, maḓi na mahatsi.
Speaker notes
Khakhululani ngano ya kale ya uri ngomu ho vha 'ho litshelaho': hetshi tsho vha tshifhinga tsho dzuliwaho, tsho bveledzaho, tshi na sisiteme dza politiki dzo ḓiimisaho. Ombedzelani kholomo sa mutheo wa ikonomi na politiki - maanḓa a khosi o vha o ḓitika kha kholomo na vhatevheli vhe dzi vha kunga. Sumbedzani zwikhukhulisi zwi tshi engedzea (u engedzea ha vhathu, u ṱaṱisana ha mahatsi, u ṱaṱisana ha vhurumo) ngauri hezwi zwi dzhenisa nga tshiṱoho kha khani ya zwiitisi zwa Mfecane kha maslaidi a tevhelaho.
Tshifhinga tsha nndwa yo phaḓalalaho, u pfuluwa na tshanduko ya politiki mathomoni a ḓana ḽa miṅwaha ḽa vhu-19.
Mfecane ndi ipfi ḽa Nguni ḽine ḽa anzela u ṱalutshedzwa sa 'u pwashwa' kana 'u phaḓaladzwa'; Difaqane (kana Lifaqane) ndi ipfi ḽa Sotho-Tswana ḽa khakhathi ye, ḽine ḽa anzela u vhewa kha 1815 u swika 1840. Mahosi o lwa, a phaḓalala nahone a vhumbululwa hafhu, nahone vhathu vhanzhi vha peteledzwa.
- Mahosi maṱuku o ṱanganiswa kha mivhuso mihulwane yo vhumbululwaho.
- Vhabaḓekanyi vho tshimbila kha highveld, vha tshi thithisa zwitshavha kule na ribuvhu.
- Mivhuso miswa u fana na ya Zulu, Ndebele, Sotho, Swazi na Gaza ya vhumbea.
Speaker notes
Ṋeani vhagudiswa madzina oṱhe mavhili nahone ni ombedzele uri vha a shumise nga u tevhekana - maipfi mavhili a sumbedza mavhonele a zwigwada zwa nyambo zwo fhambanaho zwe zwa tshenzhela mafhungo eneo. Ṱalutshedzani maitele, hu si fhedzi ipfi: u ṱanganela (zwipiḓa zwinzhi zwiṱuku zwi tshi vha zwiṱuku zwihulwane), u pfuluwa na u vhumbwa ha mivhuso. Sevhani uri maduvha na vhulwadze vhufu ndi zwo hanedzanaho, zwine zwa vhea slaidi ya historiography nga murahu.
Vhaḓivhazwakale vha hanedzana nga zwiitisi. Phindulo yo naka i lingana zwiitisi zwinzhi nthani ha u sasaladza muthu muthihi.
Mupo
U engedzea ha vhathu na ḓala ḽihulu (ḽine ḽa elelwa sa nḓala ya Madlathule) zwo engedza u ṱaṱisana ha shango na mahatsi.
Vhurumo
U ṱaṱisana u langa vhurumo ha nembe na kholomo nga Delagoa Bay ho ṱuṱuwedza mahosi u fhaṱa mivhuso mihulwane ya masole.
Politiki
Vharangaphanḓa vha na dziṱhoho u fana na Dingiswayo na Shaka vho ṱanganisa maanḓa, vha tshi ṱanganisa vha vhaḓivho vho ṱaṱaho nga nndwa na vhushaka.
Tsikeledzo ya nnḓa
Vhaṅwe vhaḓivhazwakale vha amba uri u thutshela vhapika u bva Delagoa Bay na ṱhoḓea ya vhashumi kha mukano wa Cape zwo ita vhunzhi ha khakhathi.
Speaker notes
Hetshi ndi tshiṱoho tsha musaukanyo tsha ndeme kha FET. Sumbedzani u humbula ha zwiitisi zwinzhi: a hu na tshiitisi tshithihi tshine tsha eḓana. Sevhani uri mabugu a kale o sasaladza vhupondi ha Shaka fhedzi ('great man' history), ngeno ngudo dza zwino dzi tshi ombedzela mupo, vhurumo na u thutshela ha nnḓa. Karata ya vhuṋa i sumbedza khani ya Cobbing ine ya ambiwa nga murahu. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u vhea zwiitisi nga vhuleni na u zwi ṱanganisa nthani ha u zwi ṅwala fhedzi.
Phanḓa ha Shaka, Khosi Dingiswayo wa vhaMthethwa o dzudzanya hafhu nḓila ye vhaṱhannga vha shumela muvhuso.
Dingiswayo o fhaṱa vhaMthethwa uri vha vhe maanḓa mahulwane vhukati ha Nguni ya devhula. U ambiwa na u dzudzanya vhaṱhannga kha amabutho - mmbi dza minwaha dze dza shumela khosi - zwe zwa khwaṱhisa vhuvhusi vhukati na maanḓa a masole.
- Amabutho o ṱanganisa vhanna nga minwaha nthani ha nga lushaka, zwa vha vhofhela kha muvhusi.
- Dingiswayo o dzhia Shaka a tshee muṱuku a mu tsireledza nahone a mu bveledza.
- Nga murahu ha musi Dingiswayo o vhulahwa nga muṱaṱisani, Shaka o ṱanganisa vhaMthethwa kha maanḓa a Zulu o gonyaho.
Speaker notes
Vheani Dingiswayo sa muthu wa vuḓa uri vhagudiswa vha si dzhie Shaka sa muthu o thomaho zwithu zwoṱhe u bva kha si tshithu - u bvela phanḓa na tshanduko. Sisiteme ya amabutho ndi tshiṱaho tsha ndeme: nga u ṱanganisa u fulufhela nga zwigwada zwa minwaha zwi shumelaho muvhusi, mahosi o kona u fhira u fhambana ha malushaka na u vha na mmbi dzo laulwaho. Sevhani uri zwidodombedzwa zwa vhutshilo ha Dingiswayo zwi bva nga tshipiḓa kha sialala ḽa mulomo ḽa nga murahu nahone zwi tea u dzhielwa nga vhuronwane.
U bva nga hu ṱoḓaho u vha 1816 Shaka kaSenzangakhona o shandukisa muhosi muṱuku a u ita muvhuso wo khwaṱhesaho kha vhupo.
Speaker notes
Ṱalutshedzani maano nga u tou vha khagala: 'dzumbani' ḽi fasha swina ngeno maṋanga mavhili a tshi tanga, nahone 'malukuni' (vhalindeli) vha lindela nga murahu, kanzhi vho livha kule uri vha si xele mbilu. Ombedzelani uri mvusuludzo dzo vha dza politiki na dza masole - Shaka o ṱanganisa vhathu vho kundaho kha lushaka luswa lwa Zulu, ndi ngazwo muvhuso wo lwela u fhira ene. Fara Shaka nga vhuronwane: iledzani u mu renda na tshifanyiso tsha kale tsha vhusiwana tsha ṱhirannga i fanaho malofha; mu sumbedzeni sa mufhaṱa-muvhuso o vunḓekanaho, a si na khathutshelo, kha tshifhinga tsha khakhathi.
Muvhuso wa Shaka wo ṱanganisa maanḓa, kholomo na vhathu nga fhasi ha khosi.
Muvhuso wa Zulu wo langa kholomo, shango na mushumo wa mmbi nga khosi. U ṱanganiswa uku ho ita muvhuso wa khwaṱha, fhedzi ho vha na khakhathi. Nga 1828 Shaka o vhulahwa nga vharathu vhawe vha nṱha wa muthihi Dingane na Mhlangana; Dingane a dzhia khuhulo.
- Amabutho o vha a sa koni u malana u swikela khosi i tshi vha vhofholola, zwa vhea vhanna kha mushumo.
- Muṱhuho wa kholomo na mavhele wo elela kha khoro ya vhuhosi.
- Nga fhasi ha Dingane muvhuso wa ṱavhanya wa sedzana na khombo ntswa: Voortrekkers vha Great Trek.
Speaker notes
Sumbedzani nḓila ye u ṱanganiswa ha maanḓa ha vha mutheo wa khwaṱha na u sa dzikiswa - u ṱanganisa maanḓa zwi kunga u ṱaṱisana nṱha, ndi ngazwo hu na u vhulaha. Sumbedzani u ṱangana na Great Trek (u vhulahwa ha Retief na Nndwa ya Blood River nga 1838) zwine vhagudiswa vha zwi guda tshoṱhe kha u anḓana ha vhukoloni. Vhea tshiṱoho hafha kha u shuma ha ngomu ha muvhuso wa Zulu nthani ha nndwa dza vhatrekker.
Zwigwada zwi shavhaho kana u ṱuwa kha khakhathi zwo hwala khakhathi kule ngomu na phanḓa.
Musi mahosi a tshi kundwa kana a nanga u ṱuwa, vharangaphanḓa vho thoma mivhuso miswa kule na Zululand. Mzilikazi, we a vha muṅwe wa vhalanguli vha Shaka, o ṱuwa a ranga phanḓa vhaNdebele (Matabele) kha highveld nahone nga murahu devhula u sha Limpopo u ya Zimbabwe ya zwino.
- Ndebele ya Mzilikazi yo thutshela na u vhumbulula zwitshavha zwa highveld phanḓa ha u dzula tsini na Bulawayo.
- Soshangane o thoma muvhuso wa Gaza kha vhupo ha zwino ha Mozambique ya tshipembe.
- Sobhuza I o kuvhanganya vhathu devhula u vhumba mutheo wa muvhuso wa Swazi.
Speaker notes
Shumisani slaidi iyi u sumbedza saizi: Mfecane/Difaqane a si ngano ya Zulu fhedzi fhedzi tshanduko ya vhupo yo swikaho Zimbabwe na Mozambique. Khwaṱhisedzani uri u tshimbila hunzhi ho bveledza mivhuso ya tshoṱhe na vhuḓiimiseli ha lushaka ha zwino. Ni vhe na vhuronwane u sumbedza vhathu vho peteledzwaho sa vhashumi vhane vha khou fhaṱa hafhu zwitshavha zwavho, hu si vhaholefhali fhedzi.
A si u fhindula hoṱhe ho vha nndwa - vhaṅwe vharangaphanḓa vho fhaṱa tsireledzo nga vhudavhidzani na vhudzumbamo.
Kha highveld Moshoeshoe I o kuvhanganya vhabaḓekanyi na zwitshavha zwo phaḓalalaho nahone a fhaṱa lushaka luswa lwa Basotho (Sotho). U bva nga hu ṱoḓaho u vha 1824 o ita vhuḓikhethululi hawe kha thavha yo saraho nṱha ya Thaba Bosiu, ye ya vha yo leluwaho u tsireledzwa kha vhathutsheli.
- O ṱanganisa na u tsireledza vhathu vho shavhaho Difaqane, a engedza vhatevheli vhawe.
- O shumisa vhudavhidzani, u adzima kholomo na vhushaka ha mbingano na tsireledzo.
- Muvhuso we a u thoma wo vha mutheo wa Lesotho ḽa zwino.
Speaker notes
Vhambedzani maano a Moshoeshoe na nḓila ya masole ya Shaka - vhoṱhe vho vha vhafhaṱi vha mivhuso, fhedzi Moshoeshoe o ḓitika nga vhungoho kha vhudavhidzani, vhudzumbamo na khoto ya mupo. Hezwi zwi ṋea vhagudiswa tshifanyiso tsha vhuvhili tsha vhurangaphanḓa nahone zwi sumbedza uri u ṱanganisa zwo vha zwi tshi nga vha zwa u ḓitsireledza na zwa vhupondi. Ni ṱumanye phanḓa na Basotho Wars dza nga murahu khilaho Free State na Lesotho ḽa zwino.
- c.1795 Dingiswayo o fhaṱa maanḓa a Mthethwa na sisiteme ya amabutho
- c.1816 Shaka o vha khosi ya Zulu nahone a thoma u anḓana
- c.1821 Mzilikazi o ṱuwa a ranga phanḓa vhaNdebele ngomu
- c.1824 Moshoeshoe o dzula Thaba Bosiu, a fhaṱa muvhuso wa Basotho
- 1828 Shaka o vhulahwa; Dingane a dzhia khuhulo ya Zulu
- 1830s Difaqane yo vhumbulula highveld; Great Trek ya swika ngomu
Speaker notes
Shumisani laini ya tshifhinga u ṱanganisa u tevhekana na u ṱangana - sevhani uri maitele manzhi o itea nga tshifhinga tshithihi kha vhupo vho fhambanaho, hu si nga laini yo lugaho. Elelwadzani vhagudiswa uri maduvha manzhi haya ndi a hu ṱoḓaho nahone o vhumbululwa hafhu u bva kha sialala ḽa mulomo na maṅwalwa a nga murahu, ndi ngazwo vhaḓivhazwakale vha hanedzana nga tshifhinga tshenetsho. Slaidi iyi ndi fhethu havhuḓi ha u awela phanḓa ha khani ya historiography.
Nga vho 1980 na vho 1990 vhaḓivhazwakale vho vhudzisa ngano ya sialala ya Mfecane yoṱhe.
Muḓivhazwakale Julian Cobbing o amba uri muhumbulo wa 'Mfecane' ya Vharema yo ḓiimisaho yo shumiswa sa alibi - ngano ya u dzumbamisa ye ya sasaladza vhupondi ha Vharema ngeno i tshi dzumba u thutshela vhapika ha Vhaeuropa u bva Delagoa Bay na u thutshela vhashumi kha mukano wa Cape. Vhaṅwe vhaḓivhazwakale, u fana na Elizabeth Eldredge, vho vhudzisa zwipiḓa zwa khani yawe nahone vha ṋea vhuimo ha vhukati.
Muhumbulo wa Mfecane wo shumiswa u ṱalutshedza u bvisa mushumo wa vha nnḓa kha vhupondi ha tshifhinga tshenetsho. U ṱaluswa ha khani ine ya ṱumanywa na Julian Cobbing (1988)
- Mavhonele a sialala: zwiitisi zwa ngomu zwa Vharema, zwo dzudzeaho kha Shaka na Zulu.
- Mavhonele a mvusuludzo: u thutshela ha Vhaeuropa na ṱhoḓea ya vhashumi zwo ita vhunzhi ha thithiso.
- Vhaḓivhazwakale vhanzhi zwino vha takalela ṱhanganyelo ya zwiitisi zwa ngomu na zwa nnḓa.
Speaker notes
Slaidi iyi i bveledza vhutsila ha FET ha u pfesesa divhazwakale sa ṱhaluso. Ṱalutshedzani 'historiography' (ngudo ya nḓila ine divhazwakale ḽa ṅwalwa ngayo) na ngoho ine mafhungo mathihi a nga anzeledzwa nga nḓila dzo fhambanaho. Vhulungani zwo linganaho: khaedu ya Cobbing yo vha ya ndeme nahone yo kombetshedza u humbululuwa hafhu, fhedzi khani dzawe dzinzhi dzo tou ambiwa dzo hanedzwa, nahone vhuimo ha vhunzhi ndi ṱhanganyelo. [SME] Khwaṱhisedzani mabvo na maduvha a khani dza Cobbing na Eldredge na u ṱaluswa ho ambiwaho kha bugu ya CAPS yo dzudzanywaho phanḓa ha u shumisa; u ambiwa ndi tsumbo, hu si u ambiwa ha kwevhaho.
Khakhathi yo sia tshanduko dza tshoṱhe dza politiki, matshilisano na tsivhingo.
Nga hu ṱoḓaho u vha 1840 mmap ḽa politiki ḽa Afrika Tshipembe ḽo vha ḽo fhambana vhukuma. Mivhuso mihulwane miṱuku yo ṱanganiswaho yo imela mahosi manzhi maṱuku, nahone u tshimbila ha vhathu ho litshisa na u dzulisa hafhu vhupo vhuhulwane. Zwiṅwe zwipiḓa zwa highveld zwo vhonala zwi si na vhathu vhanzhi kha Voortrekkers vha tshi swika - mafhungo o shumiswaho u tikedza khani dza 'shango ḽo litshelaho'.
- Mivhuso miswa ya maanḓa: Zulu, Ndebele, Swazi, Gaza na Basotho.
- Tshifanyiso tsha amabutho tsha muvhuso wo ṱanganiswaho, wa masole tsho phaḓalala vhukuma.
- Thithiso yo vhumba nḓila na fhethu he u dzula ha vhukoloni ha nga murahu ha itea.
Speaker notes
Kokodzani zwithu zwoṱhe zwo ṱanganela nga u bvela phanḓa na tshanduko. Sevhani vhagudiswa khagala vhukiho ha ngano ya 'shango ḽo litshelaho': vhupo ho thithiswa na u dzulwa hafhu, a ho ngo litshelwa nga mupo, nahone ngano yeneyo yo shumiswa nga murahu u tikedza u dzhielwa. Sevhani uri tshivhalo tsha vhafu tshine tsha ambiwa kha Mfecane (kanzhi tshi ambiwa sa vhathu vhathihi u swika vhavhili milioni) tshi na khani vhukuma nahone tshi nga vha tsho engedzwa. [SME] Khwaṱhisedzani ndi mvelelo dzifhio na tshivhalo tshifhio tsha vhafu tshine kharikhulamu ya CAPS i tama vhagudiswa vha tshi zwi bveledza hafhu.
Tshifhinga tsha nga murahu ha 1750 tsho vhumbulula hafhu mivhuso, vhathu na mikano ya Afrika Tshipembe - nahone tshi kha ḓi hanedzwa vhukuma.
No sedzulusa Mfecane/Difaqane, u gonya ha muvhuso wa Zulu nga fhasi ha Shaka, u thoma ha mivhuso miswa nga Mzilikazi, Sobhuza na Moshoeshoe, na khani ya vhaḓivhazwakale nga ha zwe zwa itisa zwoṱhe.
Q. Ṱalutshedzani zwine maipfi 'Mfecane' na 'Difaqane' a amba zwone, na uri ndi ngani maipfi mavhili a tshi shumiselwa tshifhinga tshithihi. (4 marks)
Q. Haseledzani tshanduko dza masole na dza politiki dze Shaka a dzi ḓivhadza, nahone ni ṱalutshedze nḓila ye dza thusa u fhaṱa muvhuso wa Zulu. (8 marks)
Q. Vhaḓivhazwakale vha hanedzana nga zwiitisi zwa Mfecane. Vhambedzani ṱhaluso mbili nga fhasi nahone ni ṋee tsheo yaṋu yo tikwaho. (8 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khaseledzo yo dzudzanywaho; u gaganyedzwa ha mmaraka zwi tevhela nḓila dza CAPS dza source-based na u ṅwala ho engedzeaho. Q1 i lingaho mihumbulo, Q2 i lingaho musaukanyo wa tshiitisi-na-mvelelo wa muvhuso wa Zulu, na Q3 i lingaho vhutsila ha nṱha ha u lingana ṱhaluso dzi ṱaṱisanaho. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u shumisa vhutanzi na u tenda u sa vha na vhungoho. Elelwadzani uri hetshi tshiṱoho tshi ṱumana phanḓa na Tshiṱoho tsha 5, u anḓana ha vhukoloni Afrika Tshipembe nga murahu ha 1750.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- Transformations in southern Africa after 1750
- Resource type
- Presentation