Shanduko ya Minerali kha Afrika Tshipembe
Nḓila ye daimane dza Kimberley na musuku wa Witwatersrand zwa shandula ngayo Afrika Tshipembe lini na lini - na uri ndi nnyi we a lifha mutengo.
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa uri ndi mini zwine vha vha nazwo kana vhane vha zwi shumisa zwine zwa vha na musuku kana daimane. Ṱalutshedzani uri iyi tshiṱoho i amba nḓila ye u wanala ha aya minerali zwa shandula ngayo Afrika Tshipembe u bva kha tshitshavha tsha vhulimi u ya kha ikonomi ya migodi na indasithiri - na uri tshanduko iyi yo fhaṱwa kha mushumo wa vhathu vhatswu wo langulwaho wa tshelede ṱhukhu. Sumbedzani tswili mbili: (1) u ṱamba ha minerali kha Kimberley na Witwatersrand, na (2) sisiṱeme ya mushumo wa vhafuluwi na ndonyoloso ya matshilisano ye ya vhumbwa.
Afrika Tshipembe phanḓa ha minerali
Vhukati ha ṅwaha wa 1800 vhathu vhanzhi vho vha vha tshi tshila nga mavu, hu si nga migodi kana mifekitari.
Phanḓa ha 1867, Afrika Tshipembe ho vha hu si na indasithiri khulwane. Vhathu vhanzhi - vhalimi vha Afrika, miṱa ya Maburu na vhadzula-hafha vha Vhangisi - vho vha vha tshi tshila nga vhulimi na u fuwa kholomo. Ho vha na zwipiḓa zwa politiki zwiṋa zwihulwane: madzangano a Vhangisi a Cape na Natal, na dzirephabuḽiki dza Maburu dza Transvaal na Orange Free State.
- Zwitshavha zwa Afrika zwo vha zwi tshi kha ḓi langa mavu azwo manzhi na mushumo wazwo.
- Ho vha na miḓi ṱhukhu, dziṱhereni ṱhukhu na tshelede ṱhukhu ye ya vha i tshi shuma.
- U wanala ha minerali zwo ḓo shandula izwi zwoṱhe kha murafho muthihi.
Speaker notes
Ombedzelani u bvela phanḓa na tshanduko. Vhetshani tshiimo tsha u thoma uri vhagudiswa vha kone u ela uri Shanduko ya Minerali yo vha khulwane lungafhani. Sumbedzani uri mavhusa a Afrika a kha ḓi vha o ḓiḓekaho - vhathu vho vha vha songo athu ḓitika kha malamba. Vhofhekanyani na Thero ya 1 (Shanduko ya Indasithiri Britani), ngauri ṱhoḓea ya Vhangisi ya thundu na masheleni ndi tshiṅwe tsha zwithu zwe migodi ya hula nga u ṱavhanya afho.
Daimane dzi a wanala
Ligwara ḽo penyaho ḽe ḽa nangelwa tsini na Mulambo wa Orange ḽo thoma u ṱamba ha minerali hukhulwane.
Nga 1867 mutukana muṱuku, Erasmus Jacobs, o wana daimane kha bulasi tsini na Hopetown kha Mulambo wa Orange. Miṅwaha mivhili nga murahu ho wanala daimane khulwane vhukuma, ye ya vhidzwa Star of South Africa, ya sumbedza uri fhethu heho ho vha ho pfuma nga daimane. Zwigidi zwa vhaṱoḓa lupfumo zwa ṱuṱumela henefho.
- Mugodi wo pfumaho vhukuma wo vha u tsini na hune ha vhumbwa muḓi wa Kimberley.
- Vhathu vho bva shangoni ḽoṱhe na Afrika Tshipembe u ya u gwa.
- Daimane dzo vha 'u ṱamba' ha u thoma ha minerali Afrika Tshipembe - mathomo a shanduko.
Speaker notes
Litshani matombo mavhili a re na bvumo a vhe leluwa: u wanala ha 1867 tsini na Hopetown, na Star of South Africa ya 1869 ye ya thoma u ṱamba. [SME] Vhonani madzina na maḓuvha o teaho a matombo a u thoma na Star of South Africa phanḓa ha u bveledza - dziṅwalwa dza vhathu dzi a fhambana kha zwidodombedzwa. Mbuno khulwane kha vhagudiswa ndi uri u wanala nga tshiitea zwo thoma migodi mihulwane yo dzudzanywaho.
Buli Khulwane (The Big Hole)
Zwigidi zwa vhagwi zwo shandula thavha ya vha buli ḽo gwiwaho nga zwanḓa ḽo tsaho vhukuma shangoni.
Kha Kimberley, vhagwi vho gwa vha tshi tsela fhasi kha matombo a re na daimane. Mugwi muṅwe na muṅwe o shuma tshipiḓa tshiṱuku (claim), nahone musi zwipiḓa zwi tshi tsela fhasi fhethu hoṱhe ha vha buli ḽihulwane ḽithihi - Buli Khulwane. Zwa vha lukhuni na khombo u shuma nga zwanḓa, nahone ndi khamphani dzi re na tshelede nnzhi fhedzi dze dza kona u bvela phanḓa na u gwa.
- Kimberley yo ṱavhanya ya vha muṅwe wa miḓi mihulwane shangoni.
- U gwa ho tsaho ho ṱoḓa mitshini, tshelede na vhashumi vhanzhi.
- Vhagwi vhaṱuku vho rengiwa nga vhulenda nga khamphani khulwane.
Speaker notes
Shumisani Buli Khulwane u ita uri vhuhulwane vhu pfale - ndi fhethu hune vhagudiswa vha nga vha vho hu pfa kana vha hu dalela. Mbuno ya u funza ndi ya ikonomi: u gwa nga zwanḓa nga muthu nthihi zwo vha zwi sa nga bvela phanḓa musi migodi i tshi tsa, nga zwenezwo u gwa ho tshimbila kha khamphani dzi re na tshelede na vhashumi vha malamba. Hezwi zwi dzudzanya sḽaidi i tevhelaho ya monopoly na Rhodes.
Rhodes, Barnato na De Beers
Nga 1888 khamphani nthihi yo vha i tshi langa hafhu tshoṱhe u gwa ha daimane kha Kimberley.
Cecil John Rhodes na phikisani wawe Barney Barnato vhoṱhe vho renga zwipiḓa (claims) u swika, nga 1888, vha ṱanganela vha vhumba De Beers Consolidated Mines. Hezwi zwo ṋea De Beers monopoly yo tou fhelelaho - u langa hu fhira maṅwe a mubveledzo wa daimane wa Afrika Tshipembe. Rhodes o shumisa lupfumo lwawe u wana maanḓa mahulwane a politiki kha Cape.
- Monopoly i amba uri khamphani nthihi i langa indasithiri yoṱhe.
- U langa mbveledzo zwo tendela De Beers u dzula i tshi vhea mitengo ya daimane nṱha.
- Rhodes o vha Muphuresidennde Muhulwane (Prime Minister) wa Cape Colony nga 1890.
Speaker notes
Ḓivhadzani ipfi monopoly zwo vhalaho - ndi mbuno ya ndeme ya CAPS kha iyi tshiṱoho. Ṱalutshedzani uri ndi ngani De Beers yo ṱoḓa u langa mbveledzo: daimane ṱhukhu makete zwi dzula zwi tshi ita uri mitengo i dzule i nṱha. Sumbedzani na vhukwamani vhukati ha maanḓa a ikonomi na a politiki: Rhodes o shandula lupfumo lwa migodi ḽa vha maanḓa a politiki, zwine zwa vha na ndeme nga murahu kha milayo ya mavu na mushumo. Sumbedzani ṱhoḓea ya Rhodes ya u anḓadza vhulanguli hu si na zwidodombedzwa zwinzhi.
Musuku kha Witwatersrand
Nga 1886 vhagwi vho wana mugodi wa musuku wo pfumaho vhukuma shangoni kha thavha ya Transvaal.
Nga 1886 musuku wo wanala kha Main Reef ya Witwatersrand ('Thavha ya Maḓi Matshena') kha rephabuḽiki ya Maburu ya Transvaal. Hu si na tshifhinga muḓi wa migodi wa Johannesburg wa bvelela. Mugodi wa musuku uyu wo vha muhulwane vhukuma shangoni nahone wo kokodza tshelede, vhathu na dziṱhereni afho.
- Musuku wo ita uri rephabuḽiki ya Transvaal yo shayaho yo pfuma na u vha na ndeme.
- Johannesburg yo hula u bva sogani ya vha muḓi mulenzhe kha miṅwaha si minzhi.
- Britani zwino yo vha na tshiitisi tshihulwane tsha u ṱoḓa u langa Transvaal.
Speaker notes
Ṋeani ṱhalutshedzo ya Witwatersrand ('thavha ya maḓi matshena') na ḓuvha ḽa 1886. [SME] Ḓivhazwakale ya vhathu i ṋea George Harrison mbuelo ya u wanala ha 1886 kha bulasi ḽa Langlaagte; khwaṱhisedzani dzina na dzina ḽa bulasi ḽo teaho phanḓa ha u bveledza, ngauri zwiko zwi a fhambana. Mbuno khulwane ndi uri musuku wo tshimbidza vhukati ha ikonomi u ya Transvaal na u vhea Afrika Tshipembe kha nḓila ya khani vhukati ha Britani na dzirephabuḽiki dza Maburu.
Ndi ngani musuku wo ṱoḓa tshelede nnzhi
Musuku wa Witwatersrand wo vha wo lala fhasi vhukuma nahone u songo dzhena, nga zwenezwo u wu gwa ho ṱoḓa masheleni manzhi.
Wo tsa
Musuku wo vha u tsini na fhasi vhukuma, nga zwenezwo tshaḽa dzo fanela u gwiwa mamiḽionithara manzhi fhasi.
Wa mutengo muhulu
Mitshini, mabomba na u ṱanḓavhudza zwo ṱoḓa tshelede ye ya vha i na khamphani dzo pfumaho fhedzi.
Wo langulwa
Miṱa ya migodi si minzhi na 'Randlords' vho ḓo langa mugodi woṱhe wa musuku.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri, u fhambana na daimane dza mulamboni dzine dza nga wanala nga u nangela, musuku wa Witwatersrand wo vha wo valiwa kha matombo fhasi vhukuma na kha vhungoho ha fhasi. Hezwi zwo amba uri vhathu vha muthihi vho vha vha sa koni u wu gwa - zwo ṱoḓa tshelede, vhukoni ha vhufhaṱi na mushumo wa mutengo ṱhukhu wa vhathu vhanzhi. Ḓivhadzani ipfi 'Randlords' u amba vhaṋe vha migodi vho pfumaho. Iyi sḽaidi ndi vulubi u ya kha mbuno ya mushumo: u ita uri musuku wo tsaho u bveledze, vhaṋe vho fanela u vhea malamba fhasi.
Sisiṱeme ya mushumo wa vhafuluwi
Migodi yo vha i tshi shuma nga mushumo wa vhanna vhatswu vhe vha tshimbila kule na hayani u shuma.
Migodi yo vha i tshi ṱoḓa zwigidi zwa vhashumi vhe vha ḓo tenda malamba a fhasi. Vhaṋe vho kuvhanganya vhanna vhatswu u bva Afrika Tshipembe yoṱhe nga dzikondiraka dzi si dzilapfu. Vhenevha vhashumi vha vhafuluwi vho sia miṱa yavho, vha shuma migodini nga miṅwedzi, nga murahu vha vhuya hayani. Miṱa yavho ya sala shangoni ḽa mahayani.
- Vhashumi vho vha vha tshi holwa fhasi vhukuma u fhira vhagwi vhatshena kha mishumo yo tsaho na ya khombo.
- Nga ṅwambo wa uri vho vha vha tshi ḓa na u vhuya, vhaṋe vho vha vha sa fanele u badela nnḓu dza miṱa.
- Sisiṱeme iyi yo phandelanya miṱa na u ṋukisa mahayani vhanna vha miṅwaha ya mushumo.
Speaker notes
Iyi ndi mbilu ya matshilisano ya tshiṱoho - i fareni nga vhuḓi na u pfela vhuṱungu. Itani zwavhuḓi uri vhulogo ho itwaho nga khole vhu pfale: mushumo wa vhafuluwi wo vhea malamba fhasi na u tendela vhaṋe u sa badela u dzumba miṱa ya vhashumi. Ombedzelani mutengo wa vhumuthu - u fhandekana ha tshifhinga tshilapfu, miṱa yo phandelanywaho, na mahayani o siiwaho a sa na vhanna vha miṅwaha ya mushumo. Vhofhekanyani na sisiṱeme ya dzirisefe (reserves) ye ya fusha vhashumi kha migodi.
Sisiṱeme ya khampaundu
Vhashumi vha vhafuluwi vho vha vha tshi dzudzwa kha khampaundu dzo valwaho dza vhanna fhedzi fhasi ha vhulanguli vhu tikaho.
Kha Kimberley na nga murahu kha migodi ya musuku, vhashumi vhatswu vho vha vha tshi dzudzwa kha khampaundu (dzi dovha dza vhidzwa dzihositele) - dzimbaraka dzo valwaho hune vhanna vhanzhi vha dzula vho ṱunḓanaho, kule na miṱa yavho. Kha migodi ya daimane khampaundu dzo vha dzo valwa, tshiṅwe tsha zwiitisi ndi u thivhela vhashumi u dzumba daimane. Vhutshilo nga ngomu ho vha ho langulwa vhukuma.
- Vhashumi vho vha vho fhandekanywa na miṱa na na muḓi muhulwane.
- Tshiimo tsho vha tshi tshi ṱunḓana, nahone mushumo wa fhasi ho vha hu khombo.
- Sisiṱeme ya khampaundu yo ita uri zwi vhe leluwa kha vhaṋe u langa vhashumi.
Speaker notes
Ṱalutshedzani zwiitisi zwivhili zwe khampaundu dza vha na ndeme kha vhaṋe: u langa vhashumi na, kha migodi ya daimane, u thivhela u tswa ha daimane. Vhulani zwiitea zwo teaho fhedzi ni songo lelutshedza vhukuni - mbaraka dzo ṱunḓanaho, u phandekanya miṱa na mushumo wa khombo wa fhasi. Sumbedzani uri sisiṱeme ya khampaundu na hositele yo vhumba miḓi ya Afrika Tshipembe na migodi lwa ḓana ḽa miṅwaha nga murahu. Iledzani zwidodombedzwa zwi si na mushumo; itani uri zwi tee vhukale.
Mithelo, mavu na milayo ya paasi
Mavhusa o shumisa milayo u sudzulusa vhathu vha Afrika kha mavu na u vha isa migodini.
U ita uri migodi i vhe na vhashumi vha mutengo ṱhukhu vho eḓanaho, mavhusa o shumisa mulayo. Mithelo (samusi mutelo wa nnḓu na wa muthu) yo vha i tshi fanela u badelwa nga tshelede, zwa kombetshedza vhanna vha Afrika u shuma u wana malamba. Milayo ya paasi yo langa hune vhathu vhatswu vha nga tshimbila na u dzula hone, nahone u xelelwa nga mavu zwo amba uri vhathu vhaṱuku vho koneaho u tshila nga vhulimi fhedzi.
- Glen Grey Act (1894) ya Rhodes yo shumisa mutelo wa mushumo u sudzulusa vhanna kha mushumo.
- Milayo ya paasi yo ita uri u tshimbila u si na maṅwalwa o teaho hu vhe vhutshinyi.
- Nga murahu Natives Land Act ya 1913 yo dzhia mavu manzhi a vhulimi kha vhathu vha Afrika.
Speaker notes
Iyi sḽaidi i sumbedza tshishumiswa tsha u langa mushumo - mbuno ya ndeme ya CAPS: Shanduko ya Minerali a yo ngo shuma nga vhashumi vha tendaho fhedzi, fhedzi nga milayo ye ya ṋea vhathu tshikhetho tshiṱuku. Ṱalutshedzani tshishumiswa tshiṅwe na tshiṅwe zwo leluwaho: mithelo ya tshelede yo kombetshedza mushumo wa malamba, milayo ya paasi yo langa u tshimbila, u xelelwa nga mavu zwo bvisa tshikhetho tsha u tshila nga vhulimi. Natives Land Act ya 1913 i ḓa nga murahu ha tshifhinga hetshi fhedzi i sumbedza hune muvhala wo isa hone; sumbedzani sa vulubi u ya kha zwiṱoho zwa nga murahu.
Shanduko ya Minerali, 1867-1913
- 1867 Daimane ḽa u thoma ḽa wanala tsini na Hopetown
- 1871 U ṱamba ha daimane na u gwa kha Kimberley
- 1886 Musuku wa wanala kha Witwatersrand; Johannesburg ya thomiwa
- 1888 De Beers Consolidated Mines ya vhumbwa
- 1894 Glen Grey Act ya sudzulusa vhathu vha Afrika kha mushumo wa malamba
- 1899-1902 Nndwa ya Afrika Tshipembe (Anglo-Boer) nga ṅwambo wa u langa migodi
- 1913 Natives Land Act ya engedza u dzhielwa mavu
Speaker notes
Shumisani hezwi u khwaṱhisa vhulandulano phanḓa ha u swikela mafhungo. Vhudzisani vhagudiswa uri vha ele u ṱamba huvhili (daimane hu tshi tevhela musuku) na uri vhulanguli ho tshimbila nga u ṱavhanya lungafhani kha khamphani khulwane. Sumbedzani nndwa ya 1899-1902 sa khani ya nnyi ane a ḓo langa migodi ya musuku, na 1913 sa tshifhinga tshine u dzhielwa mavu ha vha mulayo wa lushaka. [SME] Khwaṱhisedzani uri ḓuvha ḽa u gwa Kimberley (ḽine ḽa ṋewa sa 1871) ḽi teana na bugu ya mfundo ine ya khou shumiswa.
Shango ḽo rembuluswaho
Kha murafho muthihi, u gwa migodi zwo shandula hune vhathu vha dzula hone, nḓila ine vha shuma ngayo na uri ndi nnyi ane a fara maanḓa.
Shanduko ya Minerali yo ita uri Afrika Tshipembe i vhe shango ḽa indasithiri. Miḓi, dziṱhereni na dzibannga zwo hula nga u ṱavhanya, nahone lupfumo luhulwane lwa ela kha vhaṋe vha migodi na kha Britani. Fhedzi lupfumo ulwo lwo fhaṱwa kha mushumo wa vhathu vhatswu wa mutengo ṱhukhu wo langulwaho, khethululo ya muvhala yo tsaho na u thutha ha vhutshilo ha muṱa wa mahayani. Khethululo idzi dzo vhumba Afrika Tshipembe lwa tshifhinga tshilapfu nga murahu.
- Dziṱhereni, miḓi na dzibannga zwo phaḓaladzwa kha shango ḽoṱhe.
- Zwitshavha zwa Afrika zwo xelelwa nga mavu, kholomo na vhulanguli ha mushumo wazwo.
- Phikisano nga migodi ya musuku yo thusa u disa Nndwa ya Afrika Tshipembe (1899-1902).
Speaker notes
Swikelani mafhungo mahulwane: Shanduko ya Minerali yo khwinifhadza ikonomi fhedzi yo zwi ita nga nḓila i si na ndinganyiso, ya khwaṱhisa maimele a muvhala hune vhathu vhatswu vha Afrika Tshipembe vha ṋea mushumo vha xelelwa nga mavu ngeno vhaṋe na Britani vha wana lupfumo. Vhofhekanyani phanḓa na Nndwa ya Afrika Tshipembe (phikisano nga musuku) na na sisiṱeme ya apartheid ya nga murahu, ye ya fhaṱwa kha maimele a mushumo na mavu. Fareni musaukanyo u tea na wo thewaho kha vhufhaṱuwa.
Zwe ra guda
Shanduko ya Minerali yo vhumba Afrika Tshipembe ya musalauno - nahone ya vhea maimele a u sa lingana e a tevhela.
Daimane dza Kimberley na musuku wa Witwatersrand zwo shandula tshitshavha tsha vhulimi tsha vha tsha indasithiri kha murafho muthihi. U gwa migodi zwo bveledza lupfumo luhulwane, miḓi na dziṱhereni, fhedzi zwo ḓitika kha sisiṱeme ya mushumo wa vhafuluwi, sisiṱeme ya khampaundu na milayo ye ya kombetshedza vhathu vha Afrika kha mushumo wa malamba a fhasi.
Q. Ṱalutshedzani uri ndi ngani u wanala ha musuku kha Witwatersrand ho vha na ndeme vhukuma kha Afrika Tshipembe. (4 marks)
Q. Sisiṱeme ya mushumo wa vhafuluwi yo vha i mini, nahone yo kwama hani miṱa ya Afrika na mahayani? (6 marks)
Q. Ṱaluṱalusani nḓila mbili dzine mavhusa o shumisa milayo (samusi mithelo kana milayo ya paasi) u kombetshedza vhathu u shuma migodini. (4 marks)
Speaker notes
Valani tswili mbili: u ṱamba ha minerali na sisiṱeme ya mushumo ye ya ita uri hu vhe na mbuelo. Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwaliwaho kana khwaṱhisano ya kilasi; u gaganyiwa ha maraga zwi edzisa maitele a CAPS a zwibveledzwa na a u ṅwala hu ṱanḓavhudzaho. Humbudzani vhagudiswa uri iyi tshiṱoho i dzudzanya zwiṱoho zwa nga murahu - Nndwa ya Afrika Tshipembe, u fhandekanya na apartheid ya u fhedza zwoṱhe zwo fhaṱwa kha maimele a mavu na mushumo o vhumbiwaho hafha.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Mineral Revolution in South Africa
- Resource type
- Presentation