Ḓivhazwakale ya Hune Ra Dzula Hone: Tshiṱori tsha Vhupo Hashu
Tshiṱaraṱa tshiṅwe na tshiṅwe, fhaṱo na muthu muhulwane vhukati hau vha na tshipiḓa tsha ḓivhazwakale. Kha ri vhe vhaṱoḓisisi vha ḓivhazwakale ri i wane!
Speaker notes
Thomani nga u vhudzisa vhagudiswa: dzina ḽa tshiṱaraṱa kana muḓi wau ndi ḽifhio? Ndi nnyi muthu muhulwane vhukuma une wa mu ḓivha? Ṱalutshedzani uri 'hune ra dzula hone' (local) zwi amba fhethu hu tsini na riṋe - tshiṱaraṱa tshashu, ḓorobo kana vhupo hashu. 'Ḓivhazwakale' zwi amba tshiṱori tsha zwe zwa itea henefho ri sa athu bebwa. Ṋamusi ri guda nḓila nṋa dza u wana tshenetsho tshiṱori: zwiṱaladzi (landmarks), madzina a fhethu, u amba na vhalala, na dzimyuziamu.
Ndi mini ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone?
Ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone ndi tshiṱori tsha vhupo hashu - hu si kule, fhedzi henefho hune ra dzula hone.
Ḓivhazwakale a si ya mahosi a kule na miḓi mihulwane fhedzi. Tshiṱaraṱa tshau, tshikolo na ḓorobo zwi na ḓivhazwakale nazwo. Ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone i vhudzisa: ndi nnyi we a dzula hafha ri sa athu ḓa? Fhethu hafha ho vha hu tshi vhonala hani kale? Ho shanduka hani?
- Vhupo hau ho vha hu hone kale u sa athu bebwa.
- Zwifhaṱo, dzibada na madzina zwi hwala zwiga zwa tshifhingani tsho fhelaho.
- Ni nga wana tshiṱori nga u lavhelesa, u vhudzisa na u dalela.
Speaker notes
Zwi iteni zwa vhukati ha muṅwe na muṅwe. Vhudzisani vhagudiswa vhashu uri vha bule tshithu tsha kale kha vhupo havho - muri wa kale, vhengele ḽa kale, vhiba, kereke kana bidzhi. Ṅwalani zwenezwi kha bodo. Vha khwaṱhisedzeni uri ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone ndi ya muṅwe na muṅwe, miḓanani na miḓini mihulwane. Shumisani luambo lu pfalaho na lu pfufhi kha ḽeneḽi ḽevele.
Nḓila ine ra wana ngayo ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone
Muṱoḓisisi wa ḓivhazwakale u shumisa mifuda miṋa ya zwiga u guda nga ha vhupo.
Zwiṱaladzi (Landmarks)
Zwifhaṱo zwa kale, zwifanyiso zwa matombo na fhethu ho khetheaho hune ra nga zwi vhona na u zwi dalela.
Madzina
Madzina a zwiṱaraṱa na a fhethu e a ṋewa kale nga tshiitisi.
Ḓivhazwakale ya mulomo
Zwiṱori zwine vhathu vhahulwane vha zwi humbula vha zwi amba nga mulomo.
Dzimyuziamu
Fhethu hune ha vhulunga zwithu zwa kale, zwifanyiso na maṅwalo hu tshi zwi tsireledza.
Speaker notes
Ḓivhadzani mifuda miṋa ine vhagudiswa vha ḓo ṱangana nayo kha zwifanyiso zwi tevhelaho: zwiṱaladzi, madzina, ḓivhazwakale ya mulomo na dzimyuziamu. Vhudzisani vhagudiswa uri vha vhone uri tshithu tshiṅwe na tshiṅwe tsha kha bodo tshi tea kha tshiga tshifhio. Zwi vha ṋea tshivhumbeo tshi pfalaho uri ngudo i si vhe mutevhe wa u humbulelwa fhedzi. Shumisani ipfi 'source' (tshiko) - tshithu tshine tsha ri ṋea mafhungo nga ha tshifhingani tsho fhelaho.
Zwiṱaladzi zwine na nga zwi vhona
Tshiṱaladzi (landmark) ndi fhethu kana tshifhaṱo tsho khetheaho tshine vhathu vha tshi ḓivha zwavhuḓi.
Zwiṱaladzi zwi ri thusa u vhona tshifhingani tsho fhelaho. Kereke ya kale, tshihumbudzo tsha nndwa, bidzhi, holo ya ḓorobo kana muri muhulwane wa kale zwi nga vha zwa kale u fhira vhathu vhane vha dzula tsini nazwo. U lavhelesa nga vhuronwane tshiṱaladzi - tshivhumbeo tshatsho, matombo atsho, ḓuvha ḽi re khatsho - zwi ri vhudza nga ha vhathu vhe vha tshi fhaṱa.
- Ṱoḓani ḓuvha ḽo ṅwalwaho kha luvhondo kana kha tombo.
- Ṱhogomelani uri tshifhaṱo tsho vha tshi tshi shumiselwa mini kale.
- Vhudzisani uri ndi ngani vhathu vho nanga u tshi fhaṱa henefho.
Speaker notes
Dzhenani tshifhinga kha u lavhelesa nga vhuronwane - tshikili tsha ndeme tsha Ḓivhazwakale. Arali zwi tshi konadzea, bulani tshiṱaladzi tsha vhukuma tsi tsini na tshikolo ni tshi ṱalusa. Ṱuṱuwedzani vhagudiswa u ṱhogomela zwiṱuku: zwishumiswa, madzuvha, zwo ṅwalwaho. Vha humbudzeni uri tshiṱaladzi tshi nga vha tshiṱuku, sa muri wa kale kana tsime, hu si tshihumbudzo tshihulwane fhedzi.
Madzina a zwiṱaraṱa na a fhethu a amba zwiṱori
Madzina a si nangwe nga tshiengedzi. Ḽiṅwe na ḽiṅwe ḽi na tshiitisi murahu haḽo.
Sedzani dzina ḽa tshiṱaraṱa tshau, ḓorobo kana mulambo. Maṅwe madzina a bva kha luambo lwo ambiwaho kale. Maṅwe a hulisa muthu, tshimela, phukha kana tshiitea. Musi dzina ḽi tshi shanduka, na hetsho ndi ḓivhazwakale - kanzhi zwi sumbedza uri vharangaphanḓa vho shanduka.
- Maṅwe madzina a kha isiZulu, Sesotho, Afrikaans, English kana dziṅwe nyambo.
- Zwiṅwe zwiṱaraṱa zwo ṱhompiwa nga vhathu vha ndeme.
- Dzina ḽiswa kha tshiṱaraṱa tsha kale ḽi nga sumbedza uri zwifhinga zwo shanduka.
Speaker notes
Vhudzisani vhagudiswa uri dzina ḽa tshiṱaraṱa kana ḓorobo yavho ḽi bva kha luambo lufhio na uri ḽi nga amba mini. Ṱalutshedzani nga vhulenda uri fhethu hunzhi ha Afrika Tshipembe ho ṱhompiwa hafhu nga miṅwaha - iyi ndi nḓila yo tsireledzeaho ya u ḓivhadza tshanduko kha tshifhinga. Iledzani politiki nzhi hafha; dzulani kha 'madzina a shanduka musi vharangaphanḓa vha tshi shanduka'. [SME] Khwaṱhisedzani tsumbo dza madzina a fhethu dzo teaho vhupo hune kilasi ya vha khahwo.
Ḓivhazwakale ya mulomo: zwiṱori zwi bvaho kha vhalala
Vhathu vhahulwane vha hwala nzhoni dzine dza si ṅwalwe kha bugu naḽiṅwe.
Ḓivhazwakale ya mulomo i amba ḓivhazwakale ine vhathu vha i amba nga mulomo, u bva mihumbulo. Vhomakhulu vhaṋu, vhahura na vhalala vha humbula nḓila ye vhupo ha vha ho vhonala ngayo, mitambo ye vhana vha tamba, na zwe zwa shanduka. Musi ri tshi thetshelesa nga vhuronwane, ri guda zwithu zwine bugu i sa nga ri vhudzi.
- Vhalala vha humbula mavhengele, zwikolo na dzibada zwe zwa vha zwo no fhela.
- Zwiṱori zwavho zwi ri thusa u vhona vhutshilo hu si athu vha zwifanyiso na dziṱheliphoni.
- Muṱa muṅwe na muṅwe na tshitshavha tshi na vhaambi vha zwiṱori.
Speaker notes
Ṱalutshedzani uri ḓivhazwakale ya mulomo ndi tshiko tsha vhukuma na tsha ndeme tshine tsha shumiswa nga vha-ḓivhazwakale. Ombedzelani ṱhonifho: ri thetshelesa ro fhumula ri ri ndaa. Sumbedzani uri kha zwitshavha zwinzhi zwa Afrika Tshipembe, nḓivho na ḓivhazwakale zwo fhiriselwa nga mulomo tshifhinga tshilapfu vhukuma. Vhudzisani vhagudiswa uri muambi wa zwiṱori kha muṱa wavho ndi nnyi.
Nḓila ya u vhudzisa muthu muhulwane (interview)
Inthaviwu (interview) ndi musi ri tshi vhudzisa muthu mbudziso ra thetshelesa phindulo dzawe nga vhuronwane.
Ni nga kuvhanganya ḓivhazwakale ya mulomo nga inwi. Nangani muthu muhulwane, ni humbele nga ṱhonifho, ni lugiselele mbudziso dzi si gathi dzi leluwaho. Thetshelesani zwavhuḓi, ni ṅwale kana ni ole zwe vha ni vhudza.
- Humbelani u thoma nga vhulenda: 'Ndi nga ni vhudzisa nga ha maḓuvha a kale naa?'
- Vhudzisani: 'Vhupo hashu ho vha hu tshi vhonala hani musi ni tshee muṱuku?'
- Vhudzisani: 'Ndi mini tsho shandukaho vhukuma u bva zwenezwo?'
- Ambani ndaa, ni goḓe zwe na guda na kilasi.
Speaker notes
Iyi ndi nyito ya tshanḓa ine vhagudiswa vha nga i ita hayani. Sumbani mbudziso nthihi kana mbili nga mulomo. Vha humbudzeni uri dziṅwe nzhoni dzi nga takadza, dziṅwe dza ṱungufhadza, nazwo zwi zwavhuḓi - ri thetshelesa nga vhulenda nga nḓila dzoṱhe. Vha ṱuṱuwedzeni uri vha rekhode phindulo nga u ṅwala, u ola kana (nga thendelo) u rekhoda. Itani heyi mushumo wa hayani arali tshifhinga tshi tshi tendela.
Dzimyuziamu dzi vhulunga tshifhingani tsho fhelaho tsho tsireledzea
Myuziamu ndi fhethu hune ha ṱhogomela zwithu zwa kale na zwifanyiso uri ri kone u guda khazwo.
Myuziamu i vhulunga zwithu zwa kale - zwishumiswa, zwiambaro, zwifanyiso, marifhi na mmepe - zwo tsireledzea zwi tshi khou sumbedziwa. Miḓi minzhi i na myuziamu ṱhukhu ya hune ra dzula hone. Layiburari yo nga vhulunga dzigurannuvhusi dza kale na zwifanyiso zwa vhupo hau. Hezwi ndi fhethu havhuḓi vhukuma hune muṱoḓisisi wa ḓivhazwakale a nga dalela.
- Dzimyuziamu dzi tsireledza zwithu zwa vhukuma zwa kale, zwine zwa vhidzwa zwishumiswa zwa kale (artefacts).
- Zwifanyiso zwa kale zwi ri sumbedza nḓila ye fhethu ha vha ho vhonala ngayo.
- Vhathu vhane vha shuma henefho vha nga fhindula mbudziso dzaṋu.
Speaker notes
Ṱalutshedzani ipfi 'tshishumiswa tsha kale' (artefact) - tshithu tsha vhukuma tsho itwaho kana tsho shumiswaho nga vhathu kale. Arali hu na myuziamu, layiburari kana fhethu ha vhuhwahwa ha hune ra dzula hone, bulani zwenezwo ni ṱuṱuwedze u dalela ha kilasi. Ombedzelani uri zwifanyiso ndi tshiko tshi na maanḓa nga uri zwi fhaṱa tshiitea kha tshifhinga tshithihi. [SME] Engedzani dzina na zwidodombedzwa zwa myuziamu kana fhethu ha vhuhwahwa ha tsini na vhupo ha kilasi.
Nḓila ine fhethu huthihi ha nga shanduka ngayo
- Long ago Vhupo ho vha hu shango ḽo vulaho, hu na mulambo na miṱa mi si gathi.
- Later Vhathu vha fhaṱa kereke, vhengele na dzinnḓu dza u thoma.
- Grandparents' time Ha engedzwa tshikolo, dzibada na myuziamu ṱhukhu.
- Today Ndi vhupo ho ḓalaho vhathu - fhedzi zwiṱaladzi zwa kale zwi khee henefho.
Speaker notes
Iyi ndi laini ya tshifhinga ya tsumbo, hu si fhethu ha vhukuma - i shumiseni u funza muhumbulo wa tshanduko kha tshifhinga, muhumbulo wa ndeme wa Intermediate Phase. Rambani vhagudiswa uri vha fhaṱe laini ya tshifhinga i fanaho ya vhupo havho vha tshi shumisa zwe vhalala vha vha vhudza. Sumbedzani uri zwiṅwe zwi a shanduka (dzibada dziswa, madzina maswa) ngeno zwiṅwe zwi tshi sala (kereke ya kale, mulambo).
Zwiṅwe zwiṱori zwi a ṱungufhadza - fhedzi zwi na ndeme
A si ḓivhazwakale yoṱhe ya hune ra dzula hone ine ya takadza, nazwo zwi zwavhuḓi u amba ngazwo nga vhulenda.
Kale, milayo i si na vhulamukanyi yo kombetshedza miṅwe miṱa u ṱutshela dzinnḓu dzavho i tshi ya kha vhupo huswa. Fhethu ho ngaho Sophiatown ngei Johannesburg na District Six ngei Cape Town ho vha zwitshavha zwo ḓalaho vhathu, fhedzi vhathu vho kombetshedzwa u pfuluwa. Ṋamusi ri humbula zwenezwi zwiṱori uri ri fare muṅwe na muṅwe nga vhulamukanyi.
- Ri thetshelesa zwiṱori zwi ṱungufhadzaho nga ṱhonifho na vhulenda.
- U humbula zwi ri thusa u pfesesa vhupo hashu zwavhuḓi.
- U guda mafhungo-ngoho zwi ri thusa u fhaṱa shango ḽi na vhulamukanyi.
Speaker notes
Farani hezwi nga vhulenda na nga vhukuvhili kha ḽevele ya Gireidi 4. Dzulani kha muhumbulo wo leluwaho, wa vhukuma wa uri milayo i si na vhulamukanyi yo kombetshedza miṱa u pfuluwa, ni sa engedzi zwidodombedzwa zwinzhi. Sophiatown na District Six ndi tsumbo dzi ḓivheaho dzi na masiaṱari a SAHO. Khwaṱhisedzani vhagudiswa; dzulani kha u humbula na vhulamukanyi. [SME] Khwaṱhisedzani URL ya siaṱari ḽa fhethu ḽa District Six ni khwaṱhisedze uri nḓila ya u amba nga u kombetshedzwa u pfuluwa yo teela Gireidi 4.
Itani projeke yaṋu ya ḓivhazwakale ya hune na dzula hone
Nangani tshiga tshithihi ni vhe muṱoḓisisi wa vhukuma wa ḓivhazwakale kha vhupo haṋu.
Olani tshiṱaladzi
Ṱoḓani tshifhaṱo tsha kale kana fhethu tsini na inwi ni tshi ole. Ṅwalani tshithu tshithihi nga hatsho.
Vhudzisani muhulwane
Itani inthaviwu na muthu muhulwane ni ṅwale tshiṱori tshithihi tshine vha ni vhudza.
Guḓani dzina
Wanani uri ndi ngani tshiṱaraṱa, ḓorobo kana mulambo waṋu u na dzina ḽeneḽo.
Speaker notes
Shandukisani ngudo i vhe nyito. Tendelani vhagudiswa vha nange khaḓi nthihi sa projeke ṱhukhu ine vha ḓo i fhedza hayani kana lwa vhege. Ṱuṱuwedzani u goḓelana kha ngudo i tevhelaho uri kilasi i fhaṱe tshifanyiso tsha vhupo havho khathihi. Hezwi zwi ṱumanya mifuda miṋa na mushumo wa vhukuma wa zwanḓa - mbilu ya thero ya CAPS ya Local history.
Ṱhoḓisiso: tshiṱori tsha vhupo hashu
Ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone i tsini na riṋe hoṱhe - kha zwiṱaladzi, madzina, zwiṱori zwa vhalala na dzimyuziamu.
Ro guda uri tshiṱaraṱa, ḓorobo na vhupo hashu zwi na ḓivhazwakale, na uri muṱoḓisisi wa ḓivhazwakale a nga i wana a tshi shumisa zwiga zwiṋa: zwiṱaladzi, madzina a fhethu, ḓivhazwakale ya mulomo na dzimyuziamu. Zwino lingani heidzi mbudziso.
Q. Bulani zwithu zwivhili zwine muṱoḓisisi wa ḓivhazwakale a nga zwi lavhelesa u guda nga ha vhupo havho. (2 marks)
Q. Ndi mini ḓivhazwakale ya mulomo, na uri ri nga vhudzisa nnyi u i pfa? (3 marks)
Q. Ndi ngani zwi zwa ndeme u dalela myuziamu kana layiburari musi ri tshi guda ḓivhazwakale ya hune ra dzula hone? (3 marks)
Speaker notes
Shumisani mbudziso tharu sa mushumo mupfufhi wo ṅwaliwaho kana khaseledzano ya kilasi. Maakhi a edana na sitaela ya CAPS yo leluwaho ya Intermediate Phase. Phethani nga u humbudza vhagudiswa uri ḓivhazwakale a i ngo kha dzibugu fhedzi - i kha tshiṱaraṱa tshavho, nahone vha nga thusa u i dzula i tshi tshila nga u goḓelana zwe vha zwi wana. Sumbedzani u dalela ha vhuhwahwa ha hune ra dzula hone ho lugiselelwaho arali hu hone.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Local history
- Resource type
- Presentation