Vhurengisi ha Vhapika ha Ramba-Atlantic
Nḓila ye milioni dza vhathu vha Afurika vha farwa ngayo, vha longwa vha rambiswa Lwanzhe lwa Atlantic, nahone vha kombetshedzwa uvha vhapika - na nḓila ye vhurengisi honovho ha fheliswa ngayo mafheleloni.
Speaker notes
Thomani nga ṱhonifho. Ṱalutshedzani uri ngudo iyi i sumbedza ḓivhazwakale ḽi vhavhaho ḽe vhathu vha ngoho vha tambula vhukuma khaḽo, nahone ri ḽi guda nga ṱhonifho. Vhekanyani zwipiḓa zwiṋa zwa mafhungo ane ra ḓo a tevhela: u farwa Afurika, lwendo lwa lwanzhe lune lwa vhidzwa Middle Passage, vhupika Amerika, na nndwa ndapfu ya u fhelisa (fhelisa) vhurengisi. Ṱhogomelani uri Afurika Tshipembe i na ḓivhazwakale ḽayo ḽo ṱanganelaho ḽa vhupika Kepe.
Ndi mini vhurengisi ha vhapika ha ramba-Atlantic?
Lwa miṅwaha i ṱoḓaho 350, vharengisi vha Yuropa vho renga vha longa vhapika vha Afurika vha rambiswa Lwanzhe lwa Atlantic.
U bva miṅwaha ya vho-1500 u swika vho-1800, mashango a Yuropa a ngaho Portugal, Britain, France, Spain na Netherlands vho fara kana u renga vhathu vha Afurika vha vha longa kholoni dza Amerika. Henengei vho kombetshedzwa u shuma vha si na muholo na mbofholowo.
- 'Ramba-Atlantic' zwi amba 'u wela Lwanzhe lwa Atlantic'.
- Vhaḓivhazwakale vha kanya uri vhathu vha Afurika vha ṱoḓaho milioni dza 12 vho rambiswa vha wela Atlantic.
- Vhapika vho farwa sa thundu ye ya vha i tshi nga rengwa na u rengiswa.
Speaker notes
Ni ite uri vhagudiswa vha pfesese ipfi 'wo farwaho' - muthu we a itwa mupika nga vhaṅwe, hu si mupika nga tshiitea. Fhiwani ndeme ipfi 'muthu wo farwaho' u fhira 'mupika' u itela u dzula ni tshi vhona vhuthu ha muthu. [SME] Tshivhalo tsha vhapika vha ṱoḓaho milioni dza 12 vho longwaho ndi tshikanyo tshine tsha shumiswa vhukuma tshi bvaho kha Trans-Atlantic Slave Trade Database; khwaṱhisedzani maṅwalele ane na ṱoḓa uri vhagudiswa vha a hwalele nga hone.
Vhurengisi ha thireiyangili
Mikumba yo tshimbila nḓila ya masia mararu vhukati ha Yuropa, Afurika na Amerika, i tshi wana mbuelo kha tshiimo tshiṅwe na tshiṅwe.
Speaker notes
Shumisani tshifanyiso tsha thireiyangili u ita uri nḓila i vhonale zwavhuḓi. Ombedzelani uri vhathu vho vha vha thundu kha sia ḽa vhuvhili - Middle Passage - ḽine slaidi dzi tevhelaho dza ḽi ṱola. Vhudzisani vhagudiswa uri ndi ngani vharengisi vho humbula uri sisiṱeme iyi i na mbuelo, ni vha ṱhavhe: mbuelo ya nnyi, nahone nga ndeme ifhio ya vhuthu?
U farwa Afurika
Vhathu vho farwa kha zwigwada zwa nndwa, vha tshimbidzwa u ya lwanzheni vha rengiswa.
Vhunzhi ha vhapika vho bva Afurika Vhukovhela na Afurika Vhukati. Vhaṅwe vho farwa kha zwigwada kana nndwa, vhaṅwe vho tswiwa. Vho kombetshedzwa u tshimbila lwendo lulapfu vha ya lwanzheni, kanzhi vho vhoxwa nga tsimbi, vha valelwa dzikhotsho dzi vhidzwaho 'zwiṱaṱa zwa vhapika' kana 'migodi' fhethu ha ngaho Elmina na Tshiḓuu tsha Goree.
- Miṱa yo fhandekanywa nahone yo vha i sa tsha vhonana hafhu.
- Vhapika vho rengiselwa vharengisi vha Yuropa vha rengiswa nga thundu.
- Vho ṱaṱululwa vha valelwa zwiṱaṱa zwo ḓalaho vha sathu longwa kha mikumba.
Speaker notes
Faranani slaidi iyi nga ṱhonifho na vhuthu. Ombedzelani uri vhapika vho vha vhathu fhedzi - vharimi, vhabebi, vhana - hu si vhavhi. Ambani uri vhaṅwe vhavhusi na vharengisi vha Afurika na vhone vho dzhenelela kha u rengisa vhapika, fhedzi ṱhoḓea na vhuhulwane ho bva kha kholoni dza Yuropa. Iledzani u ṱalusa nga vhudalo; livhisani ṱhogomelo kha u xelelwa nga mbofholowo na muṱa.
Middle Passage
Lwendo lwa lwanzhe lu ofhisaho lwa u wela Atlantic lune lwa nga dzhia vhege nnzhi.
'Middle Passage' ho vha lwendo lwa u wela Lwanzhe lwa Atlantic, sia ḽa vhukati ḽa vhurengisi ha thireiyangili. Maḓana a vhathu vho tsikeledzwa fhasi ha mukumba hu na muya muṱuku, zwiḽiwa kana maḓi zwiṱuku. Malwadze o phaḓalala nga u ṱavhanya nahone vhanzhi a vho ngo tshila lwendo.
- Vhapika vho vhoxwa vhoṱhe vha si na tshikhala tsha u tshimbila.
- U wela ho vha hu tshi nga dzhia u bva vhege ṱhanu u swika miṅwedzi miraru.
- Vhaḓivhazwakale vha kanya uri muthihi kha vhathu vhaṱanu na vhavhili wo fa lwendoni.
Speaker notes
Iyi ndi mbilu ya maḓipfele ya ngudo - i dzulani ya ngoho na ṱhonifho, hu si ya u imbelela. Ṱalutshedzani uri vha songo faho kha Middle Passage vho swika vho neta, vho ofha nahone kule na hayani, vha tshi amba nyambo dzo fhamba-fhambanaho. [SME] Tshivhalo tsha 'muthihi kha vhaṱanu na vhavhili o fa' (tsi ṱoḓaho 15 phesenete, tsini na mbofho dza 1.8 milioni dzoṱhe) ndi tshikanyo tshine tsha shumiswa vhukuma; khwaṱhisedzani tshivhalo tsho teaho na vhulapfu ha lwendo zwine na ṱoḓa u zwi rekhoda ni sathu ganḓisa.
Vho rengiselwa kha oshini
Musi mikumba i tshi swika, vha songo faho vho rengiswa sa thundu kha ane a ṋekedza tshelede nnzhi.
Kha zwiṱaṱa zwa lwanzhe zwa Brazil, zwiḓuu zwa Caribbean na Amerika Devhula, vhapika vha Afurika vho lingululwa vha rengiswa kha oshini dza khagala. Vharengi vho badela tshelede vha renga vhathu, nahone miṱa ye ya tshila lwendo yoṱhe kanzhi yo dovha ya fhandekanywa kha bulodo ḽa oshini.
- Vhapika vho ṋewa madzina maswa nahone vho vha vha si na pfanelo dza mulayo.
- Vho vha vha tshi nga rengwa, rengiswa, ṱarafiwa kana u ṋewa nga vhaṋe vhavho.
- Vhunzhi havho vho rumelwa masimuni ane a ṱavha swigiri, donngo na fola.
Speaker notes
Ombedzelani nḓila ya u fhelisa vhuthu ya vhupika: vhathu vho farwa sa thundu ine ya ṋewa mutengo ya rengiswa. Ṱanganyani na mihumbulo ya u lingana na pfanelo dza vhuthu ine vhagudiswa vha vho i ḓivha. Sumbedzani uri zwiḽiwa zwenezwo - swigiri, donngo, fola - zwo humela Yuropa kha sia ḽa vhuraru ḽa thireiyangili, zwi tshi ṱanganya sisiṱeme yoṱhe.
Vhutshilo masimuni
Vhapika vho shuma awara ndapfu, dzi konḓaho fhasi ha vhulanguli vhu vhavhaho.
Masimuni, vhapika vho shuma u bva maḓautshi u swika u kovhela vha si na muholo. Vhalanguli vho shumisa ndaṱo i vhavhaho u kombetshedza vhathu u thetshelesa. Naho ho vha na vhuvhi honovho, zwitshavha zwa vhapika zwo dzula zwi tshi dzula na vhuthu havho nga mimuvho, ngano, vhurereli na nga u dzula vha tshi elelwa hayani.
- Mushumo wo katela u ṱavha na u tumula muṱi wa swigiri, na u kaṋa donngo.
- Vhapika vho vha vha na zwiḽiwa zwiṱuku, nnḓu mmbi na u sa vha na mbofholowo ya u tshimbila.
- Nyambo, zwiḽiwa na sialala zwa Afurika zwo dzula zwa vhumba mvelele ntswa.
Speaker notes
Linganyisani vhutambulo na tshirunzi tsha vhuthu na u lwela nga mvelele: vhapika vho vha vha si vhathu vha songo lwaho. Ṱalutshedzani nḓila ye mvelele dzo ṱanganelaho dza hula ngayo Amerika (mimuvho, zwiḽiwa, lutendo) dzine dza kha ḓi vhumba shango ṋamusi. Hezwi zwi vhekanya slaidi i tevhelaho ya u lwa na u vusa u pandela.
U lwa na vhupika
Vhapika vho lwa nga nḓila nnzhi dza tshivhindi, khulwane na ṱhukhu.
U lwa ha ḓuvha ḽiṅwe na ḽiṅwe
U shuma zwiṱukuṱuku, u tshinya thundu, u shavha na u dzula na sialala sa Afurika.
U vusa u pandela
U vuwa ha ngaho u vusa mukumba wa Amistad (1839) na u pandela ha Nat Turner Virginia (1831).
Zwitshavha zwo vhofhololwaho
Vhathu vho shavhaho vho ita zwitshavha zwo dzumbamaho zwa 'maroon' vha lwela u dzula vho vhofhololwa.
Speaker notes
Ombedzelani maanḓa a vhathu: vhapika vho dzula vha tshi lwa misi yoṱhe. Vhapika vha Amistad vho fara mukumba wavho vha kha vhufhelo vha kunda mbofholowo yavho kha mulandu wa khoto wo ḓivheaho; Nat Turner o ranga phanḓa u vusa ha zwigidi he ha dzinginya Amerika Vhukovhela-tshipembe. Vhoṱhe vha vhonala kha arikhaivi ya dated-events ya SAHO. Dzulani na masiandaitwa a teaho miṅwaha, ni livhise ṱhogomelo kha tshivhindi na lutamo lwa mbofholowo.
Olaudah Equiano u anetshela mafhungo awe
Munna we a vhuya a vha mupika o ṅwala bugu i ḓivheaho i ṱalusaho zwe a zwi tshila.
U lila ha vhafumakadzi, na u gomela ha vha faho, zwo ita uri hoṱhe hu vhe fhethu ha nyofho i sa pfeseseani. Olaudah Equiano, The Interesting Narrative, 1789
Olaudah Equiano o farwa Afurika a tshee ṅwana nahone a tshila Middle Passage. Nga murahu ha u renga mbofholowo yawe, o ṅwala bugu nga ha vhutshilo hawe. Mafhungo awe o thusa vhathu vhanzhi Britain u pfesesa vhuvhi ha vhurengisi ha vhapika na u tikedza u ho fhelisa.
- Bugu yawe yo vha iṅwe ya dza u thoma dzo ṅwalwaho nga muAfurika we a vhuya a vha mupika.
- O tshimbila a amba nga khagala a lwa na vhurengisi ha vhapika.
- Maipfi a ngaho awe o thusa u alusa muvhuso wa u fhelisa vhupika.
Speaker notes
Ṱalutshedzani maanḓa a ṱhanzi ya muthu nga eṱhe: mavhalo a nga pfala e kule, fhedzi maipfi a Equiano a ita uri vhuthu vhu vhonale zwavhuḓi. [SME] Mafhungo aya ndi a bva kha Interesting Narrative ya Equiano ya 1789 nahone a phaḓaladzwa vhukuma; ni khou humbelwa u khwaṱhisedza maṅwalele o teaho na siaṱari kha khethekanyo ya vhugudi ni sathu ganḓisa, ngauri hu na dzithendelano dzo fhambananaho nga zwiṱuku dzine dza phaḓalala.
U fhelisa vhurengisi ha vhapika
Nga murahu ha miṅwaha ya u lwela, milayo yo vhewa u fhelisa (fhedzisa) vhurengisi nahone ha tevhela vhupika vhuṋe hawo.
'U fhelisa' zwi amba u fhedzisa tshiṅwe tshithu. Vhalweli vhe vha vhidzwa vhafhelisi, vho ṱanganela na vhathu vhe vha vhuya vha vha vhapika, vho amba uri vhupika a ho ngo luga nahone vhu tea u ima. Britain, William Wilberforce o ranga phanḓa nndwa Phalamennde.
- 1807: Britain yo vhea mulayo wa u fhelisa vhurengisi ha vhapika (u renga na u longa vhathu).
- 1833-1834: vhupika vhuṋe hawo ho fheliswa kha Muvhuso Muhulwane wa Britain, u katela na Kepe.
- Vhupika ho fhela nga murahu kha maṅwe mashango - USA nga 1865 na Brazil nga 1888.
Speaker notes
Ṱalutshedzani phambano vhukati ha u fhelisa vhurengisi (1807) na u fhelisa vhupika vhuṋe hawo (1833-1834) - hune ha vha na u dodombana lwoṱhe. Ṱhogomelani uri u fhelisa a ho ngo ḓisa u lingana nga u ṱavhanya; vhathu vhe vha vhuya vha vha vhapika vha kha ḓi tshila kha vhuleme vhuhulwane. Ṱanganyani na Afurika Tshipembe zwavhuḓi: vhupika Kepe ho fhela sa tshipiḓa tsha u fhelisa ha Muvhuso Muhulwane wa Britain wa 1834.
Maḓuvha a ndeme a vhurengisi ha vhapika ha ramba-Atlantic
- 1500s Vhurengisi ha vhapika ha ramba-Atlantic vhu thoma u hula
- 1789 Olaudah Equiano u ganḓisa mafhungo a vhutshilo hawe
- 1807 Britain i fhelisa vhurengisi ha vhapika
- 1831 Nat Turner u ranga phanḓa u vusa u pandela Virginia
- 1834 Vhupika ho fheliswa kha Muvhuso Muhulwane wa Britain na Kepe
- 1888 Brazil i fhelisa vhupika - shango ḽa u fhedzisela Amerika
Speaker notes
Shumisani tsalela ya tshifhinga u khwaṱhisa ngudo yoṱhe ni sathu swika kha slaidi ya masiandaitwa. Vhudzisani vhagudiswa uri vha ṱhogomele uri vhurengisi ho dzula lwa maḓana a miṅwaha fhedzi u ho fhelisa na hone ho dzhia maḓekonyo a u lwela. Sumbedzani ḓuvha ḽa Kepe (1834) uri mafhungo a ṱanganele na ḓivhazwakale ḽa shango ḽavho.
Masiandaitwa a vhurengisi ha vhapika
Masiandaitwa a vhurengisi ha vhapika a kha ḓi pfala kha shango ḽoṱhe ṋamusi.
Vhurengisi ha vhapika ho phaḓaladza milioni dza vhathu vha Afurika Amerika na fhethu huṅwe, ha vhumba tshine ra tshi vhidza diaspora ya Afurika. Ho ḓisa vhutambulo vhu ofhisaho, fhedzi vhathu vha Afurika na vhone vho vhumba luambo, mimuvho, zwiḽiwa na mvelele ya mashango manzhi. Ḓivhazwakale ḽaho ḽa mbofho na u sa lingana ḽi kha ḓi lugiswa ṋamusi.
- Kepe, vhapika vha bvaho Afurika na Asia vho thusa u vhumba tshitshavha tsha Afurika Tshipembe na tshitshavha tsha Cape Malay.
- Mimuvho na sialala zwa Afurika zwo kwama jazz, blues na miṅwe mimuvho ya shango.
- U guda ḓivhazwakale iḽi zwi ri thusa u ima ro lwisana na vhupika na mbonalo ya mutakalo ṋamusi.
Speaker notes
Ḓisani mafhungo hayani Afurika Tshipembe: Kepe yo vha na vhurengisi hayo ha vhapika, nahone Slave Lodge Kapa i elelwa ḓivhazwakale iḽi. Ombedzelani u konḓelela na tshiṅwalo tsha mvelele tsha vhapika na vhaḓuhulu vhavho, uri vhagudiswa vha ṱuwe na mafhungo a ngoho na tshirunzi tsha vhuthu na fulufhelo.
Zwe ra guda
Vhurengisi ha vhapika ha ramba-Atlantic ho kombetshedza milioni dza vhaAfurika kha vhupika, fhedzi vhathu vho lwa nahone mafheleloni ho fheliswa.
Ro tevhela mafhungo u bva kha u farwa Afurika, u wela Middle Passage, u dzhena kha vhupika Amerika, na u fhira kha nndwa ndapfu ya u fhelisa. Zwino sumbedzani zwe na zwi guda.
Q. Ṱalutshedzani uri 'vhurengisi ha thireiyangili' ho vha mini nahone ni ṱaluse masia mararu a lwendo. (6 marks)
Q. Ndi ngani Middle Passage yo vha tshiitea tshi ofhisaho vhukuma kha vhapika vha Afurika? (4 marks)
Q. Ṱalusani nḓila mbili dze vhapika vha lwa ngadzo na vhupika, ni ṱalutshedze uri 'u fhelisa' zwi amba mini. (5 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo wo ṅwalwaho kana khaseledzano ya kilasi; u kovhekanywa ha marikisi hu tevhela sitaili ya CAPS ya source-based na u ṅwala phara. Vusuludzani maipfi a ndeme: wo farwaho, ramba-Atlantic, Middle Passage, tsimu, u lwa, u fhelisa. Fhedzisani nga u elelwadza vhagudiswa uri u guda ḓivhazwakale iḽi zwi ri thusa u ṱhonifha mbofholowo na pfanelo dza vhuthu ṋamusi.
- Grade
- Grade 7
- Subject
- History
- CAPS topic
- The Transatlantic slave trade
- Resource type
- Presentation