Nyanduladzo ya Furanisi
Nga nzila ifhio, vhukati ha 1789 na 1815, Furanisi yo wisela fhasi vhukhosi ha minwaha ya fumi la maidzana ya u dovha ya phaladza mihumbulo ya mbofholowo, u lingana na vhudzulapo shangoni lothe.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vha elana na mini na ipfi 'nyanduladzo'. Bveledzani uri Nyanduladzo ya Furanisi ndi tshiitea tsha mutheo tsha shango la musalauno: yo hanedza muhumbulo wa uri mahosi a vhusa nga ndaela ya Mudzimu, ya dovha ya bveledza muhumbulo wa uri maanda a wela kha vhadzulapo. Sumbedzani nzila ya ngudo: zwiitisi, 1789, Pfanelo dza Munna, Riphabuliki na Fhungudzo (Terror), Napoleon, na maanda a Nyanduladzo kha shango lothe.
Furanisi nga fhasi ha Ancien Regime
Phanda ha 1789, Furanisi yo vha muvhuso wa khosi u re na maanda othe, wo vhuswaho nga Khosi Louis XVI, ye ya amba uri i vhusa nga lufuno lwa Mudzimu.
Ancien Regime ('ndango ya kale') yo vha tshitshavha tsho omaho, tshine pfanelo dza muthu dza vha dzi tshi ithwa nga tshigwada tsha o bebelwaho khatsho. Khosi yo vha na maanda a tsini na othe, ho vha hu si na phalamennde yo khethiwaho, nahone vhathu vha fhasi vho vha vhe na fhungo laulo kha nzila ye vha vha vha tshi vhuswa ngayo.
- Furanisi yo vha na vhathu vhanzhi u fhira mibuso yothe ya Yuropa fhedzi yo vha yo fhambana lwa nga maanda.
- Khosi yo vha i tshi kona u valela vhathu tshotshi hu si na khaha (nga lettre de cachet).
- Lupfumo, mavhonele avhudi na u songo badela mithelo zwo vha zwi tshi hwanwa nga u bebelwa, hu si nga u shuma.
Speaker notes
Talutshedzani 'muvhuso wa khosi u re na maanda othe' na 'lufuno lwa Mudzimu' zwavhudi - mugudiswa wa FET u tea u kona u vhambedza hezwi na muvhuso wa ndayotewa kana wa demokirasi. Gandelani uri thaidzo yo vha i si khosi mbi fhedzi, fhedzi ndango yothe ya mavhonele avhudi o hwanwaho nga u bebelwa. Hezwi zwi dzudzanya musaukanyo wa zwiitisi kha slaidi dzi tevhelaho.
Tshitshavha tsho fhandekanywaho zwigwada zwiraru
Tshitshavha tsha Furanisi tsho vha tsho fhandekanywa nga mulayo kha 'zwigwada' zwiraru zwi re na pfanelo na milengeni yo fhambanaho vhukuma.
Tshigwada tsha U Thoma
Vhafunzi (Kereke). Tsumbo ya 1% ya vhathu, fhedzi vho vha vhe na mavu manzhi nahone vha sa badeli mithelo hafhu.
Tshigwada tsha Vhuvhili
Vhakoma (vhahulwane). Tsumbo ya 1-2% ya vhathu, vhe na mavhonele avhudi, mishumo mihulwane na u sa badela mithelo.
Tshigwada tsha Vhuraru
Vhanwe vhothe - tsumbo ya 97%: vhalimi, vhashumi na tshigwada tsha vhukati (bourgeoisie). Ndi vhone vhe vha badela mithelo minzhi.
Speaker notes
Gandelani mbuno ya musaukanyo: ho vha hu si vhathu vhanzhi vhe vha vha vha tshi shaya fhedzi, fhedzi u sa lingana ho vha ho nwalwa mulayoni. Bourgeoisie (tshigwada tsha vhukati tsho gudaho, tsha vhathu vha re na lupfumo) tsho vha tshi tshi vhengedza u badela mithelo na u thivhelwa kha maanda nga u bebelwa - vha vha vhaendisi vhahulwane vha Nyanduladzo. Vhudzisani vhagudiswa uri vha vhambedze u sa lingana ha mulayo na khethululo ya tshifhinga tsha apartheid ye vha i guda kha migiredi ya phanda, vha tshi dzudzanya u sa dzhielela phambano yothe fhethu huthihi.
Zwiitisi zwa Nyanduladzo
Khombo ya masheleni, sisiteme ya mithelo i si na vhulamukanyi na mihumbulo miswa ya tshivhindi zwo tanganelana zwa wisa ndango ya kale.
Nga vhufhelo ha vho-1780 muvhuso wa Furanisi wo vha wo fara khali nga milenzhe (bankrupt). Nndwa dzine dza dura - u katela na thikhedzo ya Nyanduladzo ya Amerika - dzo phazwa lupfumo lwa muvhuso, ngeno zwigwada zwivhili zwo khethelaho zwi tshi hana u badela mithelo. Khaho mmbi dzo tutuwedza mutengo wa vhurotho, zwiliwa zwa mutheo zwa vhashai.
- Ikonomi: mukolodo wa muvhuso, mulengeni wa mithelo u si na vhulamukanyi u welaho kha Tshigwada tsha Vhuraru, na u gonya ha mutengo wa vhurotho.
- Matshilisano: u vhengedza mavhonele avhudi a vhakoma na dzitama dza bourgeoisie.
- Vhutali: vhahumbuli vha Enlightenment (Vhutali) vha nga Rousseau, Voltaire na Montesquieu vho ambela u shumisa muhumbulo, pfanelo dza sialala na muvhuso u re na thendelano ya vhathu.
Speaker notes
Livhisani vhagudiswa uri vha fhambanyse zwiitisi zwa tshifhinga tshilapfu (u sa lingana ha ndango, mihumbulo ya Enlightenment) na zwipfumelisi zwa tshifhinga tshipfufhi (u fara khali nga milenzhe, khaho mmbi ya 1788, na mutengo wa vhurotho). U fhambanya heku ha tshiitisi-na-mvelelo ndi lusika luhulwane lwa divhazwakale ya FET. Sumbani uri mihumbulo i yothe a yo ngo disa Nyanduladzo - yo nea vhathu luambo lwa u toda tshanduko musi khombo i tshi swika.
U bva kha Estates-General u ya kha Buthano la Lushaka
Nga Shundunthule 1789 khosi yo vhidza Estates-General; nga vhege dzi si gathi Tshigwada tsha Vhuraru tsho vha tsho di vhidza ipfi la lushaka.
O shaya masheleni, Louis XVI o vhidza Estates-General - buthano le la vha li songo tangana u bva nga 1614. Musi Tshigwada tsha Vhuraru tshi tshi kundwa vouthu nga zwigwada zwivhili zwo khethelaho, vhaimeleli vhatsho vho di khethekanya vha di vhidza Buthano la Lushaka, vha amba uri vha imelela vhathu vha Furanisi.
- Vho valelwa nnda ha holo yavho ya mutangano, vhaimeleli vho tangana kha bammbiri la thenisi tsini.
- Kha Muano wa Bammbiri la Thenisi (Tennis Court Oath, 20 Fulwana 1789) vho ana uri a vha nga phutheledzi u swikela Furanisi i na ndayotewa.
- Hezwi zwo vha khaedu yo livhaho kha maanda a khosi a re othe.
Speaker notes
Talutshedzani uri ndi ngani nzila ya u vouta yo vha ya ndeme: nga thoho kana nga tshigwada. U vouta 'nga tshigwada' zwo tendela zwigwada zwivhili zwiuku zwo khethelaho uri zwi kunde misi yothe Tshigwada tsha Vhuraru tshihulu. Muano wa Bammbiri la Thenisi ndi tshifhinga tshine vhuvhusi ha thoma u shanduka u bva kha khosi u ya kha lushaka - tshiga tsha ndeme tsha musaukanyo. Gandelani vhutshele: hoku ho vha tshiito tsha zwa politiki tsho dzudzanywaho, hu si nyaladzo ya tshifhinga tshithihi.
U kwatiwa ha Bastille
Musi maswina a Paris a tshi kwata luvhondo lwa Bastille, Nyanduladzo yo vha nyaladzo khulwane ya vhathu.
Vha tshi ofha uri khosi i do shumisa maswole u fhelisa Buthano liswa, na vha tshi sinyuwa nga ndala na mitengo mihulu, tshigwada tsha vhathu tsha Paris tsho vhulaha Bastille - dzhele ya khosi na luvhondo lwe lwa vha lu tshi imela maanda a vhukhosi a u valela muthu nahoi nahone. U wa hatsho zwo sumbedza uri vhathu vha fhasi vha nga hanedza muvhuso.
- Bastille yo vha na zwilwadzo na phulula ye tshigwada tsha vhathu tshi i toda u itela u di tsireledza.
- U farwa hatsho zwo vha tshiga tshihulwane tsha Nyanduladzo.
- 14 Fulwana - Duvha la Bastille - a tshee ndi duvha la lushaka la Furanisi.
Speaker notes
Talutshedzani lupfumo lwa tshiga: ho vha na vhavhandwa vha si gathi fhedzi ngeno, nahone Bastille yo vha ya ndeme sa tshiga tsha maanda a khosi a sa langei u fhira sa dzhele. Slaidi iyi ndi fhethu havhudi ha u haseledza nga ha uri zwiga na maipfi zwi endedza zwiitea zwa divhazwakale. Sumbani u shanduka u bva kha khani ya politiki ya vhahulwane u ya kha nyanduladzo ya vhathu ya u katela vhathu vha Paris.
Ndivhadzo ya Pfanelo dza Munna na dza Mudzulapo
Buthano la Lushaka lo vhea milayo ya tshitshavha tshiswa: mbofholowo, u lingana na vhuvhusi ha vhathu.
Vhanna vha bebwa vha dovha vha dzula vha na mbofholowo na u lingana kha pfanelo. Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, Athikili 1, 1789
Ndivhadzo yo amba uri vhuvhusi vhu wela kha lushaka, hu si kha khosi, na uri muvhuso u hone u tsireledza pfanelo dza sialala. Yo fulufhedzisa mbofholowo ya u amba, u lingana phanda ha mulayo na tsireledzo kha u faniwa hu si na vhulamukanyi - mihumbulo ine na zwino i kha di ita ndayotewa dza dzhia.
- Yo fhelisa mavhonele avhudi a mulayo a vhakoma na vhafunzi.
- Yo amba uri vhadzulapo vhothe vha a lingana phanda ha mulayo.
- Milengeni yayo: a yo ngo nea vhathu vhothe vouthu, nahone pfanelo dza vhafumakadzi dzo vha dzo litshelwa - sa zwe Olympe de Gouges a lilela nga 1791.
Speaker notes
Lingelanani u pembelela na musaukanyo, zwine FET zwa zwi toda. Ndivhadzo ndi ya nyanduladzo vhukuma, nahone luambo lwayo lu pfala kha manwalwa a nga murahu - u katela na mvelele dza Ndayotewa ya demokirasi ya Afrika Tshipembe na Ndivhadzo ya Shango Lothe ya Pfanelo dza Vhathu. Fhedzi ni fanele u amba ngoho nga ha milengeni yayo: vhadzulapo 'vha shumaho' vs 'vha sa shumi', u litshelwa ha vhafumakadzi, na uri Furanisi yo vha i tshee na vhathu vho pikiwaho kholoni dzayo. 'Ndivhadzo ya Pfanelo dza Musadzi' ya Olympe de Gouges (1791) ndi mbuno yavhudi ya u haseledza. [SME] Khwathisedzani maipfi o teaho a Athikili 1 kha thalutshedzo ine tshikolo tsha i shumisa.
Magumo a vhukhosi
Musi Nyanduladzo i tshi khwatha, Furanisi yo fhelisa vhukhosi ya dovha ya vhulaha khosi yayo.
Khosi yo hana tshanduko nahone yo lingedza u shavha shango nga 1791. Nndwa na mibuso minwe ya Yuropa, ye ya ofha uri Nyanduladzo i do phaladzea, yo dzikisa khombo. Nga Khubvumedzi 1792 Furanisi yo dzhielwa Riphabuliki, nahone nga Phando 1793 Louis XVI o vhulahwa nga guillotine, ha tevhela Khosikadzi Marie Antoinette nga murahu.
- Nyendo ya u shavha ya lushaka lwa vhukhosi yo tshinya fulufhelo kha khosi.
- Nndwa dzo bvaho nnda na khombo ya ikonomi zwo sudzulusela politiki kha zwithu zwi si zwavhudi.
- Zwigwada zwo khwathaho zwi nga Jacobins zwo wana maanda kha Riphabuliki iswa.
Speaker notes
Sikani maga a u khwatha: nzila ine nndwa, nyofho na khombo ya ikonomi zwa sudzulusela mishumo ya tshanduko yo edzelaho u ya kha maga a khwathaho. U vhulahwa ha khosi ho vha khethekanyo khulwane - zwo amba uri a hu na muvhusi a re nntha ha mulayo kana ha lushaka. Farani u vhulahwa nga ngoho na nga u dzika; mbuno ndi u shanduka ha muhumbulo wa vhuvhusi, hu si zwidodombedzwa zwa u tutuwedza.
Fhungudzo (Terror)
U itela u tsireledza Riphabuliki, muvhuso wa nyanduladzo wo shumisa u fariwa na u vhulahwa ha vhanzhi - wa dovha wa fhindulela vhathu vhawo.
Wo sedzana na nndwa dzo bvaho nnda na khani ya nga ngomu, Komiti ya Tsireledzo ya Lushaka yo rangwa phanda nga Maximilien Robespierre yo dzhia maanda a tshihaladzhi. Nga dzina la u tsireledza Nyanduladzo, zwigidi zwa maswina a timatimaho vho farwa vha vhulahwa - vhanzhi nga guillotine - kanzhi nga murahu ha khaha dzi si na vhulamukanyi.
- Tsumbo ya vhathu vha 17 000 vho vhulahwa nga tshiofisi, nahone zwigidigidi zwinwe zwo fela dzhele kana kha khani dza tshitiriki.
- Nyofho yo shumiswa nga vhungoho sa tshishumiswa tsha muvhuso.
- Nga Fulwana 1794 Robespierre ene mune o wiselwa fhasi a vhulahwa, ha fhela Fhungudzo.
Speaker notes
Iyi ndi slaidi yo teaho u itwa nga vhuleme - i fanele u farwa nga vhudifhinduleli hu si u renda vhuhali. Mbudziso ya musaukanyo kha vhagudiswa vha FET: naa nzudzanyo yo fhaselwaho kha pfanelo na mbofholowo i nga divhonisa fhungudzo na u vhulaha u itela u di tsireledza? Sumbedzani Fhungudzo sa tsevho nga ha nzila ine nyofho na maanda a tshihaladzhi a nga tshinya mbofholowo dzine nyanduladzo i amba uri i a dzi tsireledza. Litshani zwibalo zwi tshi vha zwa ngoho ni ledze u dodombedza tshavhuhali. [SME] Khwathisedzani zwibalo zwa u vhulahwa ni tshi vhambedza na bugu ine ya khou shumiswa; nyeledzo dza vharathedzi dza fhambana.
Nyanduladzo nga tshipfufhi, 1789-1815
- 1789 Estates-General; Muano wa Bammbiri la Thenisi; u kwatiwa ha Bastille; Ndivhadzo ya Pfanelo dza Munna
- 1791 Ndayotewa ya u thoma yo nwalwaho; u shavha ha khosi ho kundelwaho
- 1792 Furanisi yo dzhielwa Riphabuliki
- 1793 U vhulahwa ha Louis XVI; Fhungudzo i a thoma
- 1794 U wa na u vhulahwa ha Robespierre; Fhungudzo i a fhela
- 1799 Napoleon u dzhia maanda nga khuphulo (coup)
- 1804 Napoleon u ambadzwa Emperor; Napoleonic Code
- 1815 Napoleon u kundwa Waterloo
Speaker notes
Shumisani slaidi iyi u khwathisa nzudzanyo phanda ha u saukanya Napoleon na maanda a Nyanduladzo. Vhudzisani vhagudiswa uri vha topole zwifhinga zwa u shanduka na u lavhelesa muvhala: mathomo a fulufhelo (1789), u khwatha na fhungudzo (1793-94), ha dovha ha vha na muvhusi muthihi o khwathaho (Napoleon). Muvhala uyu wa u gonya-na-u-wa u dovhelela kha nyanduladzo nnzhi nahone u fanela u bulwa khagala.
Napoleon: mula wa ndaka na muxengedzi wa Nyanduladzo
Muhulwane wa maswole a re na vhutali o dzhia maanda, a fhelisa phembo, a phaladza mihumbulo ya nyanduladzo - ngeno a tshi di ita emperor.
Nga 1799 Napoleon Bonaparte o dzhia maanda nga khuphulo (coup), a fhelisa minwaha ya u sa dzika. Nga 1804 o di ambadza Emperor. O londa zwinwe zwe Nyanduladzo ya zwi wana - zwihulu u lingana phanda ha mulayo nga Napoleonic Code - fhedzi o dovha a vhusa sa muvhusi wa tshihaladzhi, a thivhela vhaandani nahone a fhata muvhuso muhulu (empaea) nga nndwa.
- Napoleonic Code yo phaladza u lingana phanda ha mulayo na pfanelo dza thundu kha Yuropa yothe.
- Dzikundo dzawe dzo hwala mihumbulo ya nyanduladzo - na u i lwela - u swika kule na Furanisi.
- Nga murahu ha u kundwa Waterloo nga 1815, vhukhosi ho vhuya Furanisi, fhedzi ndango ya kale a yo ngo kona u vhuyedzedzwa yothe.
Speaker notes
Napoleon o vhewa nga vhungoho sa muthu a sa pfali khagala - iyi ndi mbudziso khulwane ya musaukanyo. Vhudzisani: naa o fhedzisa Nyanduladzo kana o i xengedza? O khwathisa u lingana phanda ha mulayo na mishumo ya u fhelela, fhedzi a pwashekanya mbofholowo ya politiki a di ambadza emperor. Tutuwedzani vhagudiswa uri vha fare ngoho mbili dzothe khathihi nge u mu vhidza fhedzi 'muvhudi' kana 'muvhi'.
Maanda a Nyanduladzo kha shango lothe
Mihumbulo ya Nyanduladzo yo phaladzea u swika kule na Furanisi nahone i kha di ita shango la musalauno.
Pfanelo dza vhathu
Muhumbulo wa uri vhathu vhothe vha na pfanelo nge vha vha vhathu wo kwama manwalwa a nga murahu, u katela na Ndivhadzo ya Shango Lothe ya Pfanelo dza Vhathu ya 1948.
Haiti
Vhathu vho pikiwaho kholoni ya Furanisi ya Saint-Domingue vho dzhia luambo lwa mbofholowo nahone, nga 1804, vha kunda Nyanduladzo ya Haiti - nyanduladzo ya u thoma yo bvelelaho ya vhathu vho pikiwaho.
Milwo ya u lwa vhukoloni
Khumbelo dza mbofholowo, u lingana na u di vhusa dzo tutuwedza milwo ya vhudziimiseli na mbofholowo kha shango lothe, u katela na Afrika.
Speaker notes
Slaidi iyi i tanganya divhazwakale ya Yuropa na divhazwakale ya shango lothe na ya Afrika, sa zwine CAPS ya toda. Nyanduladzo ya Haiti ndi ya ndeme: yo sumbedza u hanedzana kha mihumbulo ya Furanisi, i tshi sumbedza uri vhathu vhe Furanisi ya vha litshela vho hwala mafulufhedziso a Nyanduladzo u fhira Furanisi ine yene. Sikani mutalo wo dzikaho, u si wa u shandukisa tshifhinga, u ya kha milwo ya mbofholowo ya nga murahu, u katela ya Afrika Tshipembe, hune luambo lwa pfanelo na u lingana lu pfala 1789. [SME] Khwathisedzani vhudzike ha zwine ha lavhelelwa nga ha Nyanduladzo ya Haiti kha Giredi 10 kha lunwalo lwa CAPS lwa zwino.
Mbofholowo, U Lingana, Vhukoni
Nyanduladzo yo nea shango la musalauno luambo luswa lwa politiki.
Liberte, Egalite, Fraternite - Mbofholowo, U Lingana, Vhukoni. Slogani ya Nyanduladzo ya Furanisi, i kha di vha slogani ya lushaka ya Furanisi
Maipfi aya mararu o fara fulufhedziso la Nyanduladzo: mbofholowo kha maanda a sa langei, u lingana phanda ha mulayo, na vhukoni vhukati ha vhadzulapo. Vhukati ha fulufhedziso ili na zwa vhukuma - kale na zwino - ndi tshinwe tsha zwine zwa ita uri Nyanduladzo i vhe ya ndeme u gudwa.
Speaker notes
Shumisani slaidi iyi u pfuluwa u bva kha tshanzhelo u ya kha musaukanyo. Vhudzisani vhagudiswa uri vha linganyise: Nyanduladzo ya Furanisi yo tevhedzela slogani yayo lwa vhukuma-vhukuma? Hezwi zwi tanganya zwe zwa vhuyelelwa (pfanelo, u lingana phanda ha mulayo) na zwe zwa kundelwa (Fhungudzo, u litshelwa, vhuvhusi ha tshihaladzhi ha Napoleon) nahone zwi vha dzudzanyela mbudziso dza musedzuluso.
Zwe ra guda - na mbudziso dza u fhindula
Nyanduladzo ya Furanisi yo pwasha ndango ya kale ya thoma mihumbulo ya vhudzulapo na pfanelo dzine dza kha di ita shango lashu.
Nga vhukati ha ligume linwe fhedzi, Furanisi yo pfuluwa u bva kha vhukhosi ha maanda othe u ya kha riphabuliki u ya kha empaea. Yo kundelwa u fhelela mafulufhedziso manzhi ayo, fhedzi yo shandula lwa tshoṱhe nzila ine vhathu vha humbula ngayo nga ha maanda, pfanelo na vhudzulapo - i tshi tutuwedza nyanduladzo na ndayotewa kule na Yuropa.
Q. Talutshedzani nzila ine zwiitisi zwa tshifhinga tshilapfu na zwipfumelisi zwa tshifhinga tshipfufhi zwa tanganela u disa Nyanduladzo ya Furanisi nga 1789. (8 marks)
Q. Ni tshi shumisa Ndivhadzo ya Pfanelo dza Munna na Fhungudzo, haseledzani u sa tendelana vhukati ha mihumbulo ya Nyanduladzo na mishumo yayo. (10 marks)
Q. Mihumbulo ya Nyanduladzo yo tutuwedza shango lothe lwa vhukuma-vhukuma? Ambelani nga ha Haiti na tsumbo inwe nthihi. (8 marks)
Speaker notes
Phethani nga u vhuyelela kha mbudziso ya u thoma: nyanduladzo ndi mini, nahone iyi yo bvelela? Mbudziso tharu dzi edana na kutshimbidzele kwa musedzuluso wa CAPS FET - musaukanyo wa tshiitisi-na-mvelelo, musedzuluso wo disendekaho kha tshiko, na khani yo andesaho ya 'lwa vhukuma-vhukuma'. Tutuwedzani vhagudiswa uri vha dzhie tshiimo vha tshi tikedza nga vhufhatuwa hu si u anetshela zwiitea fhedzi. Ngudo iyi i tanganya na thero dza nga murahu dza vhurangaphanda ha lushaka, pfanelo dza vhathu na milwo ya mbofholowo ya ligana la vhu-20.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- The French Revolution
- Resource type
- Presentation