Nhlekanhlekano wa Furwa
Ndlela leyi, exikarhi ka 1789 na 1815, Furwa yi wiseke ha yona mfumo wa vuhosi lowu a wu ri ni malembe ya gidi, kutani yi hangalasa mianakanyo ya ntshunxeko, ku ringana ni vuaki-tiko emisaveni hinkwayo.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa vadyondzi leswaku i yini leswi va swi anakanyaka loko va twa rito 'nhlekanhlekano'. Simeka leswaku Nhlekanhlekano wa Furwa i xiendlakalo xa masungulo xa misava ya manguva lawa: wu kanetile mianakanyo ya leswaku tihosi ti fuma hi ku rhandza ka Xikwembu, kutani wu veke embilu mianakanyo ya leswaku matimba i ya vaaki-tiko. Kombisa ndlela leyi dyondzo yi fambaka ha yona: swivangelo, 1789, Timfanelo ta Munhu, Riphabliki ni Vuxungu, Napoleon, ni nkucetelo wa Nhlekanhlekano emisaveni hinkwayo.
Furwa ehansi ka Ancien Regime
Emahlweni ka 1789, Furwa a yi ri mfumo wa vuhosi lowu heleleke lowu a wu fumiwa hi Hosi Louis XVI, loyi a a ku wa fuma hi ku rhandza ka Xikwembu.
Ancien Regime ('mfumo wa khale') a wu ri vuaki-tiko lebyi tiyeke laha timfanelo ta munhu a ti titshege hi ntlawa lowu a a velekiwe eka wona. Hosi a yi ri ni matimba lama nga ehenhla ka hinkwaswo, a ku ri hava palamende leyi hlawuriweke, naswona vanhu vo tolovela a va ri hava rito eka ndlela leyi a va fumiwa ha yona.
- Furwa a yi ri mfumo lowu nga ni vanhu vo tala ku tlula hinkwawo eYuropa kambe a wu ri ni ku nga ringani lokukulu.
- Hosi a yi kota ku pfalela munhu ekhotsweni handle ko n'wi yisa enkanelweni (hi lettre de cachet).
- Rifuwo, ku hlawuleka ni ku khomeleriwa eka swibalo a swi siyeleriwa hi vuveleki, ku nga ri leswi munhu a a swi tirhela.
Speaker notes
Hlamusela 'mfumo wa vuhosi lowu heleleke' na 'ku fuma hi ku rhandza ka Xikwembu' hi ku kongoma - mudyondzi wa FET u fanele ku kota ku swi fananisa ni mfumo wa vumbiwa kumbe wa xidemokirasi. Kandziyisa leswaku xiphiqo a xi nga ri ntsena hosi yo biha kambe a ku ri vumbiwa hinkwabyo bya ku hlawuleka lebyi siyeleriwaka hi vuveleki. Leswi swi lulamisela ku hlaya ka swivangelo eka tislayidi leti landzelaka.
Vaaki-tiko lava averiweke eswiyengeni swinharhu
Vaaki-tiko va Furwa a va averiwe hi nawu eka 'swiyenge' swinharhu leswi a swi ri ni timfanelo ni mindzhwalo leyi nga ringaniki.
Xiyenge xo Sungula
Vaprista (Kereke). Kwalomu ka 1% wa vanhu, kambe a va ri ni misava yo tala naswona a va hlengeta swibalo swo kala.
Xiyenge xa Vumbirhi
Vanhu lava xiximekaka (nobility). Kwalomu ka 1-2% wa vanhu, lava a va ri ni malunghelo, mintirho ya le henhla ni ku khomeleriwa eka swibalo.
Xiyenge xa Vunharhu
Van'wana hinkwavo - kwalomu ka 97%: valimi, vatirhi ni vanhu va le xikarhi (bourgeoisie). Va ri vona a va hakela swibalo swo tala.
Speaker notes
Kandziyisa nkongomelo wo hlaya: a swi nga ri ntsena leswaku vanhu vo tala a va ri swisiwana, kambe leswaku ku nga ringani a ku tsariwe enawini. Bourgeoisie (vanhu va le xikarhi lava dyondzeke, hakanwe va fuma) a va nga tsakeri ku hakela swibalo ni ku siveriwa eka matimba hi vuveleki - va va vachumeteri lavakulu va Nhlekanhlekano. Kombela vadyondzi ku fananisa ku nga ringani loku ka nawu ni ku averiwa ka vanhu ka nguva ya xihlawuhlawu leswi va swi dyondzeke eka tigiredi to sungula, kambe va tivonela ku nga onhi ku hambana.
Swivangelo swa Nhlekanhlekano
Xiphiqo xa timali, sisiteme ya swibalo leyi nga ri nawini, ni mianakanyo leyintshwa yo tiya swi hlanganile ku wisa mfumo wa khale.
Loko va-1780s va ya emakumu mfumo wa Furwa a wu ri ni xisweti (bankrupt). Tinyimpi ta durhaka - ku katsa ni mpfuneto eka Nhlekanhlekano wa Amerika - ti hete gandzelo, kasi swiyenge swimbirhi leswi nga ni malunghelo swi ala ku hakela swibalo. Ntshovelo wo biha wu tlakusile ntsengo wa xinkwa, swakudya swa nkoka swa swisiwana.
- Ikhonomi: xikweleti xa mfumo, ndzhwalo wa swibalo lowu nga ringaniki lowu weleke eka Xiyenge xa Vunharhu, ni ku tlakuka ka ntsengo wa xinkwa.
- Vaaki-tiko: ku nga tsakeri malunghelo ya lava xiximekaka ni ku navela ka bourgeoisie.
- Miehleketo: vaehleketi va Enlightenment (Ku vonakala ka Miehleketo) vo fana na Rousseau, Voltaire na Montesquieu va tibike hi ku anakanya, timfanelo ta ntumbuluko ni mfumo lowu simekiweke hi ku pfumelelana ka vanhu.
Speaker notes
Kongomisa vadyondzi ku hambanisa swivangelo swa nkarhi wo leha (ku nga ringani ka vumbiwa, mianakanyo ya Enlightenment) ni swisusumeti swa nkarhi wo koma (xisweti, ku hluleka ka ntshovelo wa 1788, ntsengo wa xinkwa). Ku hambanisa loku ka xivangelo-ni-vuyelo i vuswikoti bya nkoka bya matimu ya FET. Xiya leswaku mianakanyo yi ri yoxe a yi nga vangi Nhlekanhlekano - yi nyike vanhu ririmi ro lava ku cinca loko xiphiqo xi fika.
Ku suka eka Estates-General ku ya eka Huvo ya Rixaka
Hi May 1789 hosi yi vitane Estates-General; endzhaku ka mavhiki ntsongo Xiyenge xa Vunharhu xi tivule rito ra rixaka.
Hi ku pfumala mali, Louis XVI u vitane Estates-General - huvo leyi a yi nga hlanganangi ku sukela hi 1614. Loko Xiyenge xa Vunharhu xi hluriwa hi vhoti hi swiyenge swimbirhi leswi nga ni malunghelo, varhumiwa va xona va tihambanisa kutani va tivula Huvo ya Rixaka (National Assembly), va ku va yimela vanhu va Furwa.
- Loko va pfaleriwe ehandle ka ndhawu ya vona yo hlangana, varhumiwa va hlengeletane exivandleni xo tlanga tenisi ekusuhi.
- Eka Xihlambanyo xa Xivandla xa Tenisi (Tennis Court Oath, 20 June 1789) va hlambanyele ku nga hangaluki ku fikela Furwa yi va ni vumbiwa.
- Leswi a swi ri ku kaneta hi ku kongoma matimba ya hosi lama heleleke.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ha yini ndlela ya ku hlaya tivhoti a yi ri ya nkoka: hi nhloko kumbe hi xiyenge. Ku hlaya 'hi xiyenge' a swi pfumelela swiyenge swimbirhi leswitsongo leswi nga ni malunghelo ku hlula Xiyenge xa Vunharhu lexikulu masiku hinkwawo. Xihlambanyo xa Xivandla xa Tenisi i nkarhi laha matimba yo fuma ma sungulaka ku suka eka hosi ma ya eka rixaka - ku hundzuluka ka nkoka ka miehleketo. Kandziyisa vutihlamuleri: leswi a ku ri xiendlo xa tipolitiki lexi kunguhatiweke, ku nga ri mpfilumfilu wo pfuka hi xihatla.
Ku hlaseriwa ka Bastille
Loko mintshungu ya le Paris yi teka nqhindza ra Bastille, Nhlekanhlekano wu hundzuke ku pfukela ka vanhu vo tala.
Hi ku chava leswaku hosi yi ta tirhisa masocha ku wisa Huvo leyintshwa, na hi ku hlundzukisiwa hi ndlala ni ntsengo wa le henhla, ntshungu wa le Paris wu hlasele Bastille - khotso ni nqhindza ra hosi leri a ri fanekisela matimba ya vuhosi yo pfalela vanhu ekhotsweni hi ku rhandza. Ku wa ka rona ku kombisile leswaku vanhu vo tolovela va nga kaneta mfumo.
- Bastille a ri ni matlhari ni ntshavelo lowu ntshungu a wu wu lava wo tisirhelela.
- Ku tekiwa ka rona ku ve xikombiso lexikulu xa Nhlekanhlekano.
- 14 July - Siku ra Bastille - ri ha ri siku ra rixaka ra Furwa na namuntlha.
Speaker notes
Hlamusela nkoka wa xikombiso: a ku ri ni vabohiwa vatsongo swinene laha, hikwalaho Bastille a ri ri ra nkoka tanihi xikombiso xa matimba ya hosi yo tikarhatela ku tlula tanihi khotso. Slayidi leyi i ndhawu leyinene yo kanela leswaku swikombiso ni ku titwa swi fambisa swiendlakalo swa matimu. Xiya ku hundzuka ku suka eka mholovo wa tipolitiki wa lava xiximekaka ku ya eka nhlekanhlekano wa vanhu wu katsa vanhu va le Paris.
Xitiviso xa Timfanelo ta Munhu ni ta Muaki-tiko
Huvo ya Rixaka yi vekile misinya ya milawu ya vaaki-tiko lebyintshwa: ntshunxeko, ku ringana ni matimba ya vanhu.
Vavanuna va velekiwa naswona va tshama va ntshunxekile ni ku ringana eka timfanelo. Declaration of the Rights of Man and of the Citizen, Article 1, 1789
Xitiviso xi vurile leswaku matimba yo fuma i ya rixaka, ku nga ri ya hosi, naswona leswaku mfumo wu kona ku sirhelela timfanelo ta ntumbuluko. Xi tshembise ntshunxeko wo vulavula, ku ringana emahlweni ka nawu ni ku sirheleriwa eka ku bohiwa ko tikarhatela - mianakanyo leyi ha ha vumbaka vumbiwa na namuntlha.
- Xi herisile malunghelo ya nawu ya lava xiximekaka ni vaprista.
- Xi vurile leswaku vaaki-tiko hinkwavo va ringana emahlweni ka nawu.
- Mipimo ya xona: a xi nyikanga vhoti eka hinkwavo, naswona timfanelo ta vavasati ti siveleriwe swinene - hilaha Olympe de Gouges a kaneteke ha kona hi 1791.
Speaker notes
Ringanisa ku tsakela ni ku hlaya ka ku kambisisa, leswi FET yi swi lavaka. Xitiviso i xa nhlekanhlekano hakunene, naswona ririmi ra xona ri twala eka matsalwa ya endzhaku - ku katsa ni ntikelo eka Vumbiwa bya xidemokirasi bya Afrika-Dzonga ni Xitiviso xa Misava xa Timfanelo ta Vanhu. Kambe tshamela ntiyiso hi mipimo ya xona: vaaki-tiko 'lava tirhaka' ni 'lava nga tirhiki', ku sivela vavasati, ni leswaku Furwa a ya ha khoma vanhu va vuhlonga eka tikoloni ta yona. 'Xitiviso xa Timfanelo ta Wansati' xa Olympe de Gouges (1791) i mhaka yinene yo kanela. [SME] Tiyisisa marito ya ntiyiso ya Article 1 eka vuhundzuluxeri lebyi tirhisiwaka hi xikolo.
Ku hela ka mfumo wa vuhosi
Loko Nhlekanhlekano wu ya wu tiya, Furwa yi herisile mfumo wa vuhosi kutani yi dlaya hosi ya yona.
Hosi yi kanetile ku cinca kutani yi ringeta ku baleka etikweni hi 1791. Nyimpi ni tihosi tin'wana ta Yuropa, leti a ti chava leswaku Nhlekanhlekano wu ta hangalaka, yi engetele xiphiqo. Hi September 1792 Furwa yi tiviwe tanihi Riphabliki, kutani hi January 1793 Louis XVI u dlayiwile hi guillotine, ku landzela na Hosi-wa-nsati Marie Antoinette endzhaku.
- Ku ringeta ka ndyangu wa vuhosi ku baleka ku onhile ku tshemba hosi.
- Ku hlaseriwa hi matiko-mambe ni ku tika ka ikhonomi swi susumetile tipolitiki eka swiyenge swo hundzeleta.
- Mintlawa yo hundzeleta yo fana na Jacobins yi kume matimba eka Riphabliki leyintshwa.
Speaker notes
Landzelela endlelo ra ku hundzeleta: ndlela leyi nyimpi, ku chava ni xiphiqo xa ikhonomi swi susumeteke mfambo wa ku cinca lowu a wu ri wo rhula ku ya eka magoza yo hundzeleta. Ku dlayiwa ka hosi a ku ri ku tshova lokukulu - ku vurile leswaku ku hava mufumi loyi a nga ehenhla ka nawu kumbe rixaka. Khoma ku dlayiwa hi ndlela ya ntiyiso ni ku rhula; nkongomelo i ku hundzuka ka mianakanyo ya matimba yo fuma, ku nga ri swivuriso swo chavisa.
Vuxungu
Ku sirhelela Riphabliki, mfumo wa nhlekanhlekano wu tirhisile ku bohiwa ni ku dlayiwa ka vanhu vo tala - kutani wu hundzukela vanhu va wona.
Hi ku langutana ni ku hlaseriwa hi matiko-mambe ni ku pfukela ka le ndzeni, Komiti ya Vusirheleri bya Vanhu leyi a yi rhangeriwa hi Maximilien Robespierre yi tekile matimba yo hatlisa. Hi vito ro sirhelela Nhlekanhlekano, magidi ya valala lava solaka va bohiwile va tlhela va dlayiwa - vo tala hi guillotine - hakanwe endzhaku ka minkanelo leyi nga ringaniki.
- Ku ehleketiwa leswaku vanhu va 17,000 va dlayiwile hi ximfumo, naswona magidi yo tala va file ekhotsweni kumbe eka ku pfukela ka le tindhawini.
- Ku chava a ku tirhisiwa hi vomu tanihi xitirhisiwa xa mfumo.
- Hi July 1794 Robespierre hi yexe u hlundzuriwile a tlhela a dlayiwa, ku hela Vuxungu.
Speaker notes
Leyi i slayidi ya vulomu swinene - yi khome hi vutihlamuleri handle ko dzunisa madzolonga. Xivutiso xo kambisisa eka vadyondzi va FET: xana mfambo lowu akiweke ehenhla ka timfanelo ni ntshunxeko wu nga tiyisisa vuxungu ni ku dlaya vanhu ku tisirhelela? Kombisa Vuxungu tanihi xilemukiso xa ndlela leyi ku chava ni matimba yo hatlisa swi nga onhaka ntshunxeko lowu nhlekanhlekano wu vulaka wu wu sirhelela. Hlayisa tinhlayo hi ntiyiso naswona u papalata ku hlamusela ko chavisa. [SME] Kambisisa tinhlayo ta lava dlayiweke eka buku leyi tirhisiwaka; miehleketo ya vativi va matimu ya hambana.
Nhlekanhlekano hi ku katsakanya, 1789-1815
- 1789 Estates-General; Xihlambanyo xa Xivandla xa Tenisi; ku hlaseriwa ka Bastille; Xitiviso xa Timfanelo ta Munhu
- 1791 Vumbiwa byo sungula lebyi tsariweke; ku baleka ka hosi loku hlulekeke
- 1792 Furwa yi tiviwa tanihi Riphabliki
- 1793 Ku dlayiwa ka Louis XVI; Vuxungu byi sungula
- 1794 Ku wa ni ku dlayiwa ka Robespierre; Vuxungu byi hela
- 1799 Napoleon u teka matimba hi ku pfukela
- 1804 Napoleon u vekiwa Hosi-nkulu; Napoleonic Code
- 1815 Napoleon u hluriwile eWaterloo
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku tiyisisa ku landzelelana ka swiendlakalo emahlweni ko kambisisa Napoleon ni ndzhaka. Kombela vadyondzi ku kuma tindhawu ta ku hundzuluka ni ku xiya xivumbeko: ku sungula ka ntshembo (1789), ku hundzeleta ni vuxungu (1793-94), kutani mufumi un'we wa matimba (Napoleon). Xivumbeko lexi xa ku tlakuka-ni-ku-wa xi tolovelekile eka tinhlekanhlekano to tala naswona xi fanele ku vitaniwa hi ku kongoma.
Napoleon: mudyi-ndzhaka ni muxengeti wa Nhlekanhlekano
Musongi wa nyimpi wo tlhariha u tekile matimba, u herisile mpfilumfilu, kutani u hangalasile mianakanyo ya nhlekanhlekano - kasi a titirha hi ku va hosi-nkulu.
Hi 1799 Napoleon Bonaparte u tekile matimba hi ku pfukela, a hela malembe ya ku nga tshami hi ku rhula. Hi 1804 u tivekile Hosi-nkulu (Emperor). U hlayisile swin'wana swa leswi Nhlekanhlekano wu swi kumeke - ngopfu-ngopfu ku ringana emahlweni ka nawu hi Napoleonic Code - kambe u tlhele a fuma tanihi mufumi wa tihanyi, a sivela vuhaxi kutani a aka mfumo hi nyimpi.
- Napoleonic Code yi hangalasile ku ringana emahlweni ka nawu ni timfanelo ta swifuwo eYuropa hinkwayo.
- Ku hlula ka yena ku yisile mianakanyo ya nhlekanhlekano - ni ku kaneta ka yona - ku ya ekule ku tlula Furwa.
- Endzhaku ko hluriwa eWaterloo hi 1815, mfumo wa vuhosi wu vuyile eFurwa, kambe mfumo wa khale a wu nga ha vuyeriseki hi ku helela.
Speaker notes
Napoleon u vekiwa hi vomu tanihi munhu wa timbirhi - lexi i xisusumeti lexo tiya xo kambisisa. Vutisa: xana u hetisisile Nhlekanhlekano kumbe u wu xengetile? U tiyisisile ku ringana ka nawu ni vukoti, kambe a herisa ntshunxeko wa tipolitiki kutani a tiveka hosi-nkulu. Susumeta vadyondzi ku khoma mintiyiso hayimbirhi swin'we ku ri ni ku thya Napoleon hi ku olova leswaku i 'lonene' kumbe 'lo biha'.
Nkucetelo wa Nhlekanhlekano emisaveni hinkwayo
Mianakanyo ya Nhlekanhlekano yi hangalakile ku ya ekule ku tlula Furwa naswona yi ha vumba misava ya manguva lawa.
Timfanelo ta vanhu
Mianakanyo ya leswaku vanhu hinkwavo va ni timfanelo hikuva ntsena i vanhu yi cincetele matsalwa ya endzhaku, ku katsa ni Xitiviso xa Misava xa Timfanelo ta Vanhu xa 1948.
Haiti
Vanhu va vuhlonga eka koloni ya Furwa ya Saint-Domingue va tekile ririmi ra ntshunxeko kutani, hi 1804, va hlurile eka Nhlekanhlekano wa Haiti - nhlekanhlekano wo sungula lowu humeleleke wu endliwa hi vanhu va vuhlonga.
Milwelo ya ku lwisana ni vukoloni
Ku laveka ka ntshunxeko, ku ringana ni ku tifuma ku hlohletele milwelo ya ntshunxeko ni ntikuleko emisaveni hinkwayo, ku katsa na le Afrika.
Speaker notes
Slayidi leyi yi hlanganisa matimu ya Yuropa ni matimu ya misava hinkwayo ni ya Afrika, hilaha CAPS yi lavaka. Nhlekanhlekano wa Haiti i wa nkoka: wu paluxile ku hambana eka mianakanyo ya Furwa, wu kombisa leswaku vanhu lava Furwa yi va siveleke va tekile switshembiso swa Nhlekanhlekano va swi yisa emahlweni ku tlula Furwa hi yoxe. Draya layini yo lulama, leyi nga riki ya nkarhi wo hambana, ku ya eka milwelo ya endzhaku ya ntshunxeko, ku katsa na ya Afrika-Dzonga, laha ririmi ra timfanelo ni ku ringana ri twalaka ku suka hi 1789. [SME] Tiyisisa vuenti bya ku hlamuseriwa ka Nhlekanhlekano wa Haiti lebyi languteriweke eka Grade 10 eka tsalwa ra CAPS ra sweswi.
Ntshunxeko, Ku Ringana, Vumakwerhu
Nhlekanhlekano wu nyike misava ya manguva lawa ririmi lerintshwa ra tipolitiki.
Liberte, Egalite, Fraternite - Ntshunxeko, Ku Ringana, Vumakwerhu. Motto of the French Revolution, still the national motto of France
Marito lawa manharhu ma khomile switshembiso swa Nhlekanhlekano: ntshunxeko eka matimba yo tikarhatela, ku ringana emahlweni ka nawu, ni vun'wana exikarhi ka vaaki-tiko. Xikari exikarhi ka xitshembiso lexi ni ntiyiso - khale ni sweswi - i xin'wana xa leswi endlaka Nhlekanhlekano wu fanela ku dyondziwa.
Speaker notes
Tirhisa slayidi leyi ku suka eka ntsheketo ku ya eka ku anakanyisisa. Kombela vadyondzi ku pima: xana Nhlekanhlekano wa Furwa wu hetisise xiga xa wona hi mpimo wihi? Leswi swi hlanganisa leswi kumiweke (timfanelo, ku ringana emahlweni ka nawu) ni ku hluleka (Vuxungu, ku sivela, mfumo wa tihanyi wa Napoleon) naswona swi va lulamisela eka swivutiso swa nkambisiso.
Leswi hi swi dyondzeke - ni swivutiso swo hlamula
Nhlekanhlekano wa Furwa wu wisile mfumo wa khale kutani wu sungula mianakanyo ya vuaki-tiko ni timfanelo leti ha ha vumbaka misava ya hina.
Eka nkarhi wo tlula dzana ntsongo, Furwa yi sukile eka mfumo wa vuhosi lowu heleleke yi ya eka riphabliki kutani eka mfumo wa hosi-nkulu. Yi tsandzekile ku hetisisa switshembiso swa yona swo tala, kambe yi cincile hilaha ku heleleke ndlela leyi vanhu va anakanyaka ha yona hi matimba, timfanelo ni vuaki-tiko - yi cinceta tinhlekanhlekano ni tivumbiwa ku ya ekule ku tlula Yuropa.
Q. Hlamusela ndlela leyi swivangelo swa nkarhi wo leha ni swisusumeti swa nkarhi wo koma swi hlanganeke ha yona ku tisa Nhlekanhlekano wa Furwa hi 1789. (8 marks)
Q. U tirhisa Xitiviso xa Timfanelo ta Munhu ni Vuxungu, kanela ku pfilunganyeka exikarhi ka mianakanyo ya Nhlekanhlekano ni swiendlo swa wona. (10 marks)
Q. Hi mpimo wihi mianakanyo ya Nhlekanhlekano yi cinceteke misava hinkwayo? Kombukisa Haiti ni xikombiso xin'wana. (8 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka xivutiso xo sungula: xana nhlekanhlekano i yini, naswona xana lowu wu humelerile? Swivutiso swinharhu swi fanisa maendlelo ya nkambisiso ya CAPS FET - nkambisiso wa xivangelo-ni-vuyelo, nkambisiso wu sekeriweke eka xihlovo, ni nkanelo wo andziwa wa 'hi mpimo wihi'. Susumeta vadyondzi ku teka xiyimo kutani va xi sekela hi vumbhoni ku ri ni ku ntsena hlamusela swiendlakalo. Dyondzo leyi yi hlanganisa emahlweni ni tihloko ta endzhaku ta vunumberi, timfanelo ta vanhu ni milwelo ya ntshunxeko ya lembe-xidzana ra vu-20.
- Grade
- Grade 10
- Subject
- History
- CAPS topic
- The French Revolution
- Resource type
- Presentation