Umlando Wendawo: Indaba Yendawo Yami
Yoke istrada, isakhiwo nomuntu omdala oseduze kwakho unesiqephu somlando. Asibe ziphenyi zomlando begodu siwuthole!
Speaker notes
Vula ngokubuza abafundi: lithini ibizo lesitrada namkha lesigodi sakho? Ngubani umuntu omdlala kunabo boke omaziko? Hlathulula bona 'yendawo' litjho indawo eseduze nathi - isitrada sethu, idorobho namkha indawo yethu. 'Umlando' litjho indaba yalokho okwenzeka lapho ngaphambi kobana sibelethwe. Namhlanjesi sifunda iindlela ezine zokuthola indaba leyo: iimpawu zeendawo, amabizo weendawo, ukukhuluma nabadala, kanye neemnyuziyamu.
Uyini umlando wendawo?
Umlando wendawo yindaba yendawo yakho - ingasi kude, kodwana lapha ohlala khona.
Umlando awusiwo kwaphela wamakhosi akude namadorobho amakhulu. Isitrada, isikolo nedorobho lakho nakho kunomlando. Umlando wendawo ubuza: ngubani obekahlala lapha ngaphambi kwethu? Bekunjani lapha endaweni le kade? Itjhugulukile njani?
- Indawo yakho beyikhona ngaphambi kobana ubelethwe.
- Iinakhiwo, iindlela namabizo aphethe iimpawu zephmelela.
- Ungayithola indaba ngokuqala, ngokubuza nangokuvakatjha.
Speaker notes
Yenza kube ngokwakho. Buza abafundi abambalwa bona baqambe into edala endaweni yabo - umuthi omdala, isitolo esidala, ithuna, isondo namkha ibhoro. Bhala lokhu ebodini. Qinisekisa abafundi bona umlando wendawo ungewabo boke, eengodini nasemadorobheni. Sebenzisa amezwi angahluki begodu amafitjhani esigabeni lesi.
Indlela esiwuthola ngayo umlando wendawo
Umphenyi womlando usebenzisa iinhlobo ezine zeempawu ukufunda ngendawo.
Iimpawu zeendawo
Iinakhiwo ezidala, imifanekiso emile neendawo ezikhethekileko esingazibona sizivakatjhele.
Amabizo
Amabizo weentrada neendawo anikelwa kade ngebanga elithileko.
Umlando womlomo
Iindaba abantu abadala abazikhumbulako begodu abasitjela zona ngomlomo.
Iimnyuziyamu
Iindawo ezigcina izinto ezidala, iinthombe neemrekhodo zivikelekile kithi.
Speaker notes
Yethula imithombo emine abafundi abazoyihlangabezana nayo eengabeni ezilandelako: iimpawu zeendawo, amabizo, umlando womlomo neemnyuziyamu. Buza abafundi bona bacabange bona sisiphi isipawu esifanela nasinye seembonelo zabo zebhodi. Lokhu kubanikela isakhiwo esilula ukwenzela bona isifundo singabi rimu yokufunda ngehloko kwaphela. Sebenzisa ibizo elithi 'umthombo' - into esinikela ilwazi ngephmelela.
Iimpawu zeendawo ongazibona
Isipawu sendawo yindawo namkha isakhiwo esikhethekileko abantu abasaziko kuhle.
Iimpawu zeendawo zisisiza sicabange ngephmelela. Isondo elidala, isikhumbuzo sepi, ibhoro, iholo ledorobho namkha umuthi omdala omkhulu kungaba dala khulu kunabantu abahlala eduze kwaso. Ukuqala kuhle isipawu sendawo - ibumba laso, amatje waso, isikhathi esibhalwe kuso - kusitjela ngabantu abasakha.
- Qala isikhathi esikweriwe ebodeni namkha etjeni.
- Qaphela bona isakhiwo besisetjenziselwani kade.
- Buza bona kubayini abantu bakhetha ukusakha endaweni leyo.
Speaker notes
Cabanga isikhatjhana ngokuqala kuhle - ikghono eliqakathekileko lomlando. Nakungenzeka, qamba isipawu sendawo sangempela eduze nesikolo bese usihlathulule. Khuthaza abafundi bona baqaphele iimininingwana: ibumba, iinkhathi, ukukweriwa. Bakhumbuze bona isipawu sendawo singaba esincani, njengomuthi omdala namkha umthombo, ingasi kwaphela isikhumbuzo esikhulu.
Amabizo weentrada neendawo atjela iindaba
Amabizo akakhethwa ngephutha. Linye linye linebanga elingemva kwalo.
Qala ibizo lesitrada, idorobho namkha umlambo wakho. Amanye amabizo avela elimini ebelikhulunywa kade. Amanye ahlonipha umuntu, isitjalo, isilwana namkha isehlakalo. Nakutjhuguluka ibizo, lokho nakho kumlando - kanengi kutjengisa bona abaphathi batjhugulukile.
- Amanye amabizo asesiZulwini, seSotho, isiBhunu, isiNgisi namkha ezinye iinlimi.
- Ezinye iintrada ziqanjwe ngabantu abaqakathekileko.
- Ibizo elitjha esitradeni esidala lingatjengisa bona iinkhathi zitjhugulukile.
Speaker notes
Buza abafundi bona ibizo lesitrada namkha ledorobho labo livela elimini elithini nokobana lingatjho ini. Hlathulula ngobumnene bona iindawo ezinengi zeSewula Afrika ziqanjwe kabutjha eminyakeni edlulileko - le yindlela ephephileko nefanelekileko yeminyaka yokwethula ukutjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi. Balekela ipolotiki ebudisi lapha; gcina emazwini athi 'amabizo atjhuguluka nakutjhuguluka abaphathi'. [SME] Qinisekisa iimbonelo zamabizo weendawo ezifaneleko esifundeni sekilasi le.
Umlando womlomo: iindaba ezivela ebadaleni
Abantu abadala baphethe iinkhumbulo ezingabhalwa encwadini.
Umlando womlomo litjho umlando abantu abawutjho ngomlomo, ngenkhumbulo. Abomkhulubakho, abomakhelwana nabadala bakhumbula bona indawo beyinjani, bekudlalwa yiphi imidlalo babantwana, nokobana ini etjhugulukileko. Nasilalela kuhle, sifunda izinto ezingakghoni ukusitjelwa nayincwadi.
- Abadala bakhumbula iintolo, iinkolo neendlela ezingasekho nje.
- Iindaba zabo zisisiza sicabange ipilo ngaphambi kweenthombe neenf'ono.
- Yoke imindeni nemiphakathi inabalisi bayo beendaba.
Speaker notes
Hlathulula bona umlando womlomo mumthombo wangempela obalulekileko osetjenziswa babalando-lwazi. Gandelela ihlonipho: silalela ngokuthula begodu sithi siyathokoza. Veza bona emiphakathini eminengi yeSewula Afrika, ilwazi nomlando kudluliselwe ngomlomo isikhathi eside khulu. Buza abafundi bona ngubani umlisi weendaba emndenini wabo.
Indlela yokubuza umuntu omdala
Ukubuza kulapho sibuza umuntu imibuzo bese silalela kuhle iimpendulo zakhe.
Ungawubutha wena umlando womlomo. Khetha umuntu omdala, ubuze ngehlonipho, ulungiselele imibuzo embalwa elula. Lalela kuhle, bese ubhale namkha udwebe lokho akutjelako.
- Buza kuhle qangi: 'Ngingakubuza na ngamalanga wakade?'
- Buza: 'Beyinjani indawo yethu ngesikhathi umncani?'
- Buza: 'Yini etjhugulukileko khulu kusukela lokho?'
- Thi uyathokoza, bese wabelane ngalokho okufundileko nekilasi.
Speaker notes
Lo mumsebenzi obonakalako abafundi abangawenza ekhaya. Tjengisa umbuzo munye namkha emibili ngomlomo. Bakhumbuze bona ezinye iinkhumbulo zingaba zithabako begodu ezinye zingaba lusizi, begodu lokho kulungile - silalela ngomusa nokungakhathaliseki. Bakhuthaze bona barekhode iimpendulo ngokubhala, ngokudweba namkha (ngemvumo) ngokurekhoda. Yenza lokhu kube mumsebenzi wekhaya nakunesikhathi.
Iimnyuziyamu zigcina ephmelela kuvikelekile
Imnyuziyamu yindawo etlhogomela izinto ezidala neenthombe ukuze sifunde kizo.
Imnyuziyamu igcina izinto ezidala - amathulusi, izembatho, iinthombe, iincwadi neemmebhe - zivikelekile begodu ziboniswa. Amadorobho amanengi anemnyuziyamu encani yendawo. Umtapo weencwadi nawo ungagcina amaphephandaba adala neenthombe zendawo yakho. Le ziindawo ezimnandi zokobana umphenyi womlando avakatjhe kizo.
- Iimnyuziyamu zivikela izinto zangempela zakade, ezibizwa bona zizinto zobuciko.
- Iinthombe ezidala zisitjengisa bona indawo beyivele injani.
- Abantu abasebenza lapho bangaphendula imibuzo yakho.
Speaker notes
Hlathulula ibizo elithi 'into yobuciko' - into yangempela eyenziwe namkha eyasetjenziswa babantu kade. Nakunemnyuziyamu yendawo, umtapo weencwadi namkha indawo yelifa, iqambe bese ukhuthaze ukuvakatjha kwekilasi. Gqamisa bona iinthombe zimthombo onamandla ngombana zibopha umzuzu wesikhathi. [SME] Yengeza ibizo neemininingwana yemnyuziyamu yendawo namkha indawo yelifa eseduze nendawo yekilasi.
Indlela indawo yinye engatjhuguluka ngayo
- Long ago Indawo beyisiqinti esivulekileko, inomlambo nemindeni embalwa.
- Later Abantu bakha isondo, isitolo neendlu zokuthoma.
- Grandparents' time Kwengezelelwa isikolo, iindlela nemnyuziyamu encani.
- Today Kuyindawo ephithizelako - kodwana iimpawu zeendawo ezidala zisesekhona.
Speaker notes
Lo mumugca wesikhathi wesibonelo, ingasi indawo yangempela - wusebenzise ukufundisa umqondo wokutjhuguluka ngokukhamba kwesikhathi, umqondo oyingcongo eSigabeni Esiphakathi. Mema abafundi bona bakhe umugca wesikhathi ofanako wendawo yabo basebenzisa lokho abakutjelwa babadala. Veza bona ezinye izinto ziyatjhuguluka (iindlela ezitjha, amabizo amatjha) kukhona nezinye ezihlalako (isondo elidala, umlambo).
Ezinye iindaba zilusizi - begodu ziqakathekile
Ingasi woke umlando wendawo omuhle, begodu kulungile ukukhuluma ngawo ngomusa.
Kade, imithetho engakalungi yagandelela eminye imindeni bona itjhiye amakhaya wayo iye eendaweni ezitjha. Iindawo ezifana neSophiatown eGoli neDistrict Six eKapa bezikade ziinkhaya eziphithizelako, kodwana abantu benziwa bona bafuduke. Namhlanjesi sikhumbula iindaba lezi ukuze siphathe woke umuntu ngokulingana.
- Silalela iindaba ezilusizi ngehlonipho nangomusa.
- Ukukhumbula kusisiza sizwisise indawo yethu kuhle.
- Ukufunda iqiniso kusisiza sakhe inarha elungileko.
Speaker notes
Phatha lokhu ngobunono nangokufitjhani esigabeni seGrade 4. Gcina emcabangweni olula, oliqiniso wokobana imithetho engakalungi yake yagandelela imindeni bona ifuduke, ngaphandle kweemininingwana ebudisi. Sophiatown ne-District Six ziimbonelo ezaziwako ezinamakhasi we-SAHO. Qinisekisa abafundi; gcinela ukukhumbula nokulingana. [SME] Qinisekisa i-URL slug yekhasi lendawo ye-District Six nokuqinisekisa bona iindlela yokuveza ukufuduswa ngenkani kufaneleke kuhle eGrade 4.
Yenza iprojekthi yakho yomlando wendawo
Khetha isipawu sinye bese uba mumphenyi wangempela womlando endaweni yakho.
Dweba isipawu sendawo
Thola isakhiwo namkha indawo edala eseduze nawe bese uyidweba. Bhala into yinye ngayo.
Buza umuntu omdala
Buza umuntu omdala bese ubhale indaba yinye akutjelako.
Cwaninga ibizo
Thola bona kubayini isitrada, idorobho namkha umlambo wakho unebizo lawo.
Speaker notes
Yenza isifundo sibe sisenzo. Vumela abafundi bakhethe ikarada yinye njengeprojekthi encani abazoyiqedela ekhaya namkha ngeveke. Khuthaza ukwabelana esifundweni esilandelako ukuze ikilasi lakhe umfanekiso wendawo yabo ndawonye. Lokhu kuhlanganisa imithombo emine ibuyele emsebenzini wangempela wezandla - ihliziyo yehloko ye-CAPS yomlando wendawo.
Ukubuyekeza: indaba yendawo yethu
Umlando wendawo usibhode - eempawini zeendawo, emabizweni, eendabeni zabadala nasemnyuziyamu.
Sifundile bona isitrada, idorobho nendawo yethu inomlando, nokobana umphenyi womlando angawuthola asebenzisa iimpawu ezine: iimpawu zeendawo, amabizo weendawo, umlando womlomo neemnyuziyamu. Nje-ke zama imibuzo le.
Q. Qamba izinto ezimbili umphenyi womlando angaziqala ukufunda ngendawo yakhe. (2 marks)
Q. Uyini umlando womlomo, begodu ngubani esingambuza ukuze siwuzwe? (3 marks)
Q. Kubayini kuqakathekile ukuvakatjhela imnyuziyamu namkha umtapo weencwadi nawufunda umlando wendawo? (3 marks)
Speaker notes
Sebenzisa imibuzo emithathu njengomsebenzi omfitjhani obhalwako namkha ipendulwano yekilasi. Amamaki alingisa isitayila esilula se-CAPS seSigaba Esiphakathi. Vala ngokukhumbuza abafundi bona umlando awukho encwadini kwaphela - ukhona esitradeni sabo, begodu bangasiza ukuwuphilisa ngokwabelana ngalokho abakutholako. Veza nanyana ngiwuphi umvakatjho welifa lendawo ohleliweko.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Local history
- Resource type
- Presentation