Ku Tirhisana na Ku Lwa eNdzilakanweni wa Kapa
Ndlela leyi vaaki va Xhosa, ma-trekboer, Vabritania na varhumiwa va hlanganeke ha yona, va xavisana kutani va lwa eka ndzilakano wa Eastern Cape ku sungula hi va-1800 yo sungula.
Speaker notes
Veka xiyimo: 'ndzilakano' a hi nkhondzo ntsena eka mepe, kambe i ndhawu yo anama laha vanhu vo hambana va tshamaka ekusuhi, minkarhi yin'wana va pfunana, minkarhi yin'wana va lwa. Hlamusela leswaku dyondzo leyi yi languta ndzilakano wa Eastern Cape ku sungula hi va-1800, kwalomu ka Great Fish River. Vutisa vadyondzi leswaku va anakanya ku humelela yini loko mintlawa mimbirhi hi mimbirhi yi lava misava ni mati yo fana.
Ndzilakano wa Eastern Cape
Hi va-1800, Cape Colony a yi andzile ku ya evuxeni ku fikela laha varimi va Vaholandi va hlanganeke na vaaki va Xhosa ekusuhi na Great Fish River.
Cape Colony yi sungurile tanihi ndhawu ya vutshami bya Vaholandi eTable Bay hi 1652. Eka malembe yo tlula 150, varimi va tihomu lava vuriwaka trekboers va fambile ku ya evuxeni ngopfu va ri karhi va lava madyelo. Hi 1795, na nakambe hi 1806, Britania yi teke vulawuri bya Kapa.
- Ndhawu ya ndzilakano a yi ri eEastern Cape ya namuntlha, kwalomu ka Great Fish River.
- A ku nga ri nkhondzo lowu nga cinciki - wu cincile tanihi leswi vanhu va rhurhaka na tinyimpi ti lwiwaka.
- Mintlawa yo hambana a yi avelana, yi phikizana naswona yi lwa hi misava ni mati yo fana.
Speaker notes
Kombela vadyondzi ndzilakano endhawini ni le nkarhini. Komba eka mepe eEastern Cape na Great Fish River. Kandziyisa leswaku nkhondzo wu hambeta wu famba wu ya evuxeni tanihi leswi koloni yi kulaka. Xiya ku cinca ku suka eka vulawuri bya Vaholandi ku ya eka bya Britania, leswi a swi ri swa nkoka hikuva Britania yi tele ni vatshami lavantshwa ni milawu leyintshwa endzilakanweni.
I vamani lava a va tshama endzilakanweni?
Mintlawa yo hlaya yi averile ndhawu ya ndzilakano, un'wana ni un'wana na ndlela yakwe yo hanya.
Vaaki va Xhosa
Varimi lava hlayisaka tihomu lava tshamaka ehansi ka vufumi bya tihosi evuxeni bya Fish River, va rhangeriwa hi tihosi to fana na Ngqika na Ndlambe.
Trekboers
Varimi va tihomu lava vulavulaka Xidati (Dutch) lava humaka eKapa lava rhurheleke evuxeni va lava madyelo lamantshwa.
Khoikhoi na San
Varisi na vahloti vo sungula va ndhawu leyi, votala sweswi va tirha emapurasini ya makholoni kumbe va tshama exikarhi ka Xhosa.
Vabritania na varhumiwa
Vatirhela-mfumo va Britania, masocha na Vatshami va 1820, ku katsa na varhumiwa lava teke ku ta dyondzisa ni ku hundzula vukhongeri.
Speaker notes
Nyika vadyondzi ntlawa wa vanhu emahlweni ka loko ntsheketo wu sungula. Kandziyisa leswaku Xhosa a va ri varimi lava nga ni matirhelo ya vanhu na ya tipolitiki lama tiyeke, ku nga ri leswaku a va ri 'endleleni' ya vatshami ntsena. Xiya leswaku vanhu va Khoikhoi na San a se va ri kona khale ka mintlawa leyimbirhi hi hinkwayo. Papalata ku vula ntlawa wihi na wihi tanihi lowunene hi hinkwawo kumbe wo biha hi hinkwawo.
Ku xavisana na ku hanya swin'we
Nkarhi wo tala, vanhu va ndzilakano a va tirhisana hikuva a va lavana.
Vutomi endzilakanweni a byi nga ri hi ku lwa ntsena. Vaaki va Xhosa na makholoni a va xavisana, va cincelana tihomu, timhondzo (ivory), vuhlalu, koporo, nguvu na switirhisiwa swa nsimbi. Van'wana a va dyondza tindzimi ta van'wana, va tirha swin'we naswona va tekana exikarhi ka mintlawa.
- Tihomu a ti ri rifuwo eka Xhosa na varimi va trekboer, kutani a va xavisana va tlhela va risa swin'we.
- Vatirhi, vahloti na vaxavisi va Khoikhoi minkarhi yotala a va famba-famba exikarhi ka mintlawa yimbirhi.
- Varhumiwa, tihosi na vatirhela-mfumo minkarhi yin'wana a va endla mintwanano yo hlayisa ku rhula.
Speaker notes
Xidzedze lexi xi ringanisa ntsheketo leswaku vadyondzi va nga ehleketi leswaku ndzilakano a wu ri wa madzolonga ntsena. Vuxaka bya xiviri - vuxavisi, ntirho, vukati, ku dyondza tindzimi - byi tsemakanyile ndzilakano. 'Ntirhisano' lowu i hafu ya dyondzo ya CAPS naswona wu olova ku honisiwa. Vutisa vadyondzi swikombiso swa manguva lawa swa mintlawa leyi phikizanaka ni ku tirhisana.
Ha yini ku lwa ku kurile?
Swilo leswi vanhu a va swi avelana - misava, mati na tihomu - hi swona swi vangeleke timholovo ta vona.
Tanihi leswi ma-trekboer yotala na hi ku famba ka nkarhi Vatshami va Britania va fikaka, a va lava misava ni madyelo yo tala. Leswi swi tshovele vaaki va Xhosa lava se a va tirhisa misava yoleyo. Loko tihomu ti lova, tlhelo rin'wana ni rin'wana a ri hehla lerin'wana, kutani makhwanga lamatsongo a ma kula ma va nyimpi.
- Mintlawa yi mimbirhi a yi hlayisa tihomu, kutani ku phikizana hi madyelo a ku nga heli.
- Ku yiva tihomu hi matlhelo hi mambirhi swi vangele vukarhi na ku pfumala ku tshemba.
- Mfumo wa makholoni a wu ringeta ku aka nkhondzo lowu tiyeke ni ku susa Xhosa eka misava ya le vupeladyambu bya wona.
Speaker notes
Komba xivangelo ni vuyelo hi ku olova: nhlayo leyi kulaka ya vatshami, ku katsa na ikhonomi ya tihomu leyi averiweke, ku katsa na nkhondzo lowu cincaka, swi vangele ku lwa. Kombisa leswaku ku yiviwa ka tihomu a ku ri hi matlhelo hi mambirhi - leswi swa nkoka eka vululami. Hlamusela leswaku maringeto ya mfumo yo aka laini leyi tiyeke, ni ku hlayisa Xhosa etlhelweni rin'we ra yona, swi endle ku rhula ku tika.
Tinyimpi ta Ndzilakano
Exikarhi ka 1779 na 1879 a ku ri ni tinyimpi to tala exikarhi ka makholoni na vaaki va Xhosa endzilakanweni wa Eastern Cape.
Vativi va matimu va hlaya kwalomu ka tinyimpi ta ndzilakano ta kaye (9) eka malembe ya kwalomu ka dzana. Eka dyondzo leyi hi languta leti humeleleke ku sungula hi va-1800. Nyimpi yin'wana ni yin'wana hi ntolovelo a yi hela hi Xhosa va lahlekeriwa hi misava yotala, tanihi leswi koloni yi susumetaka nkhondzo wa yona evuxeni.
- Tinyimpi leti a ti tlhela ti vuriwa Cape Frontier Wars kumbe Xhosa Wars.
- A ti nga ri nyimpi yin'we yo leha kambe i timholovo to tala to hambana, ti ri na ku rhula exikarhi.
- Hi ku famba ka nkarhi xivumbeko a xi ri erivaleni: misava yi suka evulawurini bya Xhosa yi ya eka koloni.
Speaker notes
Nyika xifaniso lexikulu emahlweni ka vuxokoxoko. Vadyondzi a va fanelanga va tsundzuka tinyimpi ta kaye hinkwato; va fanele va twisisa xivumbeko - ku lwa loku phindha-phindhaka, nyimpi yin'wana ni yin'wana yi hela hi ndzilakano wu susumetiwa evuxeni na Xhosa va lahlekeriwa hi misava. [SME] Vativi va matimu va hambana hi ndlela leyi tinyimpi ta kaye ti hlayiwaka ni ku vekiwa masiku ha yona; tiyisisa nhlayo ni masiku lawa u lavaka vadyondzi va ma tirhisa.
Ku hlongoriwa eZuurveld
Mabutho ya Britania ma susumetile magidi ya Xhosa ku tsemakanya Fish River ku endlela koloni misava.
Zuurveld a ku ri ndhawu ya misava evupeladyambu bya Fish River laha Xhosa na makholoni a va tshama swin'we. Hi 1811-1812, Mufumi (Governor) Sir John Cradock u lerisile masocha ya Britania ni vanghana va wona ku hlongola Xhosa ni ku va susumeta evuxeni va tsemakanya nambu.
- Koloni a yi lava ndhawu yo basa, yo ka yi nga ri na munhu (buffer zone) endlelweni wa yona wa vuxa.
- Ku sirhelela nkhondzo lowuntshwa, doroba ra Grahamstown ri simekiwe hi 1812.
- Mindyangu yotala ya Xhosa yi lahlekeriwe hi makaya na madyelo lawa a va ma tirhisa malembe.
Speaker notes
Lexi i xikombiso xo twala xa ku tekeriwa misava. Hlamusela 'buffer zone' - koloni a yi lava misava yo ka yi nga ri na munhu exikarhi ka yona na Xhosa. Xiya ku simekiwa ka Grahamstown (namuntlha i Makhanda) tanihi doroba ra masocha ra ndzilakano. Khoma mhaka leyi hi vukheta: mindyangu ya xiviri yi susumetiwile ku suka emisaveni ya yona. Vutisa vadyondzi leswaku va anakanya Xhosa va titwe njhani hi ku hlongoriwa.
Vatshami va Britania va 1820
Britania yi rhumele kwalomu ka vatshami va 4,000 ku ta tshama endzilakanweni tanihi xisirhelelo xa koloni.
Hi 1820 mfumo wa Britania wu pfune kwalomu ka vatshami va 4,000 ku rhurhela eEastern Cape. Va nyikiwe mapurasi endhawini ya ndzilakano, xiphemu ku kurisa koloni naswona xiphemu ku sirhelela nkhondzo eka Xhosa.
- Vatshami votala va tikarhatile: misava a yi tika ku rima naswona ku lwa a ku ri kusuhi.
- Van'wana va tshikile ku rima kutani va sungula madoroba, mabindzu na tiphephahungu.
- Ku fika ka vona ku engetele ntshikilelo eka misava ya Xhosa ekusuhi na ndzilakano.
Speaker notes
Hlamusela kunghenisa ka Britania: veka vatshami endzilakanweni ku wu tiyisa ni ku wu sirhelela. Xiya leswaku vatshami votala va hlangane ni maxangu kutani va hundzukela emabindzwini ya madoroba, swi vangela ku kula ka Grahamstown ni tiphephahungu ta ndzilakano. Hlayisa ku ringana: vatshami hakanyingi a va ri mindyangu ntsena ya swisiwana, kambe ku fika ka vona ku engetele ntshikilelo eka misava ya Xhosa.
Makhanda na ku hlasela Grahamstown
Hi 1819 nyimpi ya Xhosa leyi a yi rhangeriwa hi murhangeri wa nyimpi na muprofeta Makhanda yi hlasele doroba ra ndzilakano ra Grahamstown.
Xhosa a va avanyisiwe exikarhi ka varhangeri vambirhi, Ngqika na malume wakwe Ndlambe. Loko Britania yi seketela Ngqika, mabutho ya Ndlambe ma kanetile. Hi 1819 muprofeta-nhenha Makhanda (loyi a tlhela a vuriwa Nxele kumbe Makana) u rhangele nyimpi leyikulu ya Xhosa eku hlaseleni ka xibindzi doroba ra Grahamstown.
- Ku hlasela ku tsandzekile, kutani Xhosa va lahlekeriwe swinene.
- Makhanda u titsongahatile kutani a bohiwa eRobben Island, laha a nga minela ematini loko a ringeta ku baleka.
- Endzhaku ka nyimpi koloni yi teke misava yo tala, yi endla ndhawu 'yo ka yi nga ri na tlhelo' (neutral) leyi Xhosa a va nga nghenaki eka yona.
Speaker notes
Hlamusela ku avana exikarhi ka Ngqika na Ndlambe na ndlela leyi ku nghenelela ka Britania ku enghisiseke ku lwa. Kombisa Makhanda tanihi murhangeri wa nkoka na muprofeta, ku nga ri muhlaseri ntsena. Ku bohiwa kakwe ni ku fa kakwe eRobben Island swi n'wi endla xikombiso xo sungula xa ku kanela. Xiya nakambe xivumbeko: endzhaku ka nyimpi, koloni yi teke misava yo tala. [SME] Vukulu bya mabutho ya Makhanda hakanyingi byi nyikiwa tanihi kwalomu ka 10,000; kambisisa nhlayo emahlweni ka ku yi tshaha eka vadyondzi.
Vapfuni na xiphemu xa ku hlula
Varhumiwa va tele ku ta dyondzisa ni ku hundzula vukhongeri - kambe ntirho wa vona wu tlhele wu pfula ndlela ya vulawuri bya makholoni.
Speaker notes
Varhumiwa i xikombiso lexikulu xa ndlela leyi nkongomelo wa 'ntirhisano na ku lwa' wu nga ni vukhwaho ha yona. Mintlawa yo fana na London Missionary Society (Dr Johannes van der Kemp, endzhaku Dr John Philip) minkarhi yin'wana yi vulavurile ku lwela timfanelo ta Khoikhoi na Xhosa, kambe ntirho wa varhumiwa wu tlhele wu tsanisa ku tshama-hi-woxe ka Afrika ni ku olovisa ku andza ka makholoni. Khutaza vadyondzi ku khoma miehleketo leyimbirhi hi nkarhi wun'we ematshan'weni yo avanyisa varhumiwa tanihi lavanene kumbe lavo biha ntsena.
Ku dlawa ka Hosi Hintsa
Hi 1835 Vabritania va dlaye hosi leyikulu ya Xhosa, Hintsa, hi nkarhi wa nyimpi ya misava na tihomu.
Hi 1834 nyimpi yi tlhele yi sungula loko mabutho ya Xhosa, ya hlundzukeleke ku lahlekeriwa hi misava, ma nghenile eka koloni. Hi nkarhi wa ku lwa Vabritania va khomile hosi leyikulu Hintsa ka Phalo. Hi May 1835 u tlhaveleriwile a dlawa hi masocha ya Britania loko a ha ri musungwa, xiendlo lexi tshamiseke ni ku hlundzukisa Xhosa.
- Nyimpi yi vangele ku lova lokukulu ka vanhu na tihomu eka matlhelo hi mambirhi.
- Ku fa ka Hintsa ku ve xikombiso xo tshama xa vululami-hava bya makholoni.
- Koloni yi tlhele yi susumeta nkhondzo wa yona evuxeni endzhaku ka nyimpi.
Speaker notes
Lexi i xikhati xo twela vusiwana - xi khome hi ku rhula ni hi ntiyiso. Hintsa a a ri hosi leyikulu ya Xhosa; ku dlawa kakwe loko a ri musungwa a ku voniwa hi votala tanihi ku xengiwa naswona swa ha ri matimu yo vava. Kongomisa eka leswaku ha yini a swi ri swa nkoka: swi enghisisile ku kanela na ku pfumala ku tshemba ka Xhosa. Papalata vuxokoxoko byo chavisa; mhaka ya nkoka i vululami-hava ni ndzhuti wa byona wo leha. [SME] Swiyimo swo kongoma swa ku fa na ku tshoveka-tshoveka ka miri wa Hintsa swi kanetana exikarhi ka vativi va matimu; hlayisa ntsheketo wa le kilasini hi vukheta naswona tiyisisa marito.
Murhangeri loyi a lweleke ku hlayisa misava
Hosi Maqoma u rhangele ku kanela ka Xhosa eka makhume ya malembe kutani a fela evukhotsweni eRobben Island.
Misava a ku ri ya hina, naswona a hi nga ka hi nga tshiki ku titwa leswaku yi tekiwile eka hina. Moya wo tsundzukiwa wa ku kanela ka Xhosa endzilakanweni
Maqoma, n'wana wa Hosi Ngqika, a a ri un'wana wa varhangeri va nyimpi va Xhosa lava tshembekeke ngopfu eka tinyimpi ta ndzilakano. U susumetiwile ku suka emisaveni yakwe endhawini ya Kat River kutani u hanye vutomi byakwe byo tala a ri karhi a kanela ku andza ka makholoni. Endzhaku u bohiwile eRobben Island, laha a nga fela kona hi 1873.
- U tirhisile switsunga na nhova ya ndzilakano hi vutlhari ku lwa na mabutho lamakulu.
- Vutomi byakwe byi kombisa hlaselo ya vanhu ya ku lahlekeriwa hi misava, hi ku phindha-phindha.
- Namuntlha u tsundzukiwa tanihi nhenha ya ku kanela.
Speaker notes
Maqoma u nyika vadyondzi munhu la tsundzukekaka ku simeka nkongomelo wa ku kanela na ku tekeriwa misava. Xiya leswaku xitshahiwa i ku hlamusela hi marito man'wana loku khomaka ku titwa ka Xhosa ka ku lahlekeriwa, ku nga ri xitshahiwa xo kongoma lexi tiyisisiweke - xi veke tano. Hlanganisa ku bohiwa kakwe eRobben Island na Makhanda wo sungula, ku kombisa nkatsakanyo wo leha wa varhangeri va ku kanela lava khomeriweke kona. [SME] Tiyisisa leswaku u titwa u ri kahle hi ku tirhisa xitshahiwa xo hlamuseriwa hi marito man'wana, kumbe u xi siva hi xin'wana xi nga ni xihlovo.
Ndzilakano lowu cincaka, 1806-1836
- 1806 Britania yi teka vulawuri byo tshama bya Cape Colony
- 1811-12 Xhosa va hlongoriwa eZuurveld; Grahamstown ri simekiwa
- 1819 Makhanda u hlasela Grahamstown; misava yo tala yi tekiwa
- 1820 Vatshami va Britania va fika endzilakanweni
- 1835 Hosi Hintsa u dlawa hi nkarhi wa Nyimpi ya Vutsevu ya Ndzilakano
- 1836 Great Trek yi sungula loko maBoer ma suka eka koloni
Speaker notes
Tirhisa nkelo wa minkarhi lowu ku tiyisa. Vutisa vadyondzi ku landzelela xivumbeko eka swiendlakalo: ku lwa hun'wana ni hun'wana hi ntolovelo ku hela hi ndzilakano wu susumetiwa evuxeni na Xhosa va lahlekeriwa hi misava. Xiya Great Trek eku heteleleni, leyi vadyondzi va nga ta yi dyondza endzhaku - yi kurile xiphemu hi vukarhi bya ndzilakano ni ku cinca ka nawu wa makholoni.
Leswi hi swi dyondzeke
Ndzilakano wa Kapa a wu ri ndhawu ya ntirhisano na ku lwa - vuxavisi na vukati, kambe na nyimpi ni ku lahlekeriwa hi misava.
Endzilakanweni wa Eastern Cape, vaaki va Xhosa, ma-trekboer, Khoikhoi, Vatshami va Britania na varhumiwa va averile misava hi vuxavisi ni vutomi bya siku ni siku, kambe va tlhele va lwa hi misava, tihomu na matimba. Nyimpi endzhaku ka nyimpi yi hele hi Xhosa va lahlekeriwa hi misava, kasi nkhondzo wa koloni wu susumeteka wu ya evuxeni hi xitalo.
Q. Nyika swikombiso swimbirhi swa ntirhisano exikarhi ka mintlawa yo hambana endzilakanweni wa Kapa. (4 marks)
Q. Hlamusela swivangelo swimbirhi leswi endleke leswaku ku lwa ku kula endzilakanweni ku sungula hi va-1800. (4 marks)
Q. Hlawula murhangeri un'we (Makhanda, Hintsa kumbe Maqoma) kutani u hlamusela leswaku ha yini a tsundzukiwa. (6 marks)
Speaker notes
Gimeta hi ku tlhelela eka tihafu timbirhi ta dyondzo - ntirhisano na ku lwa - leswaku vadyondzi va ta khoma haswimbirhi emiehleketweni. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsala kumbe mbulavurisano; ku averiwa ka timakisi ku landzela xivumbeko xa CAPS xa tinhlamulo to koma na ku tsala tiparagirafu. Tsundzuxa vadyondzi leswaku matimu lawa ya ndzilakano ma pfuna ku hlamusela swiendlakalo swa endzhaku swo fana na Great Trek ni ku lahlekeriwa hi misava ya Afrika eAfrika-Dzonga hinkwayo.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- Cooperation and conflict on the frontiers of the Cape Colony in the early 19th century
- Resource type
- Presentation