Mfecane/Difaqane, ku tlakuka ka mfumo wa Vazulu ehansi ka Shaka, na ku vumbiwa hi vuntshwa ka tipolitiki etikweni hinkwaro.
Speaker notes
Sungula hi ku kombisa vadyondzi nkarhi na ndhawu: 'endzhaku ka 1750' swi vula malembe lama ranganeke na ma le xikarhi ka le ku sunguleni ka va-1800 endzeni na le matlhelweni ya lwandle ya vuxeni ya leswi sweswi ku nga Afrika-Dzonga, Lesotho, eSwatini, Mozambique na Zimbabwe. Kombisa mihaha minharhu: (1) nkarhi wa mpfilumpfilu lowu vuriwaka Mfecane (hi Vanguni) kumbe Difaqane/Lifaqane (hi Vasotho-Tswana), (2) ku tlakuka ka mfumo wa matimba wa Vazulu lowu hlengeletiweke, na (3) ndlela leyi vanhu va matlhelo va susiweke kumbe va akeke tiko rintshwa ha yona hi ku hlamula. Kombisa leswaku lowu i nkarhi lowu vativi va matimu va tshamaka va kanetana ha wona.
Eku heleleni ka va-1700 tiko a ri ri kaya ka swifundzhankulu swo tala swa Vaafrika leswi tiyimeleke - a ku nga ri misava yo ka yi nga ri na munhu leyi rindzeleke ku akiwa.
Etlhelweni ra vuxeni ra lwandle leri nga ni ntumbuluko a ku tshama swifundzhankulu swa vavulavuri va Xinguni; ehenhla ka tintshava (highveld) a ku tshama tinhlengeletano ta Vasotho-Tswana. Vunyingi a ku ri varimi lava hlanganisaka ku rima ni ku fuwa, lava a va rima tihomu ni ku byala mavele na mabele, naswona a va hlengeletiwile eka swifundzhankulu swa saizi yo hambana.
- Tihomu a ti ri rifuwo, xiyimo ni masungulo ya vutshembeki bya tipolitiki.
- Bindzu ra timhondzo ni tihomu a ri hlanganisa endzeni ni doroba ra Maputukezi eDelagoa Bay (Maputo).
- Ku andza ka vanhu swi vula mphikizano lowukulu wa misava, mati ni madyelo.
Speaker notes
Lulamisa mavunwa ya khale ya leswaku endzeni a ku ri 'ku nga ri na munhu': leri a ri ri tiko leri akiweke, leri humesaka swakudya, leri nga ni mafambiselo ya tipolitiki lama simekiweke. Kandziyisa tihomu tanihi xikombiso xa ikhonomi ni tipolitiki - matimba ya hosi a ma titshege hi tihomu ni valandzeri lava ti nga va kokaka. Kombisa mintshikelelo leyi andzaka (ku andza ka vanhu, mphikizano wa madyelo, timholovo ta bindzu) hikuva leti ti nghenisa hi ku kongoma eka ku kanetana malunghana ni tisusumeteri ta Mfecane eka tislayidi leti landzelaka.
Nkarhi wa nyimpi leyi hangalakeke, ku rhurha ni ku cinca ka tipolitiki eku sunguleni ka lembe-xidzana ra vu-19.
Mfecane i rito ra Xinguni leri hangava ri hundzuluxeriwaka tanihi 'ku pfotloxa' kumbe 'ku hangalasiwa'; Difaqane (kumbe Lifaqane) i rito ra Xisotho-Tswana ra mpfilumpfilu wolowo, lowu hangava wu vekiwaka eka kwalomu ka 1815 ku ya eka 1840. Swifundzhankulu a swi lwa, swi tshovana kutani swi tiendla hi vuntshwa, naswona vanhu vo tala va susiwile ehandle.
- Swifundzhankulu leswitsongo swi mitiwile hi mifumo leyikulu leyi hlengeletiweke.
- Vabaleki va fambafamba ehenhla ka tintshava, va kavanyeta vanhu lava a va ri kule ni lwandle.
- Mifumo mintshwa yo fana ni ya Vazulu, Vandebele, Vasotho, Vaswazi na Vagaza yi vumbekile.
Speaker notes
Nyika vadyondzi mavito hava-mbirhi kutani u va sindzisa ku ma tirhisa swin'we - marito lamambirhi ya kombisa langutelo ra mintlawa yo hambana ya tindzimi leyi tokotaka swiendlakalo leswi fanaka. Hlamusela endlelo, ku nga ri rito ntsena: ku hlanganisiwa (swintsongo swo tala swi va swikulu swa nhlayo yitsongo), ku rhurha ni ku vumbiwa ka mifumo. Tsundzuxa leswaku masiku ni tinhlayo ta lava feke swa kanetana, leswi vekaka xiyimo xa slayidi ya historiography endzhaku.
Vativi va matimu va kanetana malunghana ni tisusumeteri. Nhlamulo yo saseka yi kambisisa swivangelo swo tala ku ri ni ku hehla munhu un'we.
Ntumbuluko
Ku andza ka vanhu ni ndlala leyikulu (leyi tsundzukiwaka tanihi ndlala ya Madlathule) swi engetela mphikizano wa misava ni madyelo.
Bindzu
Mphikizano wo lawula bindzu ra timhondzo ni tihomu eDelagoa Bay wu khutaze tihosi ku aka mifumo leyikulu ya masocha.
Tipolitiki
Varhangeri lava navelaka matimba yo fana na Dingiswayo na Shaka va hlengeleta matimba, va mita vaakelani lava tsaneke hi nyimpi ni ntwanano.
Ntshikelelo wa le handle
Van'wana va vativi va matimu va vula leswaku ku phangiwa ka vahlonga eDelagoa Bay ni ku laveka ka vatirhi eku heleleni ka Cape swi fambise vunyingi bya madzolonga.
Speaker notes
Lowu i mbilu ya nxopanxopo ya xihloko eka FET. Kombisa ku ehleketa hi swivangelo swo tala: a ku na xivangelo xin'we lexi ringaneleke. Vula leswaku tibuku ta khale a ti hehla vukarhi bya Shaka bya ntsena ('great man' history), kasi vulavisisi lebyintshwa byi kandziyisa ntumbuluko, bindzu ni ku phangiwa ka le handle. Karidi ya vumune yi nghenisa kanetano ya Cobbing leyi hlamuseriwaka endzhaku. Khutaza vadyondzi ku landzelanisa ni ku hlanganisa swivangelo ku ri ni ku swi longoloxa ntsena.
Emahlweni ka Shaka, Hosi Dingiswayo wa Vamthethwa u lulamise ndlela leyi majaha a ma tirhela mfumo ha yona.
Dingiswayo u akile Vamthethwa lerova va va matimba lamakulu exikarhi ka Vanguni va le n'walungwini. U fambelanisiwa ni ku hlengeleta majaha eka amabutho - tinhlengeletano ta malembe leti a ti tirhela hosi - leswi tiyiseke vulawuri lebyi hlengeletiweke ni matimba ya masocha.
- Amabutho a ma hlengeleta vavanuna hi malembe ku ri ni hi rixaka, leswi va boheke eka mufumi.
- Dingiswayo u teke Shaka lontshwa ehansi ka nsirhelelo wa yena kutani a n'wi tlakusa.
- Endzhaku ka loko Dingiswayo a dlayiwile hi nala, Shaka u mite Vamthethwa eka matimba ya Vazulu lama andzaka.
Speaker notes
Veka Dingiswayo tanihi munhu wa buloho leswaku vadyondzi va nga khomi Shaka onge u vumbile hinkwaswo ku suka eka ku hava - ku ya emahlweni ni ku cinca. Sisiteme ya amabutho i xibumabumelo xa nkoka: hi ku hlengeleta vutshembeki eka mintlawa ya malembe leyi tirhelaka mufumi, tihosi a ti kota ku hlula ku avana ka marixaka ni ku veka masocha lama dyondzisiweke. Vula leswaku vuxokoxoko bya vutomi bya Dingiswayo byi huma exihlanganeni eka mbulavurisano wa nomu wa endzhaku naswona byi fanele ku languteriwa hi vuxiyaxiya.
Ku sukela kwalomu ka 1816 Shaka kaSenzangakhona u hundzule xifundzhankulu lexitsongo xi va mfumo wa matimba swinene etikweni.
Speaker notes
Hlamusela maqhinga hi ku kongoma: 'xifuva' xi khoma nala kasi 'timhonga' timbirhi ti n'wi rhendzela, kutani 'swirhunga' (masocha lama sekeriweke) ma yima endzhaku, hakanyingi ma langute etlhelweni leswaku ma nga lahlekelwi hi ntamu. Kandziyisa leswaku ku cinca a ku ri ka tipolitiki ku fana ni ka masocha - Shaka u mite vanhu lava hluriweke eka tiko rintshwa ra Vazulu, hi yona mhaka mfumo wu tshameke endzhaku ka yena. Khoma Shaka hi vuxiyaxiya: papalata ku n'wi endla ganyingani ni xifaniso xa khale xa xihlawuhlawu xa mudlayi wa vanhu; n'wi kombise tanihi muaki wa mfumo wa vutshila ni tihanyi eka nkarhi wa madzolonga.
Mfumo wa Shaka wu hlengelete matimba, tihomu ni vanhu ehansi ka hosi.
Mfumo wa Vazulu wu lawula tihomu, misava ni ntirho wa amabutho hi ku tirhisa hosi. Ku hlengeletiwa loku ku endle mfumo wu va ni matimba, kambe wu tlhela wu vanga timholovo. Hi 1828 Shaka u dlayiwile hi vamakwavo va yena va rin'we tata Dingane na Mhlangana; kutani Dingane u teke xiluvelo.
- Amabutho a ma nga koti ku teka vasati ku fikela loko hosi yi va ntshunxa, leswi hlayiseke vavanuna entirhweni.
- Xibalo xa tihomu ni mavele a xi khuluka xi ya entsindza wa vuhosi.
- Ehansi ka Dingane mfumo hi ku hatlisa wu langutane ni xisongo lexintshwa: Vavoortrekker va Great Trek.
Speaker notes
Kombisa ndlela leyi ku hlengeletiwa ku nga masungulo ya matimba ni ku nga tshamiseki - ku hlengeleta matimba ku hlohlotela mphikizano ehenhla, hi yona mhaka ku nga va ni ku dlayiwa. Nghenisa ku hlangana ni Great Trek (ku dlayiwa ka Retief ni Nyimpi ya Blood River hi 1838) leyi vadyondzi va yi dyondzaka hi vutlhari ehansi ka ku andza ka vulawuri bya vukoloni. Hlayisa nkongomelo laha eka ku tirha ka le ndzeni ka mfumo wa Vazulu ku ri ni tinyimpi ta vatrekker.
Mintlawa leyi balekaka kumbe leyi tshovanaka ku suka eka nyimpi yi teke mpfilumpfilu yi wu yisa kule endzeni ni le handle.
Loko swifundzhankulu swi hluriwa kumbe swi hlawula ku famba, varhangeri va simekile mifumo mintshwa ekule na Zululand. Mzilikazi, loyi khale a a ri un'wana wa varhangeri va masocha va Shaka, u tshovanile kutani a rhangela Vandebele (Matabele) ku ya ehenhla ka tintshava kutani eku heteleleni a tsemakanya nambu wa Limpopo a nghena eZimbabwe ya namuntlha.
- Vandebele va Mzilikazi va phangile ni ku vumba hi vuntshwa vanhu va tintshava emahlweni ka ku tshama ekusuhi na Bulawayo.
- Soshangane u simekile mfumo wa Gaza eka leswi sweswi ku nga Mozambique ya dzonga.
- Sobhuza I u hlengelete vanhu en'walungwini ku vumba mbilu ya mfumo wa Vaswazi.
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku kombisa vukulu: Mfecane/Difaqane a ku nga ri ntsheketo wa Vazulu ntsena kambe ku cinca ka tiko hinkwaro ku fika eZimbabwe na Mozambique. Tiyisa leswaku vunyingi bya minhambana leyi byi vumbile mifumo leyi tshamaka ni vunhu bya matiko ya namuntlha. Tivonela ku kombisa vanhu lava susiweke tanihi vaendli lava tirhaka ku aka hi vuntshwa vanhu va vona, ku ri ni tanihi vaxaniseki lava nga endliki nchumu.
A hi nhlamulo hinkwayo a yi ri ya nyimpi - van'wana va varhangeri va akile nsirhelelo hi vuxaka bya matiko ni vutshamo.
Ehenhla ka tintshava Moshoeshoe I u hlengelete vabaleki ni vanhu lava hangalakeke kutani a aka vunhu byintshwa bya Vabasotho (Vasotho). Ku sukela kwalomu ka 1824 u endle vutshamo bya yena bya matimba ehenhla ka ntshava yo etlela ehenhla ya Thaba Bosiu, leyi a yi olova ku yi sirhelela eka vaphangi.
- U mite ni ku sirhelela vanhu lava balekaka Difaqane, a andzisa valandzeri va yena.
- U tirhise vuxaka bya matiko, ku lombisa tihomu ni ntwanano wa vukati ku ri ni nsirhelelo ntsena.
- Mfumo lowu a wu simekeke wu vile masungulo ya Lesotho ya namuntlha.
Speaker notes
Fananisa qhinga ra Moshoeshoe ni ndlela ya masocha ya Shaka - havambirhi a va ri vaaki va mifumo, kambe Moshoeshoe u titshege swinene hi vuxaka bya matiko, vutshamo bya nsirhelelo ni ntshava ya ntumbuluko yo sirhelela. Leswi swi nyika vadyondzi xikombiso xa vumbirhi xa vurhangeri naswona swi kombisa leswaku ku hlengeletiwa a ku nga va ka nsirhelelo ku fana ni ka vukarhi. Fambelanisa emahlweni ni Tinyimpi ta Vabasotho eka Free State ni Lesotho ya namuntlha.
- c.1795 Dingiswayo u aka matimba ya Vamthethwa ni sisiteme ya amabutho
- c.1816 Shaka u va hosi ya Vazulu kutani a sungula ku andza
- c.1821 Mzilikazi u tshovana kutani a rhangela Vandebele endzeni
- c.1824 Moshoeshoe u tshama eThaba Bosiu, a aka mfumo wa Vabasotho
- 1828 Shaka u dlayiwile; Dingane u teka xiluvelo xa Vazulu
- 1830s Difaqane yi vumba hi vuntshwa tintshava; Great Trek yi fika endzeni
Speaker notes
Tirhisa layini ya nkarhi ku tiyisa ku landzelelana ni ku pfumbelana - vula leswaku maendlelo yo tala ma humelele hi nkarhi wun'we ematlhelweni yo hambana, ku ri ni hi layini yo lulama. Tsundzuxa vadyondzi leswaku masiku yo tala lawa ma hangava kwalomu ka naswona ma vumbiwile hi vuntshwa ku suka eka mbulavurisano wa nomu ni matsalwa ya endzhaku, hi kona vativi va matimu va kanetanaka hi nkarhi lowu. Slayidi leyi i ndhawu leyinene yo wisa emahlweni ka mbulavurisano wa historiography.
Eka va-1980 na va-1990 vativi va matimu va kanete ntsheketo wa khale wa Mfecane hi woxe.
Mutivi wa matimu Julian Cobbing u vurile leswaku mongo wa 'Mfecane' ya Vaafrika hi yoxe wu tirhisiwile tanihi alibi - ntsheketo wo tumbeta lowu hehlaka madzolonga ya Vaafrika kasi wu tumbeta ku phangiwa ka vahlonga hi Vaeuropa eDelagoa Bay ni ku phangiwa ka vatirhi eku heleleni ka Cape. Van'wana va vativi va matimu, yo fana na Elizabeth Eldredge, va kanete swiphemu swa xikanetano xa yena kutani va nyika xiyimo xa le xikarhi.
Mongo wa Mfecane wu tirhisiwile ku hlamusela ku susa xiave xa vanhu va le handle eka madzolonga ya nkarhi lowu. Ku hundzuluxeriwa ka xikanetano lexi fambelanisiwaka na Julian Cobbing (1988)
- Langutelo ra khale: swivangelo swa le ndzeni swa Vaafrika, swi sekeriwa eka Shaka ni Vazulu.
- Langutelo ra vuntshwa (revisionist): ku phangiwa hi Vaeuropa ni ku laveka ka vatirhi swi fambise vunyingi bya mpfilumpfilu.
- Vativi va matimu vo tala sweswi va rhandza ku hlanganisa swivangelo swa le ndzeni ni swa le handle.
Speaker notes
Slayidi leyi yi hluvukisa vutshila bya FET bya ku twisisa matimu tanihi nhlamuselo. Hlamusela 'historiography' (dyondzo ya ndlela leyi matimu ma tsariwaka ha yona) ni leswaku ha yini swiendlakalo swin'we swi nga sketiwa hi ku hambana swinene. Yi hlayise yi ringana: xikanetano xa Cobbing a xi ri xa nkoka naswona xi bohile ku ehleketa hi vuntshwa, kambe swikanetano swa yena swin'wana swa kanetana, naswona xiyimo xa vunyingi i ku hlanganisa. [SME] Kambisisa marito ni masiku ya swikanetano swa Cobbing na Eldredge ni ku hundzuluxeriwa loku kombisiweke eka buku ya CAPS leyi lehiweke emahlweni ka ku tirhisa; nhlamuselo i xikombiso, ku ri ni ku tshaha hi marito ntsena.
Mpfilumpfilu wu siyile ku cinca loku tshamaka ka tipolitiki, ka vanhu ni ka nhlayo ya vanhu.
Hi kwalomu ka 1840 mepe wa tipolitiki wa Afrika-Dzonga a wu languteka wu hambanile swinene. Mifumo minharhu leyikulu leyi hlengeletiweke yi siva swifundzhankulu swo tala leswitsongo, naswona ku fambafamba ka vanhu ku endle tindhawu letikulu ti va ta hava vanhu kutani ti tala hi vuntshwa. Tindhawu tin'wana ta tintshava a ti languteka ti nga tshamiwi swinene eka Vavoortrekker lava fikaka - mhaka leyi tirhisiweke ku seketela swikanetano swa 'misava yo ka yi nga ri na munhu'.
- Mifumo mintshwa ya matimba: Vazulu, Vandebele, Vaswazi, Vagaza na Vabasotho.
- Xikombiso xa amabutho xa mfumo lowu hlengeletiweke wa masocha xi hangalakile ku ya emahlweni.
- Mpfilumpfilu wu vumbile ndlela, ni ndhawu, leyi ku tshama ka vukoloni ka endzhaku ku humeleleke ha yona.
Speaker notes
Hlanganisa mihaha hi ku ya emahlweni ni ku cinca. Tsundzuxa vadyondzi hi ku kongoma va papalata mavunwa ya 'misava yo ka yi nga ri na munhu': tindhawu a ti kavanyetiwile kutani ti tala hi vuntshwa, ku ri ni ku va a ti hava vanhu hi ntumbuluko, naswona mavunwa lawa ya tirhisiwile endzhaku ku seketela ku phangiwa ka misava. Vula leswaku tinhlayo ta lava feke leti hangava ti tshahiwaka eka Mfecane (hakanyingi ti vuriwa timiliyoni yin'we ku ya eka timbirhi) a ti tiyisekisiwi naswona ta hangava ti hundziseriwile emahlweni. [SME] Tiyisisa leswaku i vuyelo byihi ni tinhlayo ta lava feke leti kharikhulamu ya CAPS yi lavaka vadyondzi va ti tlhela va ti tsala.
Nkarhi wa endzhaku ka 1750 wu vumbile hi vuntshwa mifumo, vanhu ni mindzilekano ya Afrika-Dzonga - naswona wa ha kanetana namuntlha.
U landzelerile Mfecane/Difaqane, ku tlakuka ka mfumo wa Vazulu ehansi ka Shaka, ku simekiwa ka mifumo mintshwa hi Mzilikazi, Sobhuza na Moshoeshoe, ni kanetano ya vativi va matimu malunghana ni leswi swi vangeke hinkwaswo.
Q. Hlamusela leswi marito ya 'Mfecane' na 'Difaqane' ma vulaka swona, ni leswaku ha yini marito havambirhi ma tirhisiwa eka nkarhi wun'we. (4 marks)
Q. Bulabula hi ku cinca ka masocha ni ka tipolitiki loku Shaka a ku nghenisaka, kutani u hlamusela ndlela leyi ku pfuneke ku aka mfumo wa Vazulu ha yona. (8 marks)
Q. Vativi va matimu va kanetana hi swivangelo swa Mfecane. Fananisa tinhlamuselo timbirhi ku tlula kutani u nyika xiboho xa wena lexi sekeriweke. (8 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mbulavurisano lowu hleriweke; ku averiwa ka tinhlayo ku landzela maendlelo ya CAPS ya swivutiso swa xihlovo ni ku tsala loku andziseke. Q1 yi kambela mongo, Q2 yi kambela nxopanxopo wa xivangelo-ni-vuyelo bya mfumo wa Vazulu, naswona Q3 yi kambela vutshila bya le henhla bya ku kambisisa tinhlamuselo leti phikizanaka. Khutaza vadyondzi ku kombisa vumbhoni ni ku pfumela ku kayivela ka vutiyisi. Tsundzuxa vona leswaku xihloko lexi xi fambelanisiwa emahlweni ni Xihloko 5, ku andza ka vukoloni eAfrika-Dzonga endzhaku ka 1750.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- Transformations in southern Africa after 1750
- Resource type
- Presentation