Mollwane wa Kapa Bohlabela

Ka 1800 Kapa Colony e be e phatlaletše go ya bohlabela go fihlela balemi ba Madatšhe ba kopana le ditšhaba tša Xhosa kgauswi le Noka ye Kgolo ya Fish.

Kapa Colony e thomile e le bodulo bja Madatšhe (Maburu a Dutch) kua Table Bay ka 1652. Mo mengwageng ye e fetago 150, balemi ba dikgomo bao ba bitšwago trekboer ba ile ba huduga go ya bohlabela ba nyaka naga ya go fula. Ka 1795, gape le ka 1806, Borithane (Britain) e ile ya tšea taolo ya Kapa.

• Lefelo la mollwane le be le le nageng ye lehono e bitšwago Kapa Bohlabela, kgauswi le Noka ye Kgolo ya Fish.
• E be e se mollwane wo o tiilego - o be o šutha ge batho ba huduga gomme dintwa di lwewa.
• Dihlopha tše di fapafapanego di ile tša abelana, tša phadišana le go lwela naga le meetse a swanago.

Ke bomang bao ba bego ba dula mollwaneng?

Dihlopha tše mmalwa di ile tša abelana lefelo la mollwane, se sengwe le se sengwe se na le tsela ya sona ya bophelo.

Go gwebišana le go dula mmogo

Bontši bja nako, batho ba mollwane ba be ba šomišana ka gobane ba be ba nyakana.

Bophelo mollwaneng e be e se fela bja go lwa. Ditšhaba tša Xhosa le bakoloniale ba be ba gwebišana, ba ananišana dikgomo, meno a tlou, dipheta, koporo, lešela le didirišwa tša tšhipi. Batho ba bangwe ba ile ba ithuta maleme a bona, ba šoma mmogo gomme go bile le manyalo magareng ga dihlopha.

• Dikgomo e be e le lehumo go balemi ba Xhosa le ba-trekboer, ka fao ba be ba gwebišana gomme ba diša mmogo.
• Bašomi, batsomi le bagwebi ba Khoikhoi gantši ba be ba sepela magareng ga metse ye mebedi.
• Baromiwa ba kereke, dikgoši le bahlankedi ka dinako tše dingwe ba be ba dira ditumelelano tša go boloka khutšo.

Ke ka lebaka la eng ntwa e ilego ya gola?

Dilo tšona tšeo batho ba bego ba di abelana - naga, meetse le dikgomo - le tšona di ile tša baka dikgohlano.

Ge ba-trekboer ba bantši le morago badudi ba Borithane ba fihla, ba be ba nyaka naga le mafulo a mantši. Se se ile sa gatelela ditšhaba tša Xhosa tšeo di bego di šetše di šomiša naga yeo. Ge dikgomo di timela, lehlakore le lengwe le le lengwe le be le bea molato go le lengwe, gomme dihlakola tše nnyane di be di ka gola tša ba ntwa.

• Dihlopha ka bobedi di be di ruta dikgomo, ka fao phadišano ka naga ya mafulo e be e le ka mehla.
• Go utswa dikgomo ka mahlakore ka bobedi go ile gwa baka kgalefo le go se tshepane.
• Mmušo wa bokoloniale o be o dula o leka go bea mollwane wo o tiilego le go tloša Maxhosa nageng ya ka bodikela bja wona.

Dintwa tša Mollwane (Frontier Wars)

Magareng ga 1779 le 1879 go bile le tatelano ya dintwa magareng ga bakoloniale le ditšhaba tša Xhosa mollwaneng wa Kapa Bohlabela.

Bo-radihistori ba bala dintwa tša mollwane tše senyane (9) mo mengwageng e ka bago lekgolo. Karolong ye re lebelela tšeo di diregilego mathomong a bo-1800. Ntwa ye nngwe le ye nngwe gantši e be e fela ka Maxhosa a lahlegelwa ke naga ye ntši, ge colony e kgorometša mollwane wa yona go ya pele bohlabela.

• Dintwa tše di bile di bitšwa Dintwa tša Mollwane wa Kapa goba Dintwa tša Xhosa.
• E be e se ntwa e tee ye telele eupša e le dikgohlano tše mmalwa tša go arogana, tša na le khutšo magareng.
• Ka nako, mokgwa o be o le molaleng: naga e be e šutha go tloga taolong ya Xhosa ya ya go colony.

Go rakwa go tloga Zuurveld

Mašole a Borithane a ile a kgorometša Maxhosa a diketekete go tshela Noka ya Fish go phumola naga ya colony.

Zuurveld e be e le lefelo la naga ka bodikela bja Noka ya Fish moo Maxhosa le bakoloniale ba bego ba dula kgauswi le ka ntlhana. Ka 1811-1812, Mmušiši Sir John Cradock o ile a laela mašole a Borithane le baleagane ba wona go raka Maxhosa le go a gapeletša go ya bohlabela go tshela noka.

• Colony e be e nyaka lefelo la thibelo le le se nago batho ka lehlakoreng la yona la bohlabela.
• Go leta mollwane wo moswa, motse wa Grahamstown o ile wa hlolwa ka 1812.
• Malapa a mantši a Xhosa a ile a lahlegelwa ke magae le naga ya mafulo yeo ba bego ba e šomiša mengwaga ye mentši.

Badudi ba Borithane ba 1820

Borithane e ile ya romela badudi ba ka bago 4 000 go tla dula mollwaneng e le kotsi ya go šireletša colony.

Ka 1820 mmušo wa Borithane o ile wa thuša badudi ba ka bago 4 000 go hudugela Kapa Bohlabela. Ba ile ba newa dipolase lefelong la mollwane, ka karolo go godiša colony le ka karolo go šireletša mollwane kgahlanong le Maxhosa.

• Badudi ba bantši ba ile ba katana: naga e be e le thata go e lema gomme ntwa e be e le kgauswi.
• Ba bangwe ba ile ba tlogela go lema gomme ba thoma metse, mešomo le dikuranta.
• Go fihla ga bona go ile gwa oketša kgateletšo godimo ga naga ya Xhosa kgauswi le mollwane.

Makhanda le tlhaselo ya Grahamstown

Ka 1819 mašole a Xhosa a etilwego pele ke moetapele wa ntwa le moprofeta Makhanda a ile a hlasela motse wa mollwane wa Grahamstown.

Maxhosa a be a arogantšwe magareng ga baetapele ba babedi, Ngqika le malomeagwe Ndlambe. Ge Borithane e thekga Ngqika, mašole a Ndlambe a ile a gana. Ka 1819 mohlabani-moprofeta Makhanda (yo a bego a bitšwa gape Nxele goba Makana) o ile a etela pele mašole a magolo a Xhosa tlhaselong ya sebete ya Grahamstown.

• Tlhaselo e ile ya palelwa, gomme Maxhosa a lahlegelwa ke batho ba bantši.
• Makhanda o ile a ineela gomme a golegwa Robben Island, moo a ilego a nwelela a leka go tšhaba.
• Ka morago ga ntwa colony e ile ya tšea naga ye ntši le go feta, ya hlola lefelo la 'khutšo' leo Maxhosa a bego a sa kgone go tsena go lona.

Bathuši le karolo ya go fenya

Baromiwa ba kereke ba tlile go ruta le go sokolla - eupša mošomo wa bona le wona o ile wa bula tsela ya taolo ya bokoloniale.

Go bolawa ga Kgoši Hintsa

Ka 1835 Borithane e ile ya bolaya kgoši-kgolo ya Xhosa, Hintsa, nakong ya ntwa ka naga le dikgomo.

Ka 1834 ntwa e ile ya tsoga gape ge mašole a Xhosa, a befetšwe ke go lahlegelwa ke naga, a tsena ka colony. Nakong ya ntwa Borithane e ile ya swara kgoši-kgolo Hintsa ka Phalo. Ka Mei 1835 o ile a thuntšhwa a bolawa ke mašole a Borithane a sa le motšhwarwa, tiro ye e ilego ya tšhoša le go befediša Maxhosa.

• Ntwa e ile ya baka tahlego ye kgolo ya maphelo le dikgomo ka mahlakore ka bobedi.
• Lehu la Hintsa le ile la ba sešupo se se sa felego sa go se loke ga bokoloniale.
• Colony e ile gape ya kgorometša mollwane wa yona bohlabela ka morago ga ntwa.

Moetapele yo a lwetšego go boloka naga

Kgoši Maqoma o ile a etela pele go gana ga Xhosa mengwaga ye mentši gomme a hwa e le motšhwarwa Robben Island.

Naga e be e le ya rena, gomme le ka mohla re ka se kgone go tlogela go ikwa gore e ile ya tšewa go rena. Moya wo o gopolwago wa go gana ga Xhosa mollwaneng

Maqoma, morwa wa Kgoši Ngqika, e be e le yo mongwe wa baetapele ba sešole ba Xhosa ba go tseba kudu dintweng tša mollwane. O ile a rakwa nageng ya gagwe lefelong la Kat River gomme a fetša bontši bja bophelo bja gagwe a gana katološo ya bokoloniale. Ka morago o ile a golegwa Robben Island, moo a hwilego gona ka 1873.

• O ile a šomiša meboto le sethokgwa sa mollwane ka bohlale kgahlanong le mašole a magolo.
• Bophelo bja gagwe bo bontšha theko ya batho ya go lahlegelwa ke naga, leboelela.
• Lehono o gopolwa e le mogale wa go gana kgatelelo.

Mollwane wo o šuthago, 1806-1836

1. 1806 Borithane e tšea taolo ye e tiilego ya Kapa Colony
2. 1811-12 Maxhosa a rakwa go tloga Zuurveld; Grahamstown e a hlolwa
3. 1819 Makhanda o hlasela Grahamstown; naga ye ntši e a tšewa
4. 1820 Badudi ba Borithane ba fihla mollwaneng
5. 1835 Kgoši Hintsa o bolawa nakong ya Ntwa ya Boselela ya Mollwane
6. 1836 Great Trek e a thoma ge Maburu a tloga colony

Seo re se ithutilego

Mollwane wa Kapa e be e le lefelo la tirišano le ntwa ka bobedi - kgwebo le lenyalo, eupša gape le ntwa le go amogwa naga.

Mollwaneng wa Kapa Bohlabela, ditšhaba tša Xhosa, ba-trekboer, Khoikhoi, badudi ba Borithane le baromiwa ba kereke ba ile ba abelana naga ka kgwebo le bophelo bja letšatši le letšatši, eupša gape ba lwa ka naga, dikgomo le maatla. Ntwa ka morago ga ntwa e ile ya fela ka Maxhosa a lahlegelwa ke naga, mola mollwane wa colony o dutše o šutha bohlabela.