U Shumisana na Khani kha Mukano wa Kepe
Nḓila ye zwiṱoho zwa Vhaxhosa, vhatrekboer, Vhabritania na vhurumiwa vha ṱangana ngayo, vha rengisa na u lwa kha mukano wa Vhubvaḓuvha ha Kepe (Eastern Cape) mathomoni a miṅwaha ya vho-1800.
Speaker notes
Vhea tshiimo: 'mukano' a si mutalo fhedzi kha maramani, ndi vhupo vhulapfu he vhathu vha sialasiala vha dzula tsini, nga zwiṅwe zwifhinga vha tshi thusana nga zwiṅwe vha tshi lwa. Ṱalutshedza uri yeneyi yunithi i sedza mukano wa Vhubvaḓuvha ha Kepe (Eastern Cape) mathomoni a miṅwaha ya vho-1800, hu tshi tevhela Mulambo Muhulwane wa Fish (Great Fish River). Vhudzisani vhagudiswa uri vha humbula uri hu itea mini musi zwigwada zwivhili zwi tshi ṱoḓa mavu na maḓi mathihi.
Mukano wa Vhubvaḓuvha ha Kepe
Nga 1800 Kholoni ya Kepe yo vha yo phaḓalala i tshi ya vhubvaḓuvha u swika vharimi vha Vhaholane vha tshi ṱangana na zwiṱoho zwa Vhaxhosa tsini na Mulambo Muhulwane wa Fish.
Kholoni ya Kepe yo thoma sa muḓi wa Vhaholane kha Table Bay nga 1652. Kha miṅwaha ya fhira 150, vharimi vha kholomo vhane vha pfi vhatrekboer vha ya phanḓa na phanḓa vhubvaḓuvha vha tshi ṱoḓa mavu a u fulisa. Nga 1795, na hafhu nga 1806, Britania ya dzhia vhulanguli ha Kepe.
- Vhupo ha mukano ho vha kha ḽa ṋamusi ḽa Vhubvaḓuvha ha Kepe, tsini na Mulambo Muhulwane wa Fish.
- Wo vha u si mukano wo khwaṱhaho - wo vha u tshi shanduka musi vhathu vha tshi pfuluwa na nndwa dzi tshi lwiwa.
- Zwigwada zwo fhambanaho zwo kovhelana, zwa ṱaḓisana na u lwela mavu na maḓi mathihi.
Speaker notes
Sumbedzani vhagudiswa hune mukano wa vha hone kha vhupo na tshifhinga. Sumbani kha marama Vhubvaḓuvha ha Kepe na Mulambo Muhulwane wa Fish. Ombedzelani uri mukano wo dzula u tshi tshimbila vhubvaḓuvha musi kholoni i tshi hula. Ṱhogomelani tshanduko u bva kha vhulanguli ha Vhaholane u ya kha ha Vhabritania, tshe tsha vha tsha ndeme ngauri Britania yo ḓisa vhadzulapo vhaswa na milayo miswa kha mukano.
Ndi vhonnyi vhe vha dzula kha mukano?
Zwigwada zwo vhalaho zwo kovhelana vhupo ha mukano, tshiṅwe na tshiṅwe tshi na nḓila yatsho ya u tshila.
Zwiṱoho zwa Vhaxhosa
Vharimi vha kholomo vhe vha dzula kha vhuhosi vhubvaḓuvha ha Mulambo wa Fish, vha tshi rangwa phanḓa nga mahosi a nga Ngqika na Ndlambe.
Vhatrekboer
Vharimi vha kholomo vha ambaho Luholane vha bvaho Kepe vhe vha ya vhubvaḓuvha vha tshi ṱoḓa mavu maswa a u fulisa.
Vhakhoikhoi na Vhasan
Vhafulisi na vhazwimi vha u thoma vha ḽeneḽi vhupo, vhanzhi zwino vha tshi shuma kha bulasi dza vhukoloni kana vha tshi dzula na Vhaxhosa.
Vhabritania na vhurumiwa
Vhaofisiri vha Vhabritania, maswole na Vhadzulapo vha 1820, na vhurumiwa vhe vha ḓa u funza na u shandukisa lutendo.
Speaker notes
Ṋeani vhagudiswa vhathu vha ḓoroko phanḓa ha musi mafhungo a tshi bviselwa khagala. Ombedzelani uri Vhaxhosa vho vha vhe vharimi vha na sisiteme yo khwaṱhaho ya vhathu na ya politiki, hu si vhathu vhe vha vha vha tshi 'vhonala kha nḓila' ya vhadzulapo. Ṱhogomelani uri Vhakhoikhoi na Vhasan vho vha vhe hone kale phanḓa ha zwigwada zwoṱhe zwivhili. Iledzani u penda tshiṅwe tshigwada sa tshavhuḓi tshoṱhe kana tshivhi tshoṱhe.
U rengisa na u dzula vhoṱhe
Kha tshifhinga tshinzhi, vhathu vha mukano vho shumisana ngauri vho vha vha tshi ṱoḓana.
Vhutshilo kha mukano vho vha vhu si vha u lwa fhedzi. Zwiṱoho zwa Vhaxhosa na vhakoloni vho rengisana, vha tshi tshintshelana kholomo, maṋo a nḓou, vhugaga, tshaḓa, tshiḓaka na tshishumiswa tsha tsimbi. Vhaṅwe vho guda nyambo dza vhaṅwe, vha shuma vhoṱhe na u vhinga vhukati ha zwigwada.
- Kholomo dzo vha lupfumo kha Vhaxhosa na vhatrekboer, ngauralo vho rengisa na u fulisa vhoṱhe.
- Vhashumi, vhazwimi na vharengisi vha Vhakhoikhoi kanzhi vho vha vha tshi tshimbila vhukati ha vhathu vhavhili.
- Vhurumiwa, mahosi na vhaofisiri nga zwiṅwe zwifhinga vho ita thendelano dza u vhulunga mulalo.
Speaker notes
Yeneyi silaidi i lelanya mafhungo uri vhagudiswa vha si humbule uri mukano wo vha u wa nndwa fhedzi. Vhushaka vha ngoho - vhurengisi, mushumo, mbingano, u guda nyambo - zwo tshimbila kha mukano. Uku 'u shumisana' ndi hafu ya tshiṱoho tsha CAPS nahone zwi a leluwa u zwi hangwa. Vhudzisani vhagudiswa tsumbo dza zwino dza zwigwada zwine zwa ṱaḓisana na u shumisana.
Ndi ngani khani yo aluwa?
Zwithu zwe vhathu vha zwi kovhelana - mavu, maḓi na kholomo - zwo dovha zwa vhanga dziphambano dzavho.
Musi vhatrekboer na nga murahu vhadzulapo vha Vhabritania vha tshi ḓa vhunzhi, vho vha vha tshi ṱoḓa mavu na madulo manzhi. Zwenezwi zwo ṱaḓa na zwiṱoho zwa Vhaxhosa zwe zwa vha zwo no shumisa eneo mavu. Musi kholomo dzi tshi xela, sia ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽo pomokana, nahone u tswa hutuku ho vha hu tshi nga hula ha vha nndwa.
- Zwigwada zwoṱhe zwivhili zwo vha zwi na kholomo, ngauralo mutṱatiswano wa madulo wo vha u si na magumo.
- U tswiwa ha kholomo nga masia oṱhe zwo vhanga mbiti na u sa fulufhelana.
- Muvhuso wa vhukoloni wo dzula u tshi lingedza u vhea mukano wo khwaṱhaho na u bvisa Vhaxhosa kha mavu a vhukovhela hawo.
Speaker notes
Sumbedzani tshiitisi-na-mvelelo zwavhuḓi: u anda ha vhadzulapo, na ikonomi ya kholomo yo kovhelanwaho, na mukano u tshi shanduka zwo vhanga khani. Sumbani uri u tswa ha kholomo ho vha hu tshi itea nga masia oṱhe - hezwi ndi zwa ndeme kha u linganela. Ṱalutshedzani uri milingo ya muvhuso ya u vhea mutalo wo khwaṱhaho, na u vhea Vhaxhosa kha sia ḽithihi, zwo ita uri mulalo u konḓe.
Nndwa dza Mukano
Vhukati ha 1779 na 1879 ho vha na nndwa dzo tevhekanaho vhukati ha vhakoloni na zwiṱoho zwa Vhaxhosa kha mukano wa Vhubvaḓuvha ha Kepe.
Vhaḓivhazwakale vha vhala Nndwa dza Mukano dza tanu na ṋa (9) kha lwa ḓana ḽa miṅwaha. Kha yeneyi yunithi ri sedza dzine dza vha kha mathomo a miṅwaha ya vho-1800. Nndwa iṅwe na iṅwe kanzhi yo fhela nga Vhaxhosa vha tshi xelelwa nga mavu manzhi, musi kholoni i tshi sudzulusela mukano wayo phanḓa vhubvaḓuvha.
- Nndwa dzo dovha dza pfi Nndwa dza Mukano wa Kepe (Cape Frontier Wars) kana Nndwa dza Vhaxhosa (Xhosa Wars).
- Dzo vha dzi si nndwa nthihi ndapfu fhedzi khani nnzhi dzo fhambanaho, hu na mulalo vhukati.
- Nga u ya ha tshifhinga tshivhumbeo tsho vha tsho khwaṱha: mavu o pfuluwa u bva kha vhulanguli ha Vhaxhosa a ya kholoni.
Speaker notes
Ṋeani tshifanyiso tshihulwane phanḓa ha zwidodombedzwa. Vhagudiswa a vha ṱoḓi u guda nga nṱha nndwa dzoṱhe dza tanu na ṋa; vha ṱoḓa u pfesesa tshivhumbeo - khani yo dovholelwaho, nndwa iṅwe na iṅwe i tshi fhela mukano wo sudzuluselwa vhubvaḓuvha nahone Vhaxhosa vha tshi xelelwa nga mavu. [SME] Vhaḓivhazwakale vha a fhambana nga ha nḓila ine nndwa dza tanu na ṋa dza vhalwa na u ṋewa madzhinga; khwaṱhisedzani tshivhalo na madzhinga ane na ṱoḓa vhagudiswa vha shumise.
U pandelwa u bva Zuurveld
Mmbi dza Vhabritania dzo pandela zwigidi zwa Vhaxhosa vha tshi wela Mulambo wa Fish u itela u ṋekedza kholoni mavu.
Zuurveld ho vha vhupo ha mavu vhukovhela ha Mulambo wa Fish hune Vhaxhosa na vhakoloni vho vha vha tshi dzula vhoṱhe. Nga 1811-1812, Ndayamalanga Sir John Cradock o laya maswole a Vhabritania na khonani dzavho uri vha pandele Vhaxhosa na u vha kombetshedza vhubvaḓuvha vha tshi wela mulambo.
- Kholoni yo vha i tshi ṱoḓa vhupo ho khethekanywaho ho tshetsheahaho kha mukano wayo wa vhubvaḓuvha.
- U itela u linda mukano muswa, muḓi wa Grahamstown wo thomiwa nga 1812.
- Miṱa minzhi ya Vhaxhosa yo xelelwa nga miḓi na mavu a madulo e vha vha vha tshi a shumisa miṅwaha minzhi.
Speaker notes
Iyi ndi tsumbo yo khwaṱhaho ya u dzhielwa mavu. Ṱalutshedzani 'buffer zone' - kholoni yo vha i tshi ṱoḓa mavu a si na vhathu vhukati hayo na Vhaxhosa. Ṱhogomelani u thomiwa ha Grahamstown (ṋamusi Makhanda) sa muḓi wa mmbi kha mukano. Faranani hezwi nga vhulenda: miṱa ya vhukuma yo kombetshedzwa u bva kha mavu ayo. Vhudzisani vhagudiswa uri vha humbula uri Vhaxhosa vho pfa hani nga u pandelwa.
Vhadzulapo vha Vhabritania vha 1820
Britania yo rumela vhadzulapo vha ṱoḓaho u vha 4,000 uri vha dzule kha mukano sa tshirendo tsha vhathu tsha u tsireledza kholoni.
Nga 1820 muvhuso wa Vhabritania wo thusa vhadzulapo vha ṱoḓaho u vha 4,000 uri vha pfuluwele Vhubvaḓuvha ha Kepe. Vho ṋewa bulasi kha vhupo ha mukano, tshiṅwe tshipiḓa u itela u alusa kholoni tshiṅwe u itela u tsireledza mukano kha Vhaxhosa.
- Vhadzulapo vhanzhi vho tambula: mavu o vha a tshi konḓa u limiwa nahone khani yo vha i tsini.
- Vhaṅwe vho litsha u lima vha thoma miḓana, mishumo na dzimagazini nṱhani hazwo.
- U swika havho ho engedza mutsiko kha mavu a Vhaxhosa tsini na mukano.
Speaker notes
Ṱalutshedzani zwililo zwa Vhabritania: vhea vhadzulapo kha mukano u itela u u khwaṱhisa na u u tsireledza. Ṱhogomelani uri vhadzulapo vhanzhi vho tambula vha shandukela mishumo ya miḓani, zwe zwa ita uri Grahamstown i hule na u bveledza magazini a mukano. Faranani nga vhulenda: vhadzulapo kanzhi vho vha vhe miṱa ya vhashai fhedzi, fhedzi u swika havho zwo engedza mutsiko kha mavu a Vhaxhosa.
Makhanda na u vhaḓekanya ha Grahamstown
Nga 1819 mmbi ya Vhaxhosa yo rangwaho nga muranga-nndwa na muporofita Makhanda yo vhaḓekanya muḓi wa mukano wa Grahamstown.
Vhaxhosa vho vha vho kovhekana vhukati ha vharangaphanḓa vhavhili, Ngqika na khotsi munene wawe Ndlambe. Musi Vhabritania vha tshi tikedza Ngqika, mmbi dza Ndlambe dza hanela. Nga 1819 muranga-nndwa na muporofita Makhanda (a dovhaho a pfi Nxele kana Makana) o ranga phanḓa mmbi khulu ya Vhaxhosa kha u vhaḓekanya ho tshiṱaho ha Grahamstown.
- U vhaḓekanya ho kundelwa, nahone Vhaxhosa vho lahlekelwa vhukuma.
- Makhanda o ḓikumedza a vhalwa nga tsimbi kha Tshiṱangadzimwe tsha Robben Island, hune a lo felela e tshi lingedza u tshimbila.
- Nga murahu ha nndwa kholoni yo dovha ya dzhia mavu manzhi, ya sika vhupo 'vhu sina muṋe' hune Vhaxhosa vha si dzhene khaho.
Speaker notes
Ṱalutshedzani u fhandekana ha Ngqika na Ndlambe na nḓila ine u dzhenelela ha Vhabritania ho engedza khani ngayo. Sumbedzani Makhanda sa murangaphanḓa wa ndeme na muporofita, hu si mu-vhaḓekanyi fhedzi. U valelwa hawe na lufu lwawe kha Robben Island zwi ita uri a vhe tshiga tsha u thoma tsha u hanela. Ṱhogomelani hafhu tshivhumbeo: nga murahu ha nndwa, kholoni yo dzhia mavu manzhi. [SME] Vhuhulwane ha mmbi ya Makhanda kanzhi vhu ṋewa sa ṱoḓaho u vha 10,000; khwaṱhisedzani tshivhalo phanḓa ha u tshi ambela vhagudiswa.
Vhathusi na tshipiḓa tsha u kundwa
Vhurumiwa vho ḓa u funza na u shandukisa lutendo - fhedzi mushumo wavho wo dovha wa vula nḓila ya vhulanguli ha vhukoloni.
Speaker notes
Vhurumiwa ndi tsumbo yavhuḓi ya nḓila ine tshiṱoho tsha 'u shumisana na khani' tsha vha na thaidzo ngayo. Zwigwada zwi ngaho London Missionary Society (Dr Johannes van der Kemp, nga murahu Dr John Philip) nga zwiṅwe zwifhinga zwo ambela pfanelo dza Vhakhoikhoi na Vhaxhosa, fhedzi mushumo wa vhurumiwa wo dovha wa fhulufhedzisa u ḓilanga ha Afurika na u leludza u anda ha vhukoloni. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa uri vha fare mihumbulo yeneyi mivhili nga tshifhinga tshithihi nṱhani ha u haṱula vhurumiwa sa vhavhuḓi kana vhavhi fhedzi.
U vhulahwa ha Khosi Hintsa
Nga 1835 Vhabritania vho vhulaha khosi khulwane ya Vhaxhosa, Hintsa, nga tshifhinga tsha nndwa ya mavu na kholomo.
Nga 1834 nndwa yo dovha ya thoma musi mmbi dza Vhaxhosa, dzo sinyuwaho nga u xelelwa nga mavu, dzo dzhena nga tshiṱa kha kholoni. Nga tshifhinga tsha u lwa Vhabritania vho fara khosi khulwane Hintsa ka Phalo. Nga Shundunthule 1835 o pfuriwa na u vhulahwa nga maswole a Vhabritania e a tshee mutshinyiwa, tshiito tshe tsha mangadza na u sinyusa Vhaxhosa.
- Nndwa yo vhanga u xela ha vhutshilo na kholomo nga masia oṱhe.
- Lufu lwa Hintsa lwo vha tshiga tsho no ḓidowa tsha u sa vha na vhulamukanyi ha vhukoloni.
- Kholoni yo dovha ya sudzulusela mukano wayo vhubvaḓuvha nga murahu ha nndwa.
Speaker notes
Iyi ndi tshifhinga tsha vhulenda - i fareni nga u dzikalala na nga ngoho. Hintsa o vha khosi khulwane ya Vhaxhosa; u vhulahwa hawe e mutshinyiwa zwo vhonwa nga vhanzhi sa vhufhufhi nahone zwi kha ḓi vha ḓivhazwakale i vhaisaho. Sedzani uri ndi ngani zwo vha zwa ndeme: zwo dzikisa u hanela na u sa fulufhelana ha Vhaxhosa. Iledzani zwidodombedzwa zwi ofhisaho; mbuno khulu ndi u sa vha na vhulamukanyi na murunzi wawo mulapfu. [SME] Zwiitisi zwo teaho zwa lufu lwa Hintsa na u tumulwa ha muvhili zwi khou hanedzwa nga vhaḓivhazwakale; itani uri mafhungo a kilasini a vhe o dzikalalaho nahone khwaṱhisedzani maambele.
Murangaphanḓa we a lwela u dzhia mavu
Khosi Maqoma o ranga phanḓa u hanela ha Vhaxhosa lwa miṅwaha minzhi nahone o fela e mutshinyiwa kha Robben Island.
Mavu o vha e ashu, nahone a ri nga fhedzi u pfa uri o dzhiwa khashu. Muya wo elelwaho wa u hanela ha Vhaxhosa kha mukano
Maqoma, ṅwana wa Khosi Ngqika, o vha muṅwe wa vharanga-nndwa vha Vhaxhosa vha na vhutsila vhukuma vha nndwa dza mukano. O pandelwa kha mavu awe a vhupo ha Kat River nahone o fhedza vhutshilo hawe hunzhi a tshi hanela u anda ha vhukoloni. Nga murahu o valelwa kha Robben Island, hune a lo fela hone nga 1873.
- O shumisa dziṱhavha na masimu a mukano nga vhutsila kha mmbi dzihulwane.
- Vhutshilo hawe vhu sumbedza tshirengo tsha vhathu tsha u xelelwa nga mavu, lwa u dovholelwa.
- Ṋamusi u elelwa sa muhali wa u hanela.
Speaker notes
Maqoma u ṋea vhagudiswa muthu wo ḓoweleaho ane vha nga khwaṱhisa tshiṱoho tsha u hanela na u dzhielwa mavu. Ṱhogomelani uri maambele o dzhiwa sa u ṱalula muhumbulo wa Vhaxhosa wa u xelelwa, hu si maambele o khwaṱhisedzwaho - a sumbedzeni nga uralo. Faranani u valelwa hawe kha Robben Island na Makhanda wa nga phanḓa, u sumbedza mutevhe mulapfu wa vharangaphanḓa vha u hanela vhe vha valelwa henengei. [SME] Khwaṱhisedzani uri no ḓifara zwavhuḓi nga u shumisa maambele o dzhiwaho, kana ni a shanduše nga o teaho o bvaho tshiitilo.
Mukano u shandukaho, 1806-1836
- 1806 Britania i dzhia vhulanguli vhu sa fheli ha Kholoni ya Kepe
- 1811-12 Vhaxhosa vha pandelwa u bva Zuurveld; Grahamstown ya thomiwa
- 1819 Makhanda a vhaḓekanya Grahamstown; mavu manzhi a dzhiwa
- 1820 Vhadzulapo vha Vhabritania vha swika kha mukano
- 1835 Khosi Hintsa i vhulahwa nga tshifhinga tsha Nndwa ya Vhurathi ya Mukano
- 1836 Great Trek i thoma musi Maburu a tshi ṱutshela kholoni
Speaker notes
Shumisani iyi laini ya tshifhinga u khwaṱhisa. Vhudzisani vhagudiswa uri vha tevhele tshivhumbeo kha zwiitea: khani iṅwe na iṅwe kanzhi i fhela mukano wo sudzuluselwa vhubvaḓuvha nahone Vhaxhosa vha tshi xelelwa nga mavu. Ṱhogomelani Great Trek magumoni, ye vhagudiswa vha nga guda nga phanḓa - yo aluwa tshiṅwe tshipiḓa u bva kha vhusumbedzi ha mukano na tshanduko dza mulayo wa vhukoloni.
Zwe ra zwi guda
Mukano wa Kepe wo vha fhethu ha u shumisana na khani - vhurengisi na mbingano, fhedzi na nndwa na u dzhielwa mavu.
Kha mukano wa Vhubvaḓuvha ha Kepe, zwiṱoho zwa Vhaxhosa, vhatrekboer, Vhakhoikhoi, vhadzulapo vha Vhabritania na vhurumiwa vho kovhelana mavu nga vhurengisi na vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe, fhedzi vho dovha vha ṱaḓisana nga mavu, kholomo na maanḓa. Nndwa nga murahu ha nndwa dzo fhela nga Vhaxhosa vha tshi xelelwa nga mavu, ngeno mukano wa kholoni u tshi tshimbila vhubvaḓuvha lwo dzudzanywaho.
Q. Ṋeani tsumbo mbili dza u shumisana vhukati ha zwigwada zwo fhambanaho kha mukano wa Kepe. (4 marks)
Q. Ṱalutshedzani zwiitisi zwivhili zwe khani ya aluwa ngazwo kha mukano mathomoni a miṅwaha ya vho-1800. (4 marks)
Q. Nangani murangaphanḓa muthihi (Makhanda, Hintsa kana Maqoma) ni ṱalutshedze uri ndi ngani a tshi elelwa. (6 marks)
Speaker notes
Valani nga u humela kha zwipiḓa zwivhili zwa tshiṱoho - u shumisana na khani - uri vhagudiswa vha kone u fara zwoṱhe zwivhili muhumbuloni. Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwalwaho kana khaseledzo; u kovhiwa ha marata hu tevhela u ṅwala ha phindulo ntshi na phara nga maitele a CAPS. Elelwadzani vhagudiswa uri iyi ḓivhazwakale ya mukano i thusa u ṱalutshedza zwiitea zwa nga murahu zwi ngaho Great Trek na u xela ha mavu a Vhaafurika kha Afurika Tshipembe yoṱhe.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- Cooperation and conflict on the frontiers of the Cape Colony in the early 19th century
- Resource type
- Presentation