Nndwa ya Shango ya Vhuvhili (1939-1945)
Nndwa i vhulaho vhathu vhunzhi kha ditshimbi la vhathu - na nga nnyi ya swika ngei Afrika Tshipembe na Afrika yoṱhe.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri vho no ḓivha mini nga Nndwa ya Shango ya Vhuvhili - filimu, mafhungo a muṱani, na zwikhumbudzo. Vhetshelani phanḓa mihumbulo mivhili mihulwane ya ngudo iyi: (1) yo vha i nndwa ya shango ḽoṱhe i re na zwiitisi zwo dzudzeaho na tshifhinga tsha u shanduka, na (2) a yo ngo vha 'ngei fhethu' Yuropa fhedzi - Vhathu vha Afrika Tshipembe na vhaṅwe vha Afrika vho lwa, vha fa, nahone vha shandukisa ḓivhazwakale nga nṱhani hayo. Humbudzani vhagudiswa uri nndwa ya shango i amba u lwa kha zwikepe zwinzhi nga tshifhinga tshithihi.
Zwiitisi zwa Nndwa ya Shango ya Vhuvhili
Nndwa ya Vhuvhili yo bva kha mafhungo o vha a songo fhela a Nndwa ya u Thoma.
Nga murahu ha Nndwa ya Shango ya u Thoma, Thendelano ya Versailles (1919) yo ṱarafa Dzhamane nga u i badelisa tshelede nnzhi na u i dzhielwa mavu. Musi Nzwao Khulwane ya Ikonomi (Great Depression) i tshi ḓisa u shaea mishumo nga vhunzhi nga vho-1930, vhathu vho sinyuwaho na vha si na fulufhelo vho livhisa kha vhavhusi vha maswole vhe vha fulufhedzisa u ita mashango avho a vha na maanḓa hafhu.
- Adolf Hitler na Voto ya Nazi vho dzhia vhuvhusi Dzhamane nga 1933, vha tshi funza mvethuvethu (racism) na u lifhedza.
- Vhavhusi vha maswole ngei Itali (Mussolini) na vha maswole vha Japani vho vha vha tshi ṱoḓa u fhaṱa mimuso nga maanḓa.
- Ḽigaugu ḽa Dzhtsakha (League of Nations) ḽo vha ḽi si na maanḓa a u thivhela vhuhali, nahone maṅwe mashango o lingedza u iledza nndwa nga u tendelana (appeasement).
Speaker notes
Sumbani mutalo wa tshiitisi na mvelelo: mulalo wo omaho + u wa ha ikonomi + vhufhinduleli ha ḽifhasi vhu si na maanḓa = u gonya ha vhuvhusi ha maswole vhu re na vhuhali. Ṱalutshedzani 'appeasement' nga u leluwa - Britania na Furannsa vho tendela Hitler a tshi pfuka milayo, vha tshi fulufhela uri u ḓo ima. Ho ngo ima. Ṱumanyani na thero ya Ditironi 8 nga Nndwa ya Shango ya u Thoma uri vhagudiswa vha vhone vhukwamani vhukati ha nndwa mbili.
U thoma ha nndwa
Nga ḽa 1 Khubvumedzi 1939 Dzhamane yo dzhena Poland, nahone shango ḽa vha nndwani hafhu.
Nga murahu ha u dzhia Austria na Czechoslovakia, Dzhamane yo dzhena Poland nga ḽa 1 Khubvumedzi 1939. Nga murahu ha maḓuvha mavhili Britania na Furannsa vho ḓivhadza nndwa kha Dzhamane. Ndwululo dza Dzhamane dza thanga (tanks) na zwifhufhi (aircraft) dzi tshimbilaho nga u ṱavhanya dzo pfi Blitzkrieg ('nndwa ya lupenyo').
- Nga vhukati ha 1940 Dzhamane yo vha yo kunda Furannsa na tshipiḓa tshihulwane tsha Yuropa Vhukovhela.
- Masia mavhili o ḓivhea sa Axis (Dzhamane, Itali, Japani) na Allies (Britania, Furannsa, hu tshi ḓa USSR na USA).
- Britania na muvhuso wayo - u katela na Afrika Tshipembe - zwino vho ima vha lwisana na Dzhamane ya Nazi.
Speaker notes
Khwaṱhisedzani ḓuvha ḽa u thoma: 1 Khubvumedzi 1939. Ṱalutshedzani Blitzkrieg nga tshifanyiso - thanga na zwifhufhi zwi thavhaho zwi tshi tshimbila nga u ṱavhanya lune vhadzivhisi vha sa koni u dzudzanya. Ambani zwavhuḓi uri ndi ngani Afrika Tshipembe yo vha kha nndwa: sa tshipiḓa tsha Muvhuso wa Britania na Commonwealth, mbudziso ya u dzhena nndwani yo swika thwii kha phalamennde ya Afrika Tshipembe, ine ya vha tshiteji tshi tevhelaho.
Zwipiḓa zwihulwane zwa nndwa
U lwa ho phaḓaladzea kha zwipiḓa zwihulu zwiraru, kana 'zwifhaṱo' zwa shango.
Yuropa
Dzhamane yo lwa na Britania Vhukovhela nahone, u bva 1941, na Soviet Union (USSR) Vhubvaḓuvha - nndwa khulwane ya mavu kha ḓivhazwakale.
Afrika Devhula
Mmbi dza Allies na dza Axis dzo lwa kha ḓaka nnzhi (desert) hu tshi khou lwelwa Suez Canal na oili. Vha Afrika Tshipembe vho lwa hafha.
Asia na Pacific
Nga murahu ha musi Japani i tshi vhambe Pearl Harbor nga Nyendavhusiku 1941, USA yo dzhena nndwani ya lwa na Japani kha Lwanzhe lwa Pacific.
Speaker notes
Shumisani makhaḓi mararu u ṋea vhagudiswa mepe ya muhumbulo. Ombedzelani uri zwifhaṱo hezwi zwo vha zwo ṱumana: u kundwa fhethu huthihi ho kwama huṅwe. Sumbedzani Afrika Devhula zwihulu, ngauri ndi hune maswole manzhi a Afrika Tshipembe a shuma hone. Sumbani tshifhinga tsha ndeme tshe USA ya dzhena nga murahu ha Pearl Harbor (7 Nyendavhusiku 1941), tshe tsha shandukisa vhulinganyi u ya kha Allies.
Tshifhinga tsha u shanduka tsha nndwa
- 1939 Dzhamane i dzhena Poland; nndwa i a thoma
- 1940 U wa ha Furannsa; Nndwa ya Britania (Battle of Britain)
- 1941 Dzhamane i dzhena USSR; Japani i vhambe Pearl Harbor, USA ya dzhena
- 1942 Nndwa dza Stalingrad na El Alamein dzi shandukisa lwendo lwa nndwa
- 1944 D-Day: Allies dzi tsa Furannsa nga ḽa 6 Fulwana
- 1945 Dzhamane i a kundwa (Shundunthule); mabomo a atomu, Japani i a kundwa (Ṱhangule)
Speaker notes
'Tshifhinga tsha u shanduka' ndi tshiitea tshi shandukisaho lwendo lwa nndwa. Ombedzelani 1942 sa ṅwaha we nndwa ya shanduka: Stalingrad yo ima Dzhamane Vhubvaḓuvha, nahone El Alamein (hune Vha Afrika Tshipembe vho lwa hone) yo ima Dzhamane Afrika Devhula. Vhudzisani vhagudiswa uri vha lavhelese nga ho nndwa yo phaḓaladzeaho u bva 1939 nahone ya dovha ya vala Dzhamane na Japani nga 1945.
Holocaust
Vha Nazi vho vhulaha vhathu vhanzhi vha Vhajuda vha milioni ya rathi nga khungwelo.
Vha Nazi vho vha vha tshi tenda uri maṅwe 'marambo' (races) o fhira maṅwe. Vho dzhia pfanelo dza Vhajuda, vha vha kombela zwiṱokoni (ghettos), nahone vha vhulaha Vhajuda vha milioni ya rathi (six million) kha mishasha ya u valela na u vhulahela sa Auschwitz. Uku u vhulaha lushaka hu pfi Holocaust (nga Luheberu, Shoah).
- Vha Nazi vho dovha vha vhulaha vhathu vha Roma, vhathu vha re na vhuholefhali, maswina a poḽitiki na vhaṅwe.
- Holocaust i sumbedza hune mvethuvethu na vengo zwi nga isa hone musi muvhuso u na maanḓa oṱhe.
- Nga murahu ha nndwa, shango ḽo fulufhedzisa 'a hu tsha vha na hafhu' nahone ḽa thoma u ṅwala milayo miswa ya pfanelo dza vhathu.
Speaker notes
Fara tshiteji hetshi nga vhulondi na vhuvhuya. Litshani vhukoni ha u vhala hu tshi leluwa fhedzi ni songo dzumbulula ngoho: hoku ho vha u vhulaha ho dzudzanywaho, sa feṱari, ha milioni ya vhathu vha si na mulandu. Ṱumanyani na zwine vhagudiswa vha ḓo guda nga mvethuvethu ngei Afrika Tshipembe - khombo ya u funza uri tshiṅwe tshigwada tsha vhathu tshi na ndeme i re fhasi. Iyi ndi tshifhinga tshavhuḓi tsha u ṱumanya na Ndaeleṱhihelano ya Pfanelo dza Vhathu ya Ḽifhasi (Universal Declaration of Human Rights, 1948).
Afrika Tshipembe i dzhia tsheo ya u lwa
Nga Khubvumedzi 1939 phalamennde ya Afrika Tshipembe yo tea u nanga: u sa dzhii sia (neutral), kana u dzhena na Allies?
Muhulwane wa Muvhuso J.B.M. Hertzog o vha a tshi ṱoḓa uri Afrika Tshipembe i sa dzhii sia, fhedzi mufarisa wawe Jan Smuts o vha a tshi ṱoḓa u lwa na Britania. Nga ḽa 4 Khubvumedzi 1939 phalamennde yo vouta u lwa. Hertzog o bva mushumoni, nahone Smuts a vha Muhulwane wa Muvhuso na muranga phanḓa muhulwane wa Allies.
- Voutu yo fhandekanya poḽitiki ya vhatshena zwihulu vhukati ha Maafrikaner a funaho nndwa na a lwisanaho na nndwa.
- Mmbi ya Afrika Tshipembe yo vha i ṱhukhu nga 1939 fhedzi ya hula nga u ṱavhanya nga vhaḓivhofhi (volunteers).
- A hu na muthu Afrika Tshipembe we a kombetshedzwa (conscripted) u lwa mashango a nnḓa - maswole o ḓivhofha nga vhoṱhe.
Speaker notes
Iyi ndi tshifhinga tsha ndeme tsha Afrika Tshipembe. Ṱalutshedzani uri tsheo yo vha i si khoyo pfumazwavho: Maafrikaner manzhi vho vha vha tshi humbula Nndwa ya Afrika Tshipembe (South African War) ya u lwisana na Britania nahone vho vha vha sa ṱoḓi u lwela Muvhuso wa Britania. Voutu ṱhukhu ya phalamennde (i ṱoḓaho u vha 80 kha 67) yo fhandekanya shango. Sumbani Smuts sa muthu wa ḽifhasi ane a ḓo dovha a vhonala mafheloni a ngudo musi hu tshi thewa Ḽigugu ḽa Dzhtsakha ḽoṱhe (United Nations). [SME] Khwaṱhisedzani nomboro dza voutu (dzi vha dzi tshi ambiwa sa 80-67) ni sathu ganḓisa.
Vha Afrika kha u lwa
Vha fhiraho 300,000 vha Afrika Tshipembe vho ḓivhofha - nahone lushaka (race) lwo shandukisa nḓila ye vha tendelwa u shuma ngayo.
Maswole a Afrika Tshipembe o thusa u pandela Vhaitali ngei Afrika Vhubvaḓuvha (Abyssinia/Ethiopia) nga 1941 nahone o lwa nga maanḓa ḓakani ḽa Afrika Devhula. Kha Afrika yoṱhe, maswole na vhahwali (carriers) vha ḓime na madzana a milioni vho shumela mishumo ya nndwa ya Allies.
- Vhathu vhatswu na vha Mibalo (Coloured) vha Afrika Tshipembe vho shuma kha Native Military Corps na Cape Corps, fhedzi muvhuso nga u tou anzela wo hana u ṋea maswole matswu zwiliṱi, u a shumisa sa vharemi, valindi na vhashumeli.
- Job Maseko, muswole mutswu wa Afrika Tshipembe, o ḓivhea nga u ṱibisa tshikepe tsha Dzhamane ṱhirini ya Tobruk nahone o ṋewa Mendele ya Vhuswole (Military Medal).
- Ngei Tobruk (Fulwana 1942) maswole a Afrika Tshipembe a zwigidi o fashwa musi ḓorobo i tshi wela kha mmbi dza Dzhamane.
Speaker notes
Tshiteji hetshi tshi hwala ndondolo ya CAPS kha Afrika Tshipembe na Afrika. Ombedzelani u sa vha na vhulamukanyi: vhathu vhatswu vha Afrika Tshipembe vho vhea vhutshilo havho khomboni fhedzi vho hanelwa zwiliṱi na mbadelo dzi eḓanaho nga nṱhani ha mbekanyamaitele ya mvethuvethu, nahone vha humela hayani vha si na mbengelo. Shumisani Job Maseko sa tsumbo yo khwaṱhaho ya vhukoni. Sumbani uri u ḓivhona nndwani, na vhufhura ha u lwa na mvethuvethu ya Nazi mashango a nnḓa hu tshi khou tshengedzwa nga mvethuvethu hayani, zwo aluwisa mishumo ya poḽitiki ya vhathu vhatswu. [SME] Khwaṱhisedzani tshivhalo tsha vhaḓivhofhi (~334,000) na tshivhalo tsha vhafashwa vha Tobruk nga tshiko ni sathu ganḓisa.
U lwisana na nndwa hayani
A si vhoṱhe Afrika Tshipembe vhe vha tikedza Allies - vhaṅwe vho takalela Dzhamane ya Nazi khagala.
Ossewabrandwag (OB) yo vha i tshigwada tshihulwane tsha Maafrikaner tshe tsha lwisana na nndwa nahone tsha pfela vhuṱungu na Dzhamane ya Nazi. Miraḓo miṅwe yo ita zwa u tshinya (sabotage), nahone muvhuso wo valela (jail without trial) madzana avho nga tshifhinga tsha nndwa.
- Robey Leibbrandt, muṱamvhi wa Olimpiki wa kale, o fashwa a tshi khou lingedza u dzudzanya khanedzo ya zwiliṱi u itela Dzhamane.
- Mafhandekano aya o engedza vhurangaphanḓa ha Maafrikaner (Afrikaner nationalism) nahone a dzhena kha poḽitiki nga murahu ha nndwa.
- Nga tshifhinga tshenetsho, vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe - vha marambo oṱhe - vho lwisana nga maanḓa na fascism na mvethuvethu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri shango ḽi re nndwani a ḽi anzeli u vha na vhuthihi. Maafrikaner maṅwe vho vhona nndwa sa ya Britania, hu si yavho, nahone tshivhalo tshiṱuku tsho tikedza Dzhamane ya Nazi. Ni songo hulisa hezwi zwihulu - vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vho tikedza Allies - fhedzi zwi na ndeme ngauri zwigwada hezwi zwo shandukisa poḽitiki nga murahu, zwa engedza u gonya ha Voto ya Lushaka (National Party) nga 1948 (yunithi i tevhelaho). Linganyisani tshifanyiso nga u bula vhathu vhanzhi vha Afrika Tshipembe vhe vha lwisana na fascism.
Vhutshilo hayani nga tshifhinga tsha nndwa
Nndwa yo shandukisa vhutshilo ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe na ikonomi kha vhathu vhe vha si vhuye vha ṱuwa Afrika Tshipembe.
Musi vhanna vha tshi khou lwa, vhafumakadzi vho dzhena mishumoni ya feṱari na ofisi nga tshivhalo tshihulwane. Difeṱari dzo shandukela u ita zwithu zwa nndwa, zwe zwa engedza intasṱiri (industry) ya Afrika Tshipembe nahone zwa kokodza vhashumi vhatswu vhanzhi ḓoroboni.
- Zwithu sa peṱironi na zwiḽiwa zwo gaṅwa (rationed) nahone mitengo ya gonya.
- U hula ha intasṱiri nga u ṱavhanya zwo engedza u dzhena ha vhatswu ḓoroboni (urbanisation) na u ṱaṱamela zwiṱokoni (townships).
- Tshanduko idzi dza nndwa dzo thusa u vhea mutheo wa nndwambo dza poḽitiki dza vho-1940 na vho-1950.
Speaker notes
Ṱumanyani nndwa na tshanduko dza matshilisano na ikonomi dzine vhagudiswa vha nga dzi pfesesa. Muhumbulo muhulwane ndi wa uri nndwa mavuni yo ḓisa tshanduko hayani: mushumo wa vhafumakadzi, u hula ha intasṱiri, na nga nṱhani vhukuma luvhilo lwa vhashumi vhatswu vha tshi ya ḓoroboni. U dzhena ha ḓoroboni hoku - na vhutshilo vhu si havhuḓi ho ḓaho naho - zwo ṱumana thwii na poḽitiki ya u lwisana ya yunithi i tevhelaho ya CAPS nga 1948 na vho-1950.
Nndwa yo fhela hani - na mbadelo yayo
Nga 1945 maanḓa a Axis o vha o kundwa, fhedzi nga mbadelo khulwane ya vhutshilo ha vhathu.
Dzhamane yo kundwa nga Shundunthule 1945. U fhedza nndwa ya u lwa na Japani, USA yo posa mabomo a atomu kha Hiroshima na Nagasaki nga Ṱhangule 1945, nahone Japani ya kundwa. Ho vha lwa u thoma zwiliṱi zwa nyukiliya zwi tshi shumiswa nndwani.
- Vhathu vha ḓime na milioni ya 60 kana u fhira vho fa - vhunzhi havho ho vha vhathu vha ḓoroboni (civilians).
- Tshipiḓa tshihulwane tsha Yuropa na Asia tsho vha marofholoni, nahone milioni ya vhathu ya vha vhabaḓekanyi (refugees).
- Nndwa yo sia maanḓa maswa mavhili mahulwane, USA na USSR, une phikisano yavho ya vha Nndwa ya Mvumbi (Cold War).
Speaker notes
Mihumbulo mivhili ya u i wisela hafha: vhuhulwane ha lufu (vhunzhi vhathu vha ḓoroboni fhedzi, hu si maswole fhedzi) na u ḓa ha tshifhinga tsha nyukiliya. Mabomo a atomu ndi buḓa ḽi yaho kha thero i tevhelaho ya Ditironi 9, Tshifhinga tsha Nyukiliya na Nndwa ya Mvumbi. Sumbani uri tshivhalo tsha lufu ndi khakhathi fhedzi - vhaḓivhazwakale vha ṋea vhukati. Ombedzelani uri nndwa a yo ngo fhedza thaidzo fhedzi; yo sika phikisano ntswa i re na khombo vhukati ha USA na USSR. [SME] Khakhathi dza tshivhalo tsha lufu dzi bva kha milioni ya 60 u swika 85; khwaṱhisedzani nomboro ine bugu ya tshikolo ya i shumisa.
U fhaṱa shango ḽiswa: Ḽigugu ḽa Dzhtsakha ḽoṱhe (United Nations)
U bva marofholoni a nndwa, dzitshakha dzo lingedza u fhaṱa sisiṱeme ya u vhulunga mulalo.
We the peoples of the United Nations determined to save succeeding generations from the scourge of war... Preamble to the Charter of the United Nations, 1945
Nga Fulwana 1945, dzitshakha dza 50 dzo ṱangana ngei San Francisco dza saina Tshaṱa (Charter) ya United Nations (UN), tshiimiswa tsha u tandulula khakhathi nga mulalo. Muhulwane wa Muvhuso wa Afrika Tshipembe Jan Smuts o thusa u ṅwala mafhungo a u ranga (preamble) a ḓivheaho a Tshaṱa iyi.
- UN yo dzhena vhudzuloni ha Ḽigugu ḽa Dzhtsakha (League of Nations) ḽe ḽa kundwa ḽa vho-1920 na vho-1930.
- Nga 1948 UN yo dzhia Ndaeleṱhihelano ya Pfanelo dza Vhathu ya Ḽifhasi (Universal Declaration of Human Rights).
- Zwi mangadzaho, UN yo ḓo vha ipfi ḽihulwane ḽa u lwisana na apartheid ngei Afrika Tshipembe.
Speaker notes
Fheledzani ngudo nga mvelelo na fulufhelo. Ṱalutshedzani u mangadza hunzhi hune CAPS i ṱoḓa vhagudiswa vha huvhone: Smuts o thusa u ṅwala maipfi avhuḓi nga ndeme ya vhuthu ya UN, fhedzi muvhuso we a u ranga wo vha u tshee u hanela pfanelo kha vhunzhi ha vha Afrika Tshipembe hayani - nahone Uu enea UN yo ḓo sasaladza apartheid. Khaphelo iyi ndi buḓa ḽi re na maanḓa ḽi yaho kha yunithi dza tshifhinga tsha u shanduka dza Afrika Tshipembe. Ṱalutshedzani 'preamble' sa mbulo ya u ranga ya zwipikwa.
Zwe ra guda
Nndwa ya Shango ya Vhuvhili yo vha nndwa ya shango ḽoṱhe ye ya shandukisa shango ḽoṱhe - u katela na Afrika Tshipembe.
Ro tevhela nndwa u bva kha zwiitisi zwayo (mulalo wo omaho, Nzwao (Depression) na u gonya ha vhavhusi vha maswole), u ya kha tshifhinga tsha u shanduka, vhuṱungu ha Holocaust, tsheo ya Afrika Tshipembe ya u lwa na tshumelo ya maswole a Afrika, vhutshilo hayani, na mafheloni mvelelo na u thewa ha United Nations.
Q. Ṱalutshedzani zwiitisi zwivhili zwa Nndwa ya Shango ya Vhuvhili. (4 marks)
Q. Ndi ngani 1942 (El Alamein na Stalingrad) i tshi ṱaluswa sa tshifhinga tsha u shanduka tsha nndwa? (4 marks)
Q. Ṱalusani nḓila ye lushaka (race) lwa kwama ngayo nḓila ye vha Afrika Tshipembe vhatswu vha tendelwa u dzhenelela nndwani. (6 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana ṱhaṱhavhelano ya kilasi; u kovhelwa ha marikisi zwi tevhela sitaela ya CAPS ya u ḓisendeka nga tshiko na u ṅwala ho engedzeaho. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u shumisa vhuṱanzi ho khwaṱhaho (maduvha, madzina sa Smuts na Job Maseko, fhethu sa Tobruk). Valani nga u ṱumanya phanḓa: mvelelo dza nndwa - u dzhena ḓoroboni, vhurangaphanḓa ha Maafrikaner, Nndwa ya Mvumbi na UN - zwoṱhe zwi dzhena thwii kha yunithi dza Ditironi 9 dzi tevhelaho nga Tshifhinga tsha Nyukiliya na tshifhinga tsha u shanduka tsha Afrika Tshipembe nga murahu ha 1948.
- Grade
- Grade 9
- Subject
- History
- CAPS topic
- World War II (1939-1945)
- Resource type
- Presentation