Ndlela leyi vaaki vo tolovelekile va le United States va lweke ha yona na ku hambanisiwa ka mihlobo (segregation) exikarhi ka va-1950 na va-1970 - na leswi ku lwisana ka vona a ku averisana ha swona na ka Afrika Dzonga.
Speaker notes
Sungula hi ku hlamusela leswi 'civil society' (vaaki lava hlanganeke) swi nga swona: mintlawa ya vaaki leyi hlelekeke - tikereke, mintlawa ya swichudeni, tiyunayoni, na mintlawa ya vaaki - leyi tirhaka yi tijikile eka mfumo leswaku yi lava ku cinca. Xiphemu lexi xi kambisisa mintlawa mimbirhi ya le Amerika leyi fambelanaka: Nhlangano wa Civil Rights (kwalomu ka 1954-1965) na Nhlangano wa Black Power lowu humeke eka wona. Veka xivutiso lexikulu xa dyondzo: loko ku lwisana ka ku rhula, loku landzelaka nawu, ku hlangana na madzolonga na ku hlweriwa, mintlawa yi hlamula ku yini? Kombisa leswaku hi ta hambeta hi endla ku ringanisa na ku lwisana ka apartheid loku swichudeni se swi ku tivaka.
Endzhaku ka kwalomu ka lembe-xidzana vuhlonga byi herile, milawu ya 'Jim Crow' yi hlayisile vanhu lava ntima va le Amerika va hambanisiwile naswona va nga ringananga.
Vuhlonga byi herisiwile hi 1865, kambe ku sukela hi va-1870 tiswitata to tala ta le Dzongeni ti pasisile milawu ya Jim Crow (Jim Crow laws) leyi sindzisaka ku hambanisiwa ka mihlobo eswikolweni, eku fambeni, etirestauranteni na etindhawini ta vanhu hinkwavo. Nkanelo wa 1896 wa Supreme Court wa Plessy v. Ferguson wu pfumelele swikombiso swa 'ku hambana kambe ku ringana' - kambe hi xiviri swa a swi hambana naswona swi nga ringananga nikatsongo.
- Vaaki lava ntima a va langutana na swikambelo swo hlaya (literacy tests) na tibuku ta hakelo ya ku vhota (poll taxes) leti endleriweke ku va sivela ku vhota.
- Madzolonga ya mihlobo, ku katsa ni ku dlaya vanhu handle ka nawu (lynching), ma tirhisiwile ku sindzisa vuhosi bya vanhu vo basa (white supremacy).
- Ku ringanisa: ku fana na ku hambanisiwa ka mihlobo ka Afrika Dzonga emahlweni ka 1948, xihlawuhlawu xa le Amerika a xi ri enawini, xi ri na maendlelo naswona xi ri xa siku na siku.
Speaker notes
Kombisa ku fana loku eriki erivaleni na Afrika Dzonga: 'ku hambana kambe ku ringana' eAmerika a swi fana na miehleketo leyi apartheid a yi ta yi endla nawu endzhaku. Kandziyisa leswaku ku hambanisiwa ka mihlobo eDzongeni wa Amerika a ku seketeriwa hi nawu (de jure) eDzongeni naswona hi ntolovelo (de facto) eN'walungwini. Xisekelo lexi xi hlamusela leswaku hikwalaho ka yini xikongomelo xo sungula xa nhlangano a ku ri milawu ya ku hambanisiwa ka mihlobo. Xiya leswaku Amerika a yi ri na vumbiwa lebyi tsariweke na tikhoto, leswi nyikeke valweri ndlela ya le nawini leyi vanhu vo tala va Afrika Dzonga a va nga na yona.
Hi ti-17 May 1954 Supreme Court ya Amerika yi avanyisile leswaku swikolo swa mfumo leswi hambanisiweke a swi kayivelanga na vumbiwa (unconstitutional).
National Association for the Advancement of Colored People (NAACP), yi tirhisa vayimeli va nawu (lawyers) vo fana na Thurgood Marshall, yi kanetile ku hambanisiwa ka swikolo ekhoto. Eka Brown v. Board of Education Khoto hi ku pfumelelana yi hundzuluxile 'ku hambana kambe ku ringana' eka dyondzo, yi avanyisa leswaku dyondzo leyi hambanisiweke a yi nga ringananga hi ntumbuluko.
- Xiboho lexi xi nyike nhlangano matimba ya le nawini na ku pfumeleriwa hi ku lulama.
- Tiswitata to tala ta le Dzongeni ti kanetile, naswona ku herisiwa ka ku hambanisiwa ka mihlobo a ku hatlisa naswona ku lweriwe swinene.
- Hi 1957 masocha ya mfumo (federal) ma rhumeriwile eLittle Rock, Arkansas, ku sirhelela swichudeni swa ntima swa kaye (9) leswi nghenaka exikolweni xa le henhla xa vanhu vo basa.
Speaker notes
Kandziyisa leswaku nhlangano wu tirhile hi tindlela timbirhi hi nkarhi wun'we: tikhoto na switarateni. Brown a ku ri ku hlula ka le nawini, kambe xiboho xa khoto xoxe a xi cincanga vutomi bya siku na siku - ku kaneta ka vanhu vo basa ('massive resistance') ku kombisile leswaku milawu yi lava goza ra ntshungu emahlweni ka yona. Little Rock i xikombiso lexi vonakaka xa leswaku mfumo a wu fanele ku ya kwihi ku sindzisa xileriso xa khoto. Ku pfilunganyeka loku exikarhi ka maqhinga ya le nawini na ya ntshungu ku famba hi xiphemu hinkwaxo.
Ku khomiwa ka Rosa Parks ku pfuxile baykhoti ya masiku ya 381 leyi endleke ku lwisana ka ntshungu ko rhula ku va matimba ya tiko hinkwaro.
Hi ti-1 December 1955 Rosa Parks u khomiwile eMontgomery, Alabama, hikwalaho ka ku ala ku nyika xitshamo xakwe xa bazi eka mupfhumba wo basa. Vaaki va ntima va hlamurile hi ku baykhota tibazi ta doropa ku tlula lembe, va famba hi milenge na ku avelana timovha (car-pooling). Mufundhisi wa jaha, Dr Martin Luther King Jr, u hlawuriwile ku rhangela ntsheketo.
- Baykhoti yi vavisile khampani ya tibazi hi tlhelo ra timali naswona yi kokile nyingiso wa tiko hinkwaro.
- Emakumu ka 1956 Supreme Court yi avanyisile leswaku ku hambanisiwa ka mihlobo etibazini ta Montgomery a swi kayivelanga na vumbiwa.
- Yi humesele King tanihi murhangeri naswona yi tiyisisile matimba ya goza ra ntshungu leri nga na vukhongeri, ro rhula.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ha yini Montgomery yi ri ya nkoka tanihi ndhawu yo hundzuluka: yi susile ku lwisana ku suka etikhoto ku ya eka vaaki. Xiya leswaku Parks a a ri mulweri wa NAACP la nga na ntokoto, ku nga ri mupfhumba loyi a karheleke ntsena - ku yima kakwe a ku ri ka misinya ya milawu naswona ku hleliwile. Ku humelela ka baykhoti ku titshege hi ku titsona ka vanhu vo tolovelekile ku tlula lembe. Endla ku ringanisa na tibaykhoti ta tibazi ta Afrika Dzonga (Alexandra 1957) na Defiance Campaign - maqhinga yo fana ya ntshikilelo wa ikhonomi na vukhongeri bya ntshungu.
Va susumeteriwile hi Gandhi na kereke ya vanhu vo ntima, valweri va tirhise goza ro kongoma leri nga na vukhongeri, ro rhula ku paluxa ku pfumaleka ka vululami.
Ku Tshama Hansi (Sit-ins)
Ku sukela hi 1960, swichudeni swi tshamele tindhawu ta swakudya ta 'vo basa ntsena', swi sungula eGreensboro, North Carolina.
Ku Khandziya ka Ntshunxeko (Freedom Rides)
Hi 1961 vakhandziyi va mihlobo yo hlangana va kanetile ku hambanisiwa ka mihlobo etibazini ta le xikarhi ka tiswitata, va langutana na madzolonga ya ntshungu.
Ku famba hi milenge & tibaykhoti
Minhlangano yo fana na SCLC na SNCC yi rhangele ku famba hi milenge, mintsheketo yo tsarisa vavhoti na tibaykhoti ta ikhonomi.
Speaker notes
Paluxa filosofi: ku rhula a ku ri ku titshamela ka ku lulama na qhinga swin'we. Hi ku tshama va rhurile loko va hlaseriwa, valweri va kume ntwelavusiwana wa vanhu naswona va paluxile tihanyi ta ku hambanisiwa ka mihlobo - ngopfu-ngopfu eka thelevhixini. Nghenisa minhlangano ya nkoka: SCLC (Southern Christian Leadership Conference, King), SNCC (Student Nonviolent Coordinating Committee) na CORE (Congress of Racial Equality). Kandziyisa xiave xo rhangela xa vantshwa na swichudeni - ndhawu yo ringanisa na mintlawa ya swichudeni ya Afrika Dzonga endzhaku ka xiphemu.
Swifaniso swa timbyana ta maphorisa na tihosi ta mati leti ntshikileleke leti kongomisiweke eka valweri vo rhula swi hlamarisile misava.
Hi 1963 SCLC yi kongomisile Birmingham, Alabama, rin'wana ra madoropa lama hambanisiweke swinene eAmerika. Loko maphorisa ma tirhisa timbyana na tihosi ta mati ya ntshikilelo wa le henhla eka lava fambaka hi milenge - ku katsa ni vana - ti-camera ta thelevhixini ti rhwarile swifaniso ku tlula Amerika na misava hinkwayo, ti aka ntshikilelo eka mfumo wa federal leswaku wu endla nchumu.
- King u pfaleriwile ekhotsweni naswona u tsarile 'Letter from Birmingham Jail' ya yena leyi dumeke, a sirhelela goza ro kongoma.
- Vahaxi va mahungu (media) va endle ku pfumaleka ka vululami ka ndhawu ku va mhaka ya tiko na ya matiko.
- Ku hlundzuka ka vanhu ku pfune ku susumeta Presidente Kennedy ku ringeta ku veka milawu ya timfanelo ta vaaki (civil rights).
Speaker notes
Kongomisa eka xiave xa vahaxi va mahungu tanihi xibelo xa vaaki. Nhlangano hi vomu wu lave nkanetano etindhawini laha ku hlamula ka madzolonga a ku ta khomiwa hi camera, wu hundzula ntshikilelo wa ndhawu ku va ntshikilelo wa tipolitiki wa tiko. Hlaya kumbe u hlamusela hi marito ya wena layini leyi humaka eka 'Letter from Birmingham Jail' hi vutihlamuleri byo lulama byo ala milawu leyi nga lulamangiki. Ringanisa na ndlela leyi swifaniso swa Sharpeville (1960) na endzhaku Soweto (1976) swi hlanganiseke miehleketo ya misava ku lwisana na apartheid.
Kwalomu ka vanhu va 250,000 va hlengeletane hi ku rhula eLincoln Memorial ku lava mitirho na ntshunxeko.
Ndzi na norho wa leswaku vana va mina va mune lavatsongo siku rin'wana va ta hanya etikweni laha va nga ta avanyisiwa hi muhlovo wa nhlonge ya vona kambe hi vumunhu bya vona. Dr Martin Luther King Jr, Washington DC, 28 August 1963
March on Washington for Jobs and Freedom a ku ri nhlengeletano ya tipolitiki leyikulu ngopfu leyi Amerika a yi tshama yi yi vona. Nkulumo ya King yi nyike nhlangano xivono xa moya lexi nga na matimba naswona yi ve yin'wana ya tinkulumo leti dumeke ngopfu ematin'wini. Ku famba hi milenge loku rhurileke, loku xiximekaka ku tiyisile mhaka ya milawu ya federal ya timfanelo ta vaaki.
- Yi hlanganise minhlangano yo tala ya timfanelo ta vaaki, ya vatirhi, ya tikereke na ya swichudeni.
- Yi hlanganise swilaveko swa ku ringana ka le nawini na swilaveko swa vululami bya ikhonomi na mitirho.
- Yi hambeta yi tshikilela loku ku yiseke eka milawu leyikulu hi lembe leri landzelaka.
Speaker notes
Tirhisa xitlhokovetselo lexi ku hlanganisa mimpfuno ya xiphemu xo rhula. Xiya swilaveko swimbirhi swa ku famba - 'Jobs and Freedom' (Mitirho na Ntshunxeko) - leswaku swichudeni swi vona leswaku nhlangano a wu ri hi ku ringana ka ikhonomi swin'we na ka le nawini, wu boxa swisolo swa Black Power swa endzhaku. Bula hi leswaku ha yini xivono xa King xa Amerika leyi hlanganeke, leyi nga voniki muhlovo xi ri xa nkoka, naswona veka ku pfilunganyeka loku taka: valweri van'wana a va ta tibula leswaku norho lowu wu tile hi ku nonoka swinene naswona wu kombele ku lehisa mbilu ku tala eka vanhu va ntima va le Amerika.
Malembe ya ku lwisana ma humesele milawu ya nkoka leyi herisile ku hambanisiwa ka mihlobo ka le nawini.
Civil Rights Act of 1964 yi yirisile xihlawuhlawu lexi sekeriweke eka rixaka, muhlovo, vukhongeri, rimbewu kumbe laha munhu a humaka kona, naswona yi yirisile ku hambanisiwa ka mihlobo etindhawini ta vanhu hinkwavo na le mitirhweni. Endzhaku ka ku sindzisiwa ka tihanyi ka lava fambaka hi milenge eSelma, Voting Rights Act of 1965 yi yirisile maendlelo lama tirhisiweke ku sivela vaaki lava ntima ku vhota.
- Milawu leyi a yi ri mimpfuno leyikulu ya nhlangano eka tlhelo ra ku endla milawu.
- Ku tsarisiwa ka vavhoti va ntima eDzongeni ku tlakukile swinene endzhaku ka 1965.
- Kambe vusweti, madzolonga ya maphorisa na ku hambanisiwa ka mihlobo ka de facto, ngopfu-ngopfu emadoropeni ya le N'walungwini, swi hambetile.
Speaker notes
Kandziyisa xivangelo na vuyelo: ntshikilelo wa vaaki lowu tshamaka wu sindzisile mfumo ku cinca nawu. Kambe gimeta hi mpimo wa nkoka lowu pfulaka xiphemu lexi landzelaka - ku ringana ka le nawini a ku herisanga vusweti, ku pfumaleka ka mitirho, tindlu ta swikhukhu kumbe tihanyi ta maphorisa, ngopfu-ngopfu emadoropeni ya le N'walungwini yo fana na ndhawu ya Watts eLos Angeles, laha ku pandzukeke ku pandzuka lokukulu hi 1965. Xikarhi lexi exikarhi ka timfanelo ta le nawini na vutomi lebyi hanyiweke hi swona leswi nhlangano wa Black Power a wu ta swi lulamisa.
- 1954 Brown v. Board of Education yi herisa ku hambanisiwa ka swikolo ka le nawini
- 1955 Montgomery Bus Boycott yi sungula endzhaku ka ku khomiwa ka Rosa Parks
- 1960 Ti-sit-in ta Greensboro; ku simekiwa ka SNCC
- 1963 Ntsheketo wa Birmingham; March on Washington
- 1964 Civil Rights Act; Malcolm X u hambana na Nation of Islam
- 1965 Voting Rights Act; Malcolm X u dlayiwa
- 1966 Xiga xa 'Black Power' xi tlakusiwa; ku simekiwa ka Black Panther Party
- 1968 Martin Luther King Jr u dlayiwa eMemphis
Speaker notes
Tirhisa nkarhi lowu ku kombisa ku hundzuka ku suka eka xiphemu xa civil rights xo rhula ku ya eka xiphemu xa Black Power lexi nga na madzolonga swinene kwalomu ka 1965-1966. Kombela swichudeni ku xiya ndlela leyi ku dlayiwa ka Malcolm X (1965) na King (1968) ku pfalaka ku hundzuka loku. Leyi i ndhawu ya nkoka ya dyondzo: ku suka eka ku hlangana na ku rhula ku ya eka ku titshega hi wexe, ku tinyungubyisa ka vuntima naswona, eka van'wana, ku titshikelela hi matlhari.
Va karhateka hi ku cinca ko nonoka na madzolonga lama hambetaka, valweri va vantshwa va lave ku titshega hi wexe na ku tinyungubyisa ka vuntima.
Malcolm X se a a vurile leswaku vanhu va ntima va le Amerika va fanele ku aka matimba ya vona vini na ku titshikelela 'hi ndlela yin'wana ni yin'wana leyi lavekaka' (by any means necessary), ku ri ni ku rindzela vunene bya vanhu vo basa. Hi 1966 Stokely Carmichael wa SNCC u tolovelanisile xiga xa 'Black Power', a lava ku titirhela ka tipolitiki na ka ikhonomi ka vanhu va ntima na ku tinyungubyisa hi vumunhu bya vuntima.
- Black Panther Party, leyi simekiweke hi 1966, yi hlanganise ku titshikelela hi matlhari na minongonoko ya vaaki yo fana na swakudya swa nimixo swa mahala eka vana.
- Black Power yi kandziyise ndhavuko wa vuntima, matimu na tinhlangano leti tiyimeleke ku tlula ku hlangana.
- Vasoli va chava leswaku yi avanyise nhlangano; vaseketeri va vurile leswaku yi nyike vanhu va ntima va le Amerika xindzhuti na vulawuri.
Speaker notes
Kombisa Black Power hi ndlela yo lulama na yo xopaxopa, ku nga ri ntsena tanihi 'nhlangano wa madzolonga'. Yi hlamusele tanihi ku hlamula eka mimpimo ya xiviri: timfanelo ta le nawini a ti herisanga vusweti kumbe madzolonga ya maphorisa. Hambanisa marito ya ku titshikelela na madzolonga yo pfumala nkambisiso. Xiya ntirho wa nkoka wa vaaki wa Black Panthers. Leyi i ndhawu leyinene yo pima matimba na ku tsana: Black Power yi ake ku tinyungubyisa na ku titshega hi wexe kambe yi langutane na ntshikilelo lowukulu wa mfumo (COINTELPRO ya FBI) na ku avana ka le ndzeni. [SME] Tiyisisa mpimo wa vuxokoxoko hi Black Panthers na COINTELPRO lowu faneleke ntlawa.
Civil Rights na Black Power a swi pfumelelananga eka maendlelo na swikongomelo kambe a swi ri na xikongomelo xin'we xa ntshunxeko wa vanhu va ntima.
Speaker notes
Kongomisa swichudeni ku pima ku ri ni ku hlamusela ntsena. Vutisa: hi yihi ndlela leyi endleke swo tala, naswona hi mpimo wihi? Ku rhula ku hlule milawu ya nkoka na ntwelavusiwana wa misava; Black Power yi hundzuluxile vumunhu bya vuntima na xifaniso xa munhu hi yexe naswona yi lulamise ntshikilelo wa ikhonomi na wa miehleketo lowu milawu yi wu siyeke wu nga khumbekangi. Khutaza swichudeni ku swi vona swi funengetana naswona swi landzelelana ku ri ni ku va swihlambanyi swo olova - valweri vo tala va fambile exikarhi ka swona. Ku ringanisa loku i swilo swa nkoka swa xitsalwana (essay) xa CAPS.
Ku lwisana ka le Amerika ku susumetile, naswona ku susumeteriwile hi, ku lwisana ka le Afrika Dzonga.
Ku lwisana ka mimbirhi ku khumbile kun'wana na kun'wana hi ku kongoma. Hi 1962 Chief Albert Luthuli, Presidente wa ANC na muamukeri wa Nobel Peace, na Martin Luther King Jr va humese 'Appeal for Action Against Apartheid' swin'we. Endzhaku, miehleketo ya Black Power na ku tinyungubyisa ka vuntima yi pfune ku vumba Black Consciousness Movement (BCM) ya Afrika Dzonga, leyi rhangeriweke hi Steve Biko hi ku tirhisa South African Students' Organisation (SASO).
- Mintlawa hayimbirhi yi tirhise vaaki - tikereke, swichudeni na mintlawa ya vaaki - ku lwisana na tiswitata ta xihlawuhlawu.
- Black Consciousness yi phindzile rungula ra Black Power ra leswaku vanhu va ntima va Afrika Dzonga va fanele ku titshunxa emiehleketweni ya vona va nga si tshunxeka hi tipolitiki.
- Ku hambana ka nkoka: mfumo wa apartheid wa Afrika Dzonga wu nyike valweri tindlela ta le nawini kumbe ta ku vhota to kayivela, kutani ku lwisana ko rhula ku hlanganile na ku yirisiwa, ku pfaleriwa ekhotsweni na rifu.
Speaker notes
Xitlhokovetselo lexi xi simeka xilaveko xa 'comparative civil society' xa xihloko xa CAPS. Kandziyisa havumbirhi ku susumetiwa loku averiweke na ku hambana ka nkoka ka xivumbeko: valweri va le Amerika a va kota ku kombela eka vumbiwa, tikhoto na ku vhota, kasi apartheid yi pfarile tinyangwa teto, leswi susumeteke ANC ku ya eka ku lwisana hi matlhari hi 1961. [SME] Tiyisisa vuenti bya nkucetelo lowu vuriwaka wa US Black Power eka South African Black Consciousness Movement - vativi va matimu va pfumelelana leswaku a ku ri na nkucetelo (hi ku tirhisa Fanon, matsalwa ya US Black Power na Black Theology), kambe tiyisisa leswaku marito ma nga hundziseriwanga eka ntlawa.
Swin'we mintlawa yi herisile ku hambanisiwa ka mihlobo ka le nawini naswona yi hundzuluxile ndlela leyi vumunhu bya vuntima na timfanelo ta twisisiweke ha yona.
Nhlangano wa Civil Rights wu herisile xivumbeko xa le nawini xa ku hambanisiwa ka mihlobo naswona wu hlule timfanelo ta ku vhota, kasi Black Power yi hundzuluxile vumunhu bya vuntima, ndhavuko na ku titshemba. Ku dlayiwa ka Martin Luther King Jr hi ti-4 April 1968 a ku ri xihoxo lexikulu, kambe mintlawa se yi cincile vaaki va le Amerika hilaha ku nga heriki naswona yi susumetile ku lwisana ka ntshunxeko emisaveni hinkwayo.
- Yi kombisile matimba ya vaaki lava hlelekeke ku sindzisa mfumo wa xidemokrasi ku cinca.
- Yi siyile mikanelo leyi yaka emahlweni hi ndlela yo pfala xikarhi exikarhi ka timfanelo ta le nawini na ku ringana ka xiviri.
- Maqhinga na swifaniso swa yona, ku suka eku fambeni ka ntshungu ku ya eka xibhakela lexi tlhandlukeke, swi twariseke misava hinkwayo.
Speaker notes
Gimeta nxopaxopo hi ku ringanisa mimpfuno na ntirho lowu nga hetiwanga: ku ringana ka le nawini ku hluliwile, kambe ku nga ringani ka ikhonomi, tindlu leti hambanisiweke na madzolonga ya maphorisa swi hambetile - timhaka leti ta ha vaka na nkoka namuntlha. Rhamba swichudeni ku anakanyisisa hi leswi 'ku humelela' swi vulaka swona eka nhlangano wo lwisana. Tiyisisa xivumbeko xo ringanisa: ku fana na ku lwisana ka apartheid, mintlawa leyi yi hlanganise maqhinga yo tala hi nkarhi naswona yi kume matimba eka vaaki vo tolovelekile lava hlelekeke eka vaaki (civil society).
Kambela ku twisisa ka wena ka ku lwisana ka vaaki hi va-1950-1970.
Mintlawa ya Civil Rights na Black Power ya le Amerika a ku ri tinhlamulo timbirhi leti fambelanaka eka ntshikilelo wa mihlobo: yin'wana yi lava ku hlangana hi ku rhula, yin'wana yi lava ku titirhela hi ku tinyungubyisa ka vuntima na ku titshega hi wexe. Hayimbirhi yi titshege hi goza leri hlelekeke ra vaaki vo tolovelekile, naswona hayimbirhi yi ri na ku fambelana lokukulu na ku lwisana ka ntshunxeko ka Afrika Dzonga.
Q. Hlamusela ndlela na xivangelo xa ku hundzuka ka qhinga ra nhlangano ku suka eka Civil Rights ku ya eka Black Power hi va-1960. (8 marks)
Q. Ringanisa swikongomelo na maendlelo ya Martin Luther King Jr na nhlangano wa Black Power. Hi wihi lowu u anakanyaka leswaku a wu tirha swinene, naswona hikwalaho ka yini? (10 marks)
Q. Kombisa tindlela timbirhi leti ku lwisana ka le Amerika ku fambelanaka ha tona na ku lwisana ka vaaki eAfrika Dzonga. (4 marks)
Speaker notes
Tirhisa swivutiso tanihi ntirho lowu tsariweke kumbe mbulavurisano lowu hleriweke; ku averiwa ka timaki ku fanekisela mintirho ya CAPS ya ku sekeriwa eka xihlovo na ya ku tsala ko andzisiwa. Khutaza swichudeni ku hlamusela mongo lowu voningaka eka xitsalwana xo ringanisa, va tirhisa vumbhoni bya matlhelo hayimbirhi. Va tsundzuxe leswaku 'ku tirha swinene' a ku na nhlamulo yin'we leyi lulameke - lexi nga na nkoka i mongo lowu seketeriweke. Hlanganisa emahlweni na xihloko lexi landzelaka xa Black Consciousness Movement na ndlela yo ya eka xidemokrasi eAfrika Dzonga.
- Grade
- Grade 12
- Subject
- History
- CAPS topic
- Civil society protests 1950s-1970s
- Resource type
- Presentation