Ndzhukano wa Swimbiwa (Mineral Revolution) eAfrika-Dzonga
Ndlela leyi tidayimane eKimberley na nsuku eWitwatersrand swi cinceke Afrika-Dzonga hilaha ku nga heriki - na leswaku i mani loyi a hakeleke nkoka.
Speaker notes
Sungula hi ku vutisa swichudeni leswaku i swilo swihi leswi va nga na swona kumbe leswi va swi tirhisaka leswi nga na nsuku kumbe tidayimane. Hlamusela leswaku dyondzo leyi yi hlamusela ndlela leyi ku kumeka ka swimbiwa leswi swi hundzuluxeke Afrika-Dzonga swi suka eka vaaki lava a va titshege ngopfu hi vurimi swi ya eka ikhonomi ya vumaki na ya migodi - na ndlela leyi ku cinca loko ku akiweke ehenhla ka vutirhi lebyi durhaka switsongo, lebyi lawuriwaka bya vanhu vantima. Kombisa swiphemu swimbirhi swa nhloko-mhaka: (1) ku hlengeletana ka vanhu hikwalaho ka swimbiwa eKimberley na le Witwatersrand, na (2) sisiteme ya vutirhi bya vufambi (migrant labour) na ku pfilunganyeka ka vaaki loku yi swi vangeke.
Afrika-Dzonga emahlweni ka swimbiwa
Exikarhi ka va-1800, vanhu vo tala a va hanya hi misava, ku nga ri hi migodi kumbe tifekthri.
Emahlweni ka 1867, n'walungwini wa Afrika a wu nga na maindasitiri lamakulu. Vanhu vo tala - varimi va Vaafrika, mindyangu ya Maboru (Boer) na vaaki va Manghezi - a va hanya hi vurimi na ku risa tihomu. A ku ri na tindhawu ta tipolitiki ta mune ta nkoka: koloni ta Britain ta Cape na Natal, na tiriphabliki ta Maboru ta Transvaal na Orange Free State.
- Vaaki va Vaafrika a va ha lawula vunyingi bya misava ya vona na vutirhi bya vona.
- A ku ri na madorobo matsongo, tinjhanjhi to tsongo ta xitimela na mali yitsongo leyi a yi famba-famba.
- Ku kumeka ka swimbiwa a ku ta cinca leswi hinkwaswo eka xitukulwana xin'we ntsena.
Speaker notes
Kandziyisa ku ya emahlweni na ku cinca. Veka xiyimo xo sungula leswaku swichudeni swi ta kota ku pima leswaku Ndzhukano wa Swimbiwa a wu ri lowukulu hilaha ku nga hi kona. Kombisa leswaku tihosi ta Vaafrika a ti ha tikombisa hi voxe - vanhu a va nga si titshega hi miholo. Hlanganisa na Xiave xo Sungula (Ndzhukano wa Timbewu eBritain), hikuva ku lava ka Britain tinsimbhi to karhi na ku veka mali i xin'wana xa swivangelo leswi endleke leswaku migodi yi kula hi ku hatlisa laha.
Ku kumeka ka tidayimane
Ribye leritsongo leri vangamaka leri kumiweke ekusuhi na Nambu wa Orange (Orange River) ri sungurile ku hlengeletana ko sungula ko kula ka swimbiwa.
Hi 1867 jaha lerintsongo, Erasmus Jacobs, u kume dayimane epurasini ekusuhi na Hopetown eNambwini wa Orange. Malembe mambirhi endzhaku, dayimane lerikulu swinene, leri endzhaku ri thyiweke Star of South Africa (Nyeleti ya Afrika-Dzonga), ri kombisile leswaku ndhawu leyi a yi fuwile hi tidayimane. Magidi ya vanhu lava a va lava rifuwo va hlengeletana kwalaho.
- Tindhawu to cela leti fuweke swinene a ti ri ekusuhi na laha ku nga va dorobo ra Kimberley.
- Vanhu va tile va huma emisaveni hinkwayo na en'walungwini hinkwawo wa Afrika ku ta cela.
- Tidayimane a ti ri 'ku hlengeletana' ko sungula ka swimbiwa eAfrika-Dzonga - masungulo ya ndzhukano.
Speaker notes
Hlaya maribye mambirhi lama tiveka hi ndlela yo olova: ku kumeka ka 1867 ekusuhi na Hopetown, na Star of South Africa ya 1869 leyi vangeke ku hlengeletana. [SME] Kamba mavito ya xiviri na masiku ya maribye yo sungula na ya Star of South Africa u nga si humesa - tingana to tala ta hambana eka vuenti. Nhloko-mhaka eka swichudeni hi leswaku ku kuma ko ka ku nga languteriwanga ku sungurile migodi leyikulu leyi hlelekeke.
Xigodi Lexikulu (The Big Hole)
Magidi ya vaceli ma hundzurile xitsunga xi va xigodi lexi celiweke hi mavoko lexi enteke swinene emisaveni hinkwayo.
eKimberley, vaceli a va cela va kongoma ehansi eka ribye leri nga na tidayimane. Muceli un'wana na un'wana a a tirha xiphemu (claim) lexitsongo, kutani loko swiphemu swi ya enta, ndhawu hinkwayo yi va xigodi xin'we lexikulu - Xigodi Lexikulu. Swi ve swo tika na swo hlohletela ku tirha hi mavoko, naswona ntsena tikhamphani leti nga na mali yotala hi tona leti a ti kota ku ya emahlweni ni ku cela.
- Kimberley yi hatlile yi va rin'wana ra madorobo lamakulu etikweni.
- Ku cela ka le xihandzu a swi lava mitshini, mali na vatirhi votala.
- Vaceli lavatsongo a va xaviwa hakatsongo-katsongo hi tikhamphani letikulu.
Speaker notes
Tirhisa Xigodi Lexikulu ku kombisa vukulu bya kona hi ndlela yo twala - i ndhawu leyi swichudeni swi nga ha va va yi twile kumbe va yi endzerile. Nhloko-mhaka ya dyondzo i ya ikhonomi: ku cela hi mavoko hi vanhu voka va nga koti ku ya emahlweni loko migodi yi ya enta, kutani ku cela ku hundzukele eka tikhamphani leti nga na mali na eka vatirhi va miholo. Leswi swi hlela xitlhelo lexi landzelaka xa vumonopoli na Rhodes.
Rhodes, Barnato na De Beers
Hi 1888 khamphani yin'we a yi lawula kwalomu ka migodi hinkwayo ya tidayimane eKimberley.
Cecil John Rhodes na loyi a phikizanaka na yena Barney Barnato un'wana na un'wana u xavile swiphemu ku fikela, hi 1888, va hlangana va endla De Beers Consolidated Mines. Leswi swi nyike De Beers vumonopoli byo tshinela eku heteni - vulawuri bya vunyingi bya ntirho wa tidayimane wa Afrika-Dzonga. Rhodes u tirhisile rifuwo ra yena ku kuma matimba lamakulu ya tipolitiki eKapa (Cape).
- Vumonopoli byi vula leswaku khamphani yin'we yi lawula indasitiri hinkwayo.
- Ku lawula mphakelo ku pfumelele De Beers ku hlayisa minxavo ya tidayimane yi tlakukile.
- Rhodes u ve Holobye Nkulu (Prime Minister) wa Koloni ya Kapa hi 1890.
Speaker notes
Nghenisa rito 'vumonopoli' hi ku hlambuluka - i mianakanyo ya nkoka ya CAPS eka nhloko-mhaka leyi. Hlamusela leswaku ha yini De Beers a yi lava ku lawula mphakelo: tidayimane totsongo emakete ti hlayisa minxavo yi tlakukile. Kombisa vuxaka exikarhi ka matimba ya ikhonomi na ya tipolitiki: Rhodes u hundzuluxe rifuwo ra migodi ri va vulawuri bya tipolitiki, lebyi byi nga na nkoka endzhaku eka milawu ya misava na ya vutirhi. Xiya minkarhelo ya Rhodes yo andzisa mfumo handle ko vula vuxokoxoko byotala.
Nsuku eWitwatersrand
Hi 1886 vaceli va kume nsimu ya nsuku leyi fuweke ku tlula hinkwato emisaveni eka xitsunga eTransvaal.
Hi 1886 nsuku wu kumiwile eka Main Reef ya Witwatersrand ('Xitsunga xa Mati yo Basa') eriphabliki ra Maboru ra Transvaal. Kwalomu ka vusiku byin'we, dorobo ra migodi ra Johannesburg ri humelele. Nsimu leyi ya nsuku yi ve leyikulu ku tlula hinkwato emisaveni naswona yi kokile mali, vanhu na tinjhanjhi ta xitimela eka yona.
- Nsuku wu endle leswaku riphabliki ra Transvaal leri a ri ri xisiwana ri hatlisa ri fuwa na ku va ra nkoka.
- Johannesburg yi kule ku suka eka nhova yo pfuleka yi va dorobo lerikulu leri khumbekaka hi malembe matsongo ntsena.
- Sweswi Britain a yi ri na xivangelo lexikulu xo lava ku lawula Transvaal.
Speaker notes
Nyika nhlamuselo ya Witwatersrand ('xitsunga xa mati yo basa') na siku ra 1886. [SME] Matimu lama tiviwaka ma nyika George Harrison xibalo xa ku kuma ka 1886 epurasini ra Langlaagte; tiyisisa vito ni vito ra xiviri ra purasi u nga si humesa, hikuva tingana ta hambana. Nhloko-mhaka leyikulu ya dyondzo hi leswaku nsuku wu hundzuluxile ntsakelo wa ikhonomi wu ya eTransvaal naswona wu vekile Afrika-Dzonga endleleni yo ya eka nyimpi exikarhi ka Britain na tiriphabliki ta Maboru.
Hikwalaho ka yini nsuku a wu lava mali yotala
Nsuku wa Witwatersrand a wu ri le xihandzu na wo hlangana switsongo, kutani ku wu cela a swi lava ku veka mali yotala.
Le xihandzu
Nsuku a wu ri ehansi ka misava swinene, kutani migodi (shafts) a yi fanele yi celiwa ku ya ehansi hi madzana ya timitara.
Swa durha
Mitshini, swiphavanyeti (explosives) na ku lulamisa nsuku a swi lava mali leyi tikhamphani leto fuwa ntsena a ti ri na yona.
Swa lawuriwa
Tikhamphani ta migodi titsongo na 'Randlords' ti tele ti lawula nsimu ya nsuku hinkwayo.
Speaker notes
Hlamusela leswaku ku hambana na tidayimane leti a ti nga kumeka ehenhla ka misava (alluvial) leti a wu nga ti rholelela, nsuku wa Witwatersrand a wu pfaleriwe eka ribye ehansi ka misava swinene naswona a wu ri wutsongo. Leswi a swi vula leswaku vanhu voka a va nga koti ku wu cela - a swi lava mali yo veka, vuinjhiniya na vutirhi lebyi durhaka switsongo hi mpimo lowukulu. Nghenisa rito 'Randlords' eka van'wini va migodi lava fuweke. Xitlhelo lexi i mbhirhi wo ya eka xivutiso xa vutirhi: leswaku nsuku wa le xihandzu wu va na nkoka, van'wini a va fanele va hlayisa miholo yi ri ehansi.
Sisiteme ya vutirhi bya vufambi (migrant labour)
Migodi a yi fambisiwa hi vutirhi bya vavanuna vantima lava a va famba ekule na makaya ku ya tirha.
Migodi a yi lava magidi ya vatirhi lava a va ta amukela miholo yo tsongo. Van'wini a va thola vavanuna vantima ku suka en'walungwini hinkwawo wa Afrika hi tikontiraka to koma. Lava vatirhi va vufambi (migrant labourers) a va siya mindyangu ya vona, va tirha emigodini tin'hweti to hlaya, kutani va tlhelela ekaya. Mindyangu ya vona a yi sala emaganga.
- Vatirhi a va hakeriwa switsongo swinene ku tlula vaceli vo basa hambiloko va tirha mintirho yo tika na yo hlohletela swinene.
- Hikuva a va ta va tlhela va famba, van'wini a va nga fanelanga ku hakela vutshamo bya mindyangu.
- Sisiteme yi avanyisile mindyangu naswona yi lave emaganga vavanuna lavantshwa.
Speaker notes
Lexi i mbilu ya vanhu ya nhloko-mhaka - xi khoma hi ku tika na hi ntwela-vusiwana. Veka erivaleni miehleketo yo kongoma: vutirhi bya vufambi byi hlayisile miholo yi ri ehansi naswona byi pfumelele van'wini ku papalata ku hakela vutshamo bya mindyangu ya vatirhi. Kandziyisa nkoka wa vanhu - ku hambana ko leha, mindyangu leyi avanyisiweke, na maganga lama saleke ma pfumala vavanuna va malembe yo tirha. Hlanganisa na sisiteme ya swifundzha (reserves) leyi a yi phamela vatirhi eka migodi.
Sisiteme ya swikhampa (compound)
Vatirhi va vufambi a va tshama eswikhampeni (compounds) leswi pfaleke, swa vavanuna ntsena, ehansi ka vulawuri byo tiya.
eKimberley na endzhaku eka migodi ya nsuku, vatirhi vantima a va tshama eka swikhampa (compounds) (leswi tlhelaka swi vuriwa tihostela) - tibaraka leti biyeriweke laha vavanuna votala a va tshama va tele swinene, ekule na mindyangu ya vona. Eka migodi ya tidayimane swikhampa a swi pfaleriwile, ku ringana ku sivela vatirhi ku tumbeta tidayimane. Vutomi endzeni a byi lawuriwa hi ku tiya.
- Vatirhi a va hambanisiwile na mindyangu na na dorobo hinkwaro.
- Swiyimo a swi ri swo tala vanhu, naswona ntirho wa le hansi ka misava a wu ri wo hlohletela.
- Sisiteme ya swikhampa yi endle leswaku swi olova eka van'wini ku lawula vatirhi.
Speaker notes
Hlamusela swivangelo swimbirhi leswi endleke leswaku swikhampa swi va na nkoka eka van'wini: vulawuri bya vatirhi na, eka migodi ya tidayimane, ku sivela vukhamba bya tidayimane. Hlayisa mbulavulo wu ri wa ntiyiso kambe u nga oleteli maxangu - tibaraka to tala vanhu, ku hambanisiwa ka mindyangu na ntirho wo hlohletela wa le hansi ka misava. Xiya leswaku sisiteme ya swikhampa na tihostela yi vumbile madorobo ya Afrika-Dzonga na migodi ku ringana malembe-dzana endzhaku. Papalata vuxokoxoko byo tala hi mahanyelo; hlayisa swi ri swinene hi vukhale bya swichudeni.
Swibalo, misava na milawu ya tipasi (pass laws)
Tihulumendhe ti tirhisile milawu ku susumeta vanhu va Vaafrika va suka emisaveni va nghena emigodini.
Ku tiyisisa leswaku migodi yi va na vatirhi vo ringanela lava durhaka switsongo, tihulumendhe ti tirhisile nawu. Swibalo (ku fana na xibalo xa yindlu na xa nhloko) a swi fanele swi hakeriwa hi mali, swi sindzisa vavanuna va Vaafrika ku tirhela miholo. Milawu ya tipasi yi lawurile laha vanhu vantima a va nga famba na ku tshama kona, naswona ku lahlekeriwa hi misava a swi vula leswaku vanhu vatsongo a va nga hanya hi vurimi ntsena.
- Glen Grey Act (1894) ya Rhodes yi tirhisile xibalo xa vutirhi ku susumeta vavanuna eka ntirho.
- Milawu ya tipasi yi endle leswaku ku va vukhomba ku famba u nga ri na maphepha lama faneleke.
- Endzhaku Natives Land Act ya 1913 yi teke vunyingi bya misava ya vurimi eka vanhu va Vaafrika.
Speaker notes
Xitlhelo lexi xi kombisa mitshini ya vulawuri bya vutirhi - mianakanyo ya nkoka ya CAPS: Ndzhukano wa Swimbiwa a wu nga fambisiwi hi vatirhi lava tsakelaka ntsena, kambe hi milawu leyi a yi nyike vanhu ku hlawula lokutsongo. Hlamusela xitirhisiwa xin'wana na xin'wana hi ku olova: swibalo swa mali swi sindzisile vutirhi bya miholo, milawu ya tipasi yi lawurile ku famba-famba, ku lahlekeriwa hi misava ku susile nkarhi wo hanya hi vurimi hi wexe. Land Act ya 1913 yi ta endzhaku ka nkarhi lowu kambe yi kombisa laha xifaniso xi yeke kona; yi kombise tanihi mbhirhi wo ya eka tinhloko-mhaka leti landzelaka.
Ndzhukano wa Swimbiwa, 1867-1913
- 1867 Dayimane yo sungula ri kumiwa ekusuhi na Hopetown
- 1871 Ku hlengeletana ka tidayimane na ku cela eKimberley
- 1886 Nsuku wu kumiwa eWitwatersrand; Johannesburg yi simekiwa
- 1888 De Beers Consolidated Mines yi vumbiwa
- 1894 Glen Grey Act yi susumeta Vaafrika eka vutirhi bya miholo
- 1899-1902 Nyimpi ya Afrika-Dzonga (Anglo-Boer) hikwalaho ka vulawuri bya migodi
- 1913 Natives Land Act yi engetela ku tekeriwa ka misava
Speaker notes
Tirhisa leswi ku tiyisa nxaxamelo u nga si endla magumo. Kombela swichudeni ku xiya ku hlengeletana ka timbirhi (tidayimane kutani nsuku) na ku hatlisa loku vulawuri byi hundzeleke eka tikhamphani letikulu. Kongomisa eka nyimpi ya 1899-1902 tanihi xiphemu xa nkwetlembetano wa leswaku i mani a nga ta lawula tinsimu ta nsuku, na eka 1913 tanihi nkarhi lowu ku lahlekeriwa hi misava ku veke nawu wa rixaka. [SME] Tiyisisa leswaku siku ra ku cela ka Kimberley (ro tala ku nyikiwa tanihi 1871) ri fambisana na tibuku ta swikolo leti tirhisiwaka.
Tiko leri hundzuluxiweke ku suka ehenhla ku ya ehansi
Eka xitukulwana xin'we, migodi yi cincile laha vanhu a va tshama kona, ndlela leyi a va tirha ha yona na leswaku i mani a a khoma matimba.
Ndzhukano wa Swimbiwa wu endle Afrika-Dzonga tiko ra vumaki (industrial). Madorobo, tinjhanjhi ta xitimela na tibanki swi kule hi ku hatlisa, naswona rifuwo lerikulu ri khulukile ri ya eka van'wini va migodi na eka Britain. Kambe rifuwo rero a ri akiwe ehenhla ka vutirhi bya vantima lebyi durhaka switsongo, lebyi lawuriwaka, ku avanyisana ko enta ka mixaka na ku tshoveka ka vutomi bya mindyangu ya le maganga. Ku avanyisana loku ku vumbile Afrika-Dzonga ku ya emahlweni swinene.
- Tinjhanjhi ta xitimela, madorobo na tibanki swi hangalakile etikweni hinkwaro.
- Vaaki va Vaafrika va lahlekeriwile hi misava, tihomu na vulawuri bya vutirhi bya vona.
- Ku phikizana ehenhla ka tinsimu ta nsuku ku pfunile ku vanga Nyimpi ya Afrika-Dzonga (1899-1902).
Speaker notes
Endla magumo lamakulu: Ndzhukano wa Swimbiwa wu hundzuluxile ikhonomi yi va ya manguva lawa kambe wu swi endle hi ku nga ringani, wu simeka nxaxamelo wa mixaka laha Vaafrika-Dzonga vantima a va nyika vutirhi va tlhela va lahlekeriwa hi misava kasi van'wini na Britain va kuma rifuwo. Hlanganisa ku ya emahlweni na Nyimpi ya Afrika-Dzonga (ku phikizana ehenhla ka nsuku) na sisiteme ya apartheid ya endzhaku, leyi akiweke ehenhla ka swifaniso leswi swa vutirhi na swa misava. Hlayisa nkambelo wu ri wa ku lulama na wu simekiwe ehenhla ka vumbhoni.
Leswi hi swi dyondzeke
Ndzhukano wa Swimbiwa wu endle Afrika-Dzonga ya manguva lawa - naswona wu vekile xifaniso xa ku nga ringani lexi landzeleke.
Tidayimane eKimberley na nsuku eWitwatersrand swi hundzurile vaaki lava rimaka va va vaaki va vumaki eka xitukulwana xin'we ntsena. Migodi yi vangile rifuwo lerikulu, madorobo na tinjhanjhi ta xitimela, kambe yi titshege hi sisiteme ya vutirhi bya vufambi (migrant labour), sisiteme ya swikhampa (compound) na milawu leyi a yi sindzisa vanhu va Vaafrika eka ntirho wa muholo wo tsongo.
Q. Hlamusela leswaku ha yini ku kumeka ka nsuku eWitwatersrand a swi ri swa nkoka swinene eka Afrika-Dzonga. (4 marks)
Q. Xana sisiteme ya vutirhi bya vufambi a yi ri yini, naswona yi khumbe mindyangu ya Vaafrika na maganga hi ndlela yihi? (6 marks)
Q. Hlamusela tindlela timbirhi leti tihulumendhe ti tirhiseke milawu ha tona (ku fana na swibalo kumbe milawu ya tipasi) ku sindzisa vanhu ku tirha emigodini. (4 marks)
Speaker notes
Pfala xirhendzevutana exikarhi ka swiphemu swimbirhi: ku hlengeletana ka swimbiwa na sisiteme ya vutirhi leyi endleke leswaku swi va na mabindzu. Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsariwa kumbe mbulavurisano wa tlilasi; ku avela ka timaki ku landzelela maendlelo ya CAPS ya swivutiso swo titshega hi xihlovo na ya matsalwa yo andziseka. Tsundzuxa swichudeni leswaku nhloko-mhaka leyi yi hlela tidyondzo ta endzhaku - Nyimpi ya Afrika-Dzonga, ku hambanisa mixaka (segregation) na eku heteleleni apartheid hinkwaswo swi akiwa ehenhla ka swifaniso swa misava na swa vutirhi leswi vumbiweke laha.
- Grade
- Grade 8
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Mineral Revolution in South Africa
- Resource type
- Presentation