Vukhomunisi eRhaxiya, 1900-1940
Ndlela leyi mfumo lowukulu wa varimi lowu a wu fumiwa hi Tsar wu hundzukeke tiko ro sungula emisaveni ra vukhomunisi - naswona hi ndhurho muni wa vanhu.
Speaker notes
Veka xivutiso xa nkoka xa dyondzo leyi: xana hi ndlela yihi na hikwalaho ka yini Rhaxiya ri sukeke eku fumeni ka vutshamo bya Tsar ri ya fika eka tiko ra vukhomunisi ra hlengeletano yin'we hi malembe ya mambirhi ntsena? Kombisa swiyenge swinharhu leswi vadyondzi va nga ta swi kambisisa - ku wa ka vufumi bya Tsar, ku teka ka vulawuri hi vaBolsheviks ni ku tiyisiwa ka byona, ni ku hundzuluxa ka Stalin ka USSR. Tsundzuxa vadyondzi ku va kambisisa switshembiso swa nhlomulo swin'we ni tindhurho ta wona.
Rhaxiya ra Tsar ku ringana 1900
Mfumo lowu a wu fumiwa hi munhu un'we, laha ntlawa wutsongo a wu khoma matimba ehenhla ka vanhu vo pfumala, lava a va ri varimi hi vunyingi.
Rhaxiya a ri fumiwa hi mufumi wa ntsena (autocrat), Tsar Nicholas II wa nyimba ya Romanov, loyi a a vula leswaku u ni matimba hinkwawo lama nyikiweke hi Xikwembu naswona a nga hlamuli eka palamende. Vanhu a va avanyisiwile hi ndlela leyi nga ringananiki: ntlawa wutsongo wa vahosi na ntlawa wa xikarhi lowu a wu kula a wu tshama ehenhla ka timiliyoni ta varimi vo pfumala ni ntlawa wa vatirhi wuntshwa wa madorobeni.
- Ku ringana 80% wa vanhu a ku ri varimi, vo tala va ha ri karhi va tshama va ri xisiwana hambiloko ntshunxeko wa mahlonga wu endliwile hi 1861.
- Ku hluvukisiwa ka swifekitheri hi rivilo swi vangele madoroba lama tsaneke ni swiyimo swo tika swa ku tirha.
- Maphorisa yo tumbela (Okhrana) ni ku sivela mahungu swi miyetile vakaneti va tipolitiki.
Speaker notes
Kandziyisa ku tsandzeka loku endleke leswaku Rhaxiya ri nga tshami kahle: mfumo wa munhu un'we lowu nga riki na ndlela ya nawu yo kombisa ku kaneta, vulala byo tala bya varimi vo pfumala lava a va navela misava, ni ntlawa wutsongo kambe wa matimba wa vatirhi va swifekitheri. Leti hi tona ntshikilelo lowu vahanyisi va ta wu tirhisaka endzhaku. Nghenisa rito autocracy (mfumo wa munhu un'we) u ri pimanisa ni mfumo lowu languteleke eka vumbiwa bya nawu.
Miehleketo yo hundzuluxa
Ku kaneta Tsar ku ateke eka mavonelo lama a ma phikizana, ngopfu-ngopfu Vumarxisi (Marxism).
Vumarxisi (Marxism)
Karl Marx u vurile leswaku matimu ma fambisiwa hi nyimpi ya mintlawa, naswona vatirhi (proletariat) va ta wisa ntlawa wa van'wa mali (vakapitali).
VaBolsheviks
Ntlawa wa maendlelo yo hundzuluxa lowu a wu rhangeriwe hi Lenin lowu a wu lava vandla ro hlela kahle leswaku wu teka matimba ya vatirhi.
VaMensheviks
Ntlawa wa vaMarxisi lowu a wu titshamele swin'wana, lowu a wu tshemba leswaku Rhaxiya ri fanele ri hundza hi vukapitali ku sungula, ri ni vandla ro anama.
Speaker notes
Hlamusela leswaku Vandla ra Russian Social Democratic Labour Party ri avekile hi 1903 ri va vaBolsheviks (lava a va rhangeriwa hi Lenin) ni vaMensheviks. Hlayisa ku hambana ku olova kambe ku ri ntiyiso: hinkwavo a va ri vaMarxisi, kambe a va nga twanani hi vumbiwa bya vandla ni ku hatlisa ka nhundzuluxo. Ku avana loku ku ni nkoka hikuva hi vaBolsheviks lava eku heteleleni va tekaka matimba hi 1917.
Nhundzuluxo wa 1905
Ku hluriwa enyimpini ni ku dlayiwa ka vakaneti va rirhandzu swi tsekatsekise matimba ya Tsar.
Ku hluriwa loku khomisaka tingana eka Nyimpi ya Russo-Japanese (1904-1905) ku engetele ku tsana ka mbilu. Hi Sonto ra Ngati (Bloody Sunday) (22 Janyuwari 1905) masocha ma hlaseriti valweri va rirhandzu lava a va kombela eka Tsar eSt Petersburg, ma dlaya vo tala. Ku tsutsuma ka mitirho, ku xandzuka ka masocha ni tikhansele to sungula ta vatirhi, ku nga tisoviet, swi hangalake etikweni hinkwaro.
- Leswaku a hanya, Nicholas II u humesile October Manifesto lero tshembisa palamende (Duma) ni timfanelo ta vaaki.
- Loko ku rhula ku vuyile, u tlhele a teka switshembiso leswi naswona a hlayisa matimba ya xiviri.
- 1905 hakanyingi yi vuriwa 'ku titolovetela' ka minhundzuluxo ya 1917.
Speaker notes
Tirhisa 1905 ku kombisa xikombiso: khcombo (nyimpi) swin'we ni xisusumeteri (Sonto ra Ngati) swin'we ni ku tika ka mabindzu swi vanga mpfilumpfilu wo anama. Kandziyisa leswaku Tsar u hanyile ntsena hi ku endla switshembiso leswi a nga swi tirhisangiki, leswi swi n'wi onhisaka ngopfu. Tisoviet ti humelela laha ro sungula naswona ti ta tlhela ti humelela hi 1917, kutani ti kombise.
Nyimpi yo Sungula ya Misava ni ntshikilelo eka Rhaxiya
Nyimpi yo hetiseka yi paluxile ku tsana ka mfumo wa Tsar naswona yi wu susumetela eku tshovekeni.
Rhaxiya ri nghenile eka Nyimpi yo Sungula ya Misava (World War I) hi 1914. Mavuthu lama a ma nga hlomisiwanga kahle ma hlangavetane ni ku fa lokukulu, kasi ku pfumaleka ka swakudya ni petulu ku khomile madoroba. Nicholas II u tekile vulawuri hi yexe enyimpini, a siya mfumo emavokweni ya Tsarina Alexandra loyi a a nga rhandziwi ni muchaveleri wo biha Rasputin.
- Timiliyoni ta masocha ma dlayiwile, ma vaviseka kumbe ma khomiwa.
- Ku tlakuka ka mintengo ni ku pfumaleka swi vangile ndlala ni mintlhandlamano yo leha ya xinkwa ePetrograd.
- Emahlweninyana ka 1917 ku tshembeka eka Tsar a ku wile exikarhi ka vatirhi, masocha na hambi va fumaka.
Speaker notes
Veka Nyimpi yo Sungula ya Misava tanihi xisusumeteri lexi hundzuluxeke swiphiqo swa masiku hinkwawo swi va ku tshoveka hinkwako. Miehleketo ya nkoka eka vadyondzi va FET i vangelo: nyimpi a yi vangangi swiphiqo swa Rhaxiya kambe yi swi engetele swinene naswona yi susa Tsar nseketelo lowu a wu sele. Xiya ku lahleka ka ku tshembeka ka mavuthu - handle ka masocha, mfumo a wu nga koti ku titshimbisela.
Ku wa ka Tsar
Hi Nyenyenyana (March) 1917 (Nyenyankulo hi kalendara ya khale ya Rhaxiya) ku tsutsuma ka mitirho ni ku xandzuka ka masocha swi susile mfumo wa vuhosi.
Ku kaneta ka xinkwa ni ku tsutsuma ka mitirho ePetrograd ku kule ku va mikombiso yikulu. Loko masocha ma ala ku hlasela ntshungu ma tlhela ma joyina wona, mfumo wu lahlekeriwe hi vulawuri. Hi 15 Nyenyenyana 1917 (2 Nyenyankulo, kalendara ya khale) Nicholas II u tshikile vuhosi (abdicate), a herisa mfumo wa Romanov lowu a wu tirhe malembe yo tlula 300.
- Mfumo wa Xinkarhana (Provisional Government) wa tipolitiki ta vantshunxeki ni ta xikarhi wu tekile vulawuri.
- Hi nkarhi wolowo Petrograd Soviet ya vatirhi ni masocha yi khomile matimba ya xiviri.
- Ku pfilunganyeka loku ku tiviwile hi vito ra Matimba ya Mimbirhi (Dual Power) - valawuri va mimbirhi lava a va phikizana hi ku fuma.
Speaker notes
Basisa ku pfilunganyeka ka kalendara ku sungula: Rhaxiya a ri tirhisa kalendara ya Julian, kutani nhundzuluxo wa 'Nyenyankulo' wu humelele hi Nyenyenyana hi kalendara ya hina, naswona nhundzuluxo wa 'Nyenyankulo (October)' wu humelele hi Nyenyanana (November). Kandziyisa leswaku Nyenyankulo a ku ri ku pfuka ka vanhu hi ku tirhandzela, ku nga ri makungu ya vaBolsheviks. Nghenisa Matimba ya Mimbirhi hi vukheta - swi hlamusela leswaku ha yini Mfumo wa Xinkarhana a wu tsanile naswona wu nga tshamanga nkarhi wo leha.
Lenin ni vaBolsheviks
Lenin u vuyile evukhomelweni a ri ni pulani yo koma naswona yo olova leyi a yi vulavula ni vanhu lava a va karhele hi nyimpi naswona va ri ni ndlala.
Ku Rhula, Misava, na Xinkwa. Xiga xa vaBolshevik, 1917
A vuya hi Dzivamisoko (April) 1917, Vladimir Lenin u aleile ku tirhisana ni Mfumo wa Xinkarhana. Eka April Theses ya yena u lave ku herisiwa ka nyimpi hi ku hatlisa, misava eka varimi, ni 'Matimba hinkwawo eka tiSoviet'. Tanihi leswi Mfumo wa Xinkarhana wu hambeteke wu lwa nyimpi, nseketelo wa vaBolsheviks wu kule.
- Xiboho xa Mfumo wa Xinkarhana xo hambeta ni Nyimpi yo Sungula ya Misava a xi nga rhandziwi swinene.
- Lenin u tshembisile leswi vanhu a va swi lava ngopfu: ku rhula, misava ni swakudya.
- VaBolsheviks va hlurile hi vunyingi eka tisoviet ta Petrograd na Moscow eku heleni ka 1917.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ha yini vaBolsheviks va humelele laha Mfumo wa Xinkarhana wu tsandzekeke: va nyikile switlhamu swo olova naswona swo rhandziwa eka nyimpi, ndlala ya misava ni ku pfumaleka ka swakudya, kasi Mfumo wa Xinkarhana wu hambete wu lwa nyimpi leyi nga koteki ku hlula. Xiga xa 'Ku Rhula, Misava, Xinkwa' i xikombiso lexinene xa vuhundzuluxi bya tipolitiki - vutisa vadyondzi leswaku ha yini rito rin'wana ni rin'wana a ri ri ni nkoka eka ntlawa wo karhi.
VaBolsheviks va teka matimba
Hi Nyenyanana (November) 1917 (Nyenyankulo hi kalendara ya khale) vaBolsheviks va wisile Mfumo wa Xinkarhana.
Ku hleriwe ngopfu hi Leon Trotsky ku tirhisiwa Komiti ya Nhundzuluxo ya Vusocha ya Petrograd Soviet, vatirhi lava hlomeke, masocha ni matlhari-matiko (Red Guards) va tekile tindzhawu ta nkoka ePetrograd va tlhela va hlasela Winter Palace hi 7 Nyenyanana 1917 (25 Nyenyankulo, kalendara ya khale). Mfumo wa Xinkarhana wu wile handle ka ku kaneta ko tala.
- VaBolsheviks va humesile swileriso swa ku rhula ni swa misava hi ku hatlisa.
- Leyi a yi ri ku teka matimba ka vandla ro tinyiketela, ku nga ri ku pfuka ka ntshungu ku fana ni Nyenyankulo.
- Rhaxiya ri hundzuke tiko ro sungula emisaveni leri fumiwaka hi vito ra vukhomunisi.
Speaker notes
Kombisa ku hambana ka nkoka: Nyenyankulo a ku ri ku wa ka mfumo wa vuhosi hi ku tirhandzela; Nyenyankulo (October) a ku ri ku teka matimba loku hleriweke naswona loku hleriweke kahle hi vandla rutsongo ra vanhu lava tinyiketeleke. Nyika Trotsky ndzuntiho hi ntirho wa yena wa ku hlela. Xiya leswaku ku teka matimba ePetrograd a ku ri xin'wana - ku hlayisa matimba etikweni leri anameke, leri avanyisiweke, a ku ta vanga nyimpi ya le kaya yo biha, xitulu lexi landzelaka.
Nyimpi ya le Kaya ni War Communism
VaBolsheviks va hlurile nyimpi ya le kaya yo onha kambe hi ndhurho lowukulu wa vanhu.
Vakaneti va vaBolsheviks - Vabasi (Whites), ntlawa lowu nga tiyanga wa vaseketeri va vuhosi, vantshunxeki ni vasocialisti va mphikizano, lava a va seketeriwa hi matiko yambe - va lwile ni Vatshwuki (Reds) va vaBolsheviks. Trotsky u akile a tlhela a rhangela Vuthu ro Tshwuka (Red Army). Leswaku va wu nyika, mfumo wu tirhisile War Communism, wu teka mavele eka varimi wu tlhela wu lawula ikhonomi, kasi maphorisa yo tumbela (Cheka) ma tshovile vukaneti hi 'Red Terror'.
- Tsar wa khale ni ndyangu wa yena va dlayiwile hi 1918.
- Nyimpi, ndlala ni mavabyi swi dlaye timiliyoni exikarhi ka 1918 na 1921.
- Vatshwuki va hlurile hi 1921, va pfuniwa hi vun'we, vulawuri bya le xikarhi ni tigondzo, ni ku hambana ka Vabasi.
Speaker notes
Khoma nkarhi lowu wa madzolonga hi vutihlamuleri: tshama u ri wa ntiyiso hi vukulu bya ku xaniseka handle ka ku tshama eka swiyenge swo biha. Hlamusela leswaku ha yini Vatshwuki va hlurile - vuyimo bya le xikarhi, vulawuri bya tigondzo ni switirho, vulawuri byin'we ehansi ka Trotsky, ni ku hambana ka Vabasi. Nghenisa War Communism ni Cheka, hikuva ku hlundzuka ka varimi hi ku tekiwa ka mavele ku yisa hi ku kongoma eka NEP eka xitulu lexi landzelaka.
NEP ni ku velekiwa ka USSR
Lenin u tlhelele eka ikhonomi yo hlanganisa leswaku a hola, naswona ku vumbiwe vun'we lebyintshwa.
Endzhaku ka ndlala ni madzolonga (ku katsa ni ku xandzuka ka Kronstadt ka 1921), Lenin u nghenise New Economic Policy (NEP) hi 1921. Yi pfumelele ku bindzula ka xiviri lokutsongo naswona yi pfumelela varimi ku xavisa mavele lama saleke, kasi mfumo wu hlayisa vulawuri bya switirho leswikulu. Hi 1922 ku vumbiwe hi ku kongoma Union of Soviet Socialist Republics (USSR).
- NEP a yi ri ntwanano wa vutlhari wo aka nakambe ikhonomi leyi onhakeke.
- VaKhomunisi van'wana a va nga yi rhandzi tanihi ku tlhelela endzhaku eka vusocialisti.
- Lenin u file hi Sunguti (January) 1924, a nga siyanga muhlanti la vekiweke erivaleni.
Speaker notes
Hlamusela NEP tanihi ku tlhelela endzhaku ka vutlhari: Lenin u amukele vukapitali byo pimiwa leswaku a ponisa nhundzuluxo endzhaku ka makhombo ya War Communism. Xiya kanetano leyi yi pfuleke endzeni ka vandla mayelana ni ku fikela kwihi ku ntwanano - kanetano leyi Stalin na Trotsky va nga ta lwa ha yona endzhaku. Ku fa ka Lenin handle ka muhlanti la vekiweke ku veka nyimpi ya matimba eka xitulu lexi landzelaka.
Ku tlakuka ka Stalin eka matimba
Mufambisi wa vandla wo miyela u hlurile vaphikizani va yena ku va murhangeri wa yexe.
Joseph Stalin, tanihi Nobalatirho-Nkulu wa vandla, u lawurile ku vekiwa ka vatirhi naswona u akile nawu wa vatirhi vo tshembeka. A ri karhi a hlanganisa vaphikizani va lwa exikarhi ka vona, u hlurile Leon Trotsky loyi a a dumile ngopfu, loyi a hlongoriwe evandleni a tlhela a rhurhisiwa a dlayiwa endzhaku. Ku ringana 1928 Stalin a a ri murhangeri la nga kanetiwiki wa USSR.
- Stalin u sirhelele 'Vusocialisti eTikweni Rin'we'; Trotsky yena a a rhandza nhundzuluxo wa misava hinkwayo.
- Vulawuri bya Stalin bya muchini wa vandla a byi ri nsayo wa yena lowukulu.
- Kutani u sungurile pulani yo tika yo hundzuluxa ikhonomi ya Soviet.
Speaker notes
Lulamisa ku pfilunganyeka lokutalaka: Stalin u hlurile ku nga ri hikuva a ri mudyondzisi wa vutlhari swinene - Trotsky a a dumile ku tlula - kambe hikuva a lawula muchini wa vufambisi bya vandla ni ku vekiwa ka vatirhi. Hlamusela 'Vusocialisti eTikweni Rin'we' u ri pimanisa ni 'nhundzuluxo lowu nga heriki' hi ku olova. Veka ku hundzuka ku suka eka tipolitiki ku ya eka ikhonomi: Stalin sweswi u aka nakambe vaaki va Soviet hi matimba.
Collectivisation ni Industrialisation
Stalin u fambise ku antswisa hi rivilo hi ku tirhisa Five-Year Plans ni ku hlomisiwa hi ku sindzisiwa ka mapurasi ya hlengeletano.
Speaker notes
Tirhisa layout ya swikandza swimbirhi ku pfumelela vadyondzi ku pimanisa timhaka timbirhi ta nhundzuluxo wa ikhonomi wa Stalin. Tshama u ri wa ntiyiso hi ntwanano wa nkoka eka nkambisiso wa CAPS: USSR yi akile switirho hi rivilo ro hlamarisa, leswi endzhaku swi pfuneke leswaku yi pona Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava, kambe leswi swi endliwe hi ku sindzisiwa, ku xaniseka lokukulu ni ndlala. Ndlala eUkraine ni le tindzhawini tin'wana hi 1932-1933 (Holodomor) yi vulavuriwa endzhaku; yi khome hi vukheta.
Ndlala, ku chavisa ni ku basisiwa (purges)
Mfumo wa Stalin wu hlanganise ku antswisa hi rivilo ni ku tshikilela ka ntshungu ni rifu.
Ndlala ya 1932-1933, leyi bihe swinene eUkraine (hakanyingi yi vuriwa Holodomor), yi dlaye timiliyoni. Hi nkarhi wa Great Purge (1936-1938), Stalin u hundzukele vandla ra yena, vuthu ni vaaki: 'timhaka to komba' (show trials) ti gwevile vaBolsheviks va khale, naswona vanhu vo tala va dlayiwile kumbe va rhumeriwa emakampeni yo tirha hi ku sindzisiwa, ku nga Gulag.
- Ku chava ni ku hlanhla vanhu swi tirhisiwile ku lawula vaaki.
- Nchivirho wa vunhu wu kombise Stalin tanihi murhangeri wa vutlhari hinkwabyo.
- Hi 1940 USSR a yi ri tiko leri akiweke swinene hi switirho kambe ri tshikilela swinene.
Speaker notes
Lexi i xitulu xo twela vusiwana swinene - xi khome hi vutshembeki byo rhula ni xichavo eka lava feke, u papalata swifaniso swo tika. Nyika ndlala ni ku basisiwa hi ntiyiso tanihi ndhurho wa vanhu wa maendlelo ya Stalin. Khutaza vadyondzi va FET ku khoma timhaka timbirhi swin'we eka nkambisiso: miholo ya ntiyiso ya switirho ni dyondzo, swin'we ni ku tshikilela ka ntshungu ni rifu. Xiya leswaku vativi va matimu va kanetana hi tinhlayo ni mpimo wa vuhomboloki lebyi nga endzhaku ka ndlala.
Rhaxiya ni USSR, 1900-1940
- 1905 Nhundzuluxo wa 1905: Sonto ra Ngati ni October Manifesto
- 1914 Rhaxiya ri nghena eka Nyimpi yo Sungula ya Misava
- Mar 1917 Nhundzuluxo wa Nyenyankulo (February): Tsar Nicholas II wa tshika vuhosi
- Nov 1917 Nhundzuluxo wa Nyenyankulo (October): vaBolsheviks va teka matimba
- 1918-21 Nyimpi ya le Kaya ni War Communism
- 1922-24 USSR yi simekiwa; Lenin wa fa (1924)
- 1928 Stalin wa fuma; Five-Year Plan yo sungula yi sungula
- 1932-33 Ndlala (Holodomor)
- 1936-38 Great Purge
Speaker notes
Tirhisa xitulu lexi ku hlengeleta nxaxamelo wa nkarhi wa dyondzo hinkwayo emahlweni ka swivutiso swo kambisisa. Kombela vadyondzi ku kombisa switshamu swa ku hundzuka ni ku hlengeleta swiendlakalo eka swiyenge swinharhu: ku wa ka vufumi bya Tsar, ku teka ni ku tiyisa ka vaBolsheviks, ni ku hundzuluxa ka Stalin. Tiyisisa nkoka wa kalendara ya Julian ku ya eka Gregorian eka Nyenyankulo (February) ni Nyenyankulo (October).
Leswi hi swi dyondzeke
Eka malembe ya 40 Rhaxiya ri sukile eka vufumi bya Tsar ri ya eka matimba lamakulu ya vukhomunisi - ri hundzuluxiwile hi ndhurho lowukulu wa vanhu.
Sisiteme ya Tsar yi wile ehansi ka ndzhwalo wa ku nga ringani, mfumo wa munhu un'we ni ntshikilelo wa Nyimpi yo Sungula ya Misava. VaBolsheviks va tekile va tlhela va hlayisa matimba, naswona ehansi ka Stalin USSR yi akiwile hi rivilo hi switirho hi ku tirhisa collectivisation ni Five-Year Plans - mihlomulo leyi funengetiweke hi ndlala, ku chavisa ni mfumo wa munhu un'we.
Q. Hlamusela leswaku ha yini mfumo wa Tsar wu wile hi 1917. Kombela mavangelo ya nkarhi wo leha ni nkucetelo wa Nyimpi yo Sungula ya Misava. (8 marks)
Q. VaBolsheviks va swi kotile ku njhani ku teka ni ku hlayisa matimba exikarhi ka 1917 na 1921? (6 marks)
Q. 'Stalin u hundzuluxile USSR, kambe hi ndhurho wa vanhu lowu tluleke mpimo.' Xana wa pfumela? Seketela nhlamulo ya wena hi vumbhoni. (10 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka xivutiso xa nkoka xa dyondzo ni nhloko-mhaka ya nhundzuluxo hi ndhurho. Swivutiso swinharhu swi tlakuka hi xilaveko xa miehleketo ku fambisana ni ku languteriwa ka CAPS FET: ku hlamusela vangelo, nkambisiso wa ku tiyisiwa ka matimba, ni ku avanyisa ka xiyimo xa xitsalwana lexi lavaka nseketelo wa mianakanyo. Khutaza vadyondzi ku tirhisa vumbhoni byo kongoma ni ku pima mihlomulo ni tindhurho hinkwato.
- Grade
- Grade 11
- Subject
- History
- CAPS topic
- Communism in Russia 1900-1940
- Resource type
- Presentation