Imbali Yendawo: Ibali Lendawo Yam
Sonke isitalato, isakhiwo kunye nomntu omdala okufuphi nawe uphethe iqhekeza lembali. Masibe ngabaphandi bembali size siyifumane!
Speaker notes
Qalisa ngokubuza abafundi: lithini igama lesitalato okanye ilali yakho? Ngubani owona mntu mdala umaziyo? Chaza ukuba igama elithi 'yendawo' okanye 'yasekhaya' lithetha indawo esikufuphi nathi - isitalato sethu, idolophu okanye ingingqi yethu. 'Imbali' ithetha ibali lezinto ezenzeka apho phambi kokuba sizalwe. Namhlanje sifunda iindlela ezine zokufumana elo bali: iindawo ezaziwayo, amagama eendawo, ukuthetha nabantu abadala, kunye neemyuziyam.
Yintoni imbali yendawo?
Imbali yendawo libali lendawo yakowenu - hayi kude, kodwa kanye apho uhlala khona.
Imbali ayimalunga nookumkani abakude nezixeko ezikhulu kuphela. Isitalato, isikolo kunye nedolophu yakowenu nayo inembali. Imbali yendawo ibuza: ngubani owayehlala apha phambi kwethu? Yayikhangeleka njani le ndawo kudala? Itshintshe njani?
- Ingingqi yakho yayikho kudala phambi kokuba uzalwe.
- Izakhiwo, iindlela kunye namagama aphethe imikhondo evela kwixesha elidlulileyo.
- Ungalifumana ibali ngokujonga, ngokubuza nangokutyelela.
Speaker notes
Yenze ibe ngeyakho. Cela abafundi abambalwa ukuba bakhankanye into endala esingqini yabo - umthi omdala, ivenkile endala, ingcwaba, icawa, ibhulorho. Zibhale ezi zinto ebhodini. Qinisekisa abafundi ukuba imbali yendawo yeyawo wonke umntu, ezilalini nasezixekweni ngokufanayo. Sebenzisa ulwimi olucacileyo nolufutshane kweli nqanaba.
Indlela esiyifumana ngayo imbali yendawo
Umphandi wembali usebenzisa iintlobo ezine zemikhondo ukuze afunde ngengingqi.
Iindawo ezaziwayo
Izakhiwo ezindala, imifanekiso eqingqiweyo neendawo ezizodwa esinokuzibona size sizityelele.
Amagama
Amagama ezitalato neendawo awanikwa kudala ngenxa yesizathu.
Imbali yomlomo
Amabali abantu abadala abawakhumbulayo baze basixelele ngomlomo.
Iimyuziyam
Iindawo ezigcina izinto ezindala, iifoto neerekhodi zikhuselekile.
Speaker notes
Azise imithombo emine abafundi abaza kudibana nayo kwiindawo ezilandelayo: iindawo ezaziwayo, amagama, imbali yomlomo neemyuziyam. Cela abafundi baqashele ukuba yiyiphi imikhondo ehambelana nemizekelo yabo esebhodini. Oku kubanika isikhokelo esilula ukuze isifundo singabi luluhlu nje lokufunda ngentloko. Sebenzisa igama elithi 'umthombo' - into esinika ulwazi ngexesha elidlulileyo.
Iindawo ezaziwayo onokuzibona
Indawo eyaziwayo yindawo okanye isakhiwo esizodwa esaziwa kakuhle ngabantu.
Iindawo ezaziwayo zisinceda sicinge ngexesha elidlulileyo. Icawa endala, isikhumbuzo semfazwe, ibhulorho, iholo ledolophu okanye umthi omkhulu omdala inokuba ndala ngaphezu kwabantu abahlala kufuphi nayo. Ukujonga ngenyameko kwindawo eyaziwayo - imilo yayo, amatye ayo, umhla okuyo - kusixelela ngabantu abayakhayo.
- Khangela umhla oqingqwe eludongeni okanye etyeni.
- Qaphela ukuba isakhiwo sasisetyenziswa ntoni kudala.
- Buza ukuba kutheni abantu bakhetha ukusakha kuloo ndawo.
Speaker notes
Chitha umzuzu ekujongeni ngenyameko - esi sisakhono esibalulekileyo seMbali. Ukuba kunokwenzeka, khankanya indawo eyaziwayo yokwenene ekufuphi nesikolo uze uyichaze. Khuthaza abafundi ukuba baqaphele iinkcukacha: izinto ezisetyenzisiweyo, imihla, imifanekiso eqingqiweyo. Bakhumbuze ukuba indawo eyaziwayo inokuba ncinci, njengomthi omdala okanye iqula, kungekuphela nje isikhumbuzo esikhulu.
Amagama ezitalato neendawo abalisa amabali
Amagama akakhethwa ngengozi. Igama ngalinye linesizathu ngasemva kwalo.
Jonga igama lesitalato sakho, idolophu okanye umlambo. Amanye amagama avela kulwimi olwaluthethwa kudala. Amanye ahlonipha umntu, isityalo, isilwanyana okanye isiganeko. Xa igama litshintsha, nako oko yimbali - kudla ngokubonisa ukuba abantu ababephethe batshintsha.
- Amanye amagama akwisiZulu, isiSuthu, isiBhulu, isiNgesi okanye ezinye iilwimi.
- Ezinye izitalato zithiywe ngabantu ababalulekileyo.
- Igama elitsha kwisitalato esidala linokubonisa ukuba amaxesha atshintshile.
Speaker notes
Buza abafundi ukuba igama lesitalato okanye idolophu yabo livela kuluphi ulwimi nokuba linokuthetha ntoni. Chaza ngobunono ukuba iindawo ezininzi zoMzantsi Afrika ziye zathiywa amagama amatsha kule minyaka - le yindlela ekhuselekileyo nefanelekileyo ngeminyaka yokwazisa utshintsho ngokuhamba kwexesha. Phepha ezopolitiko ezinzima apha; yigcine kule ngongoma yokuba 'amagama ayatshintsha xa abantu abaphetheyo betshintsha'. [SME] Qinisekisa imizekelo yamagama eendawo afanelekileyo kummandla ekukuwo iklasi.
Imbali yomlomo: amabali avela kubantu abadala
Abantu abadala baphethe iinkumbulo ezingabhalwanga kuyo nayiphi na incwadi.
Imbali yomlomo ithetha imbali abantu abayibalisa ngomlomo, besuka enkumbulweni. Ootatomkhulu noomakhulu bakho, abamelwane kunye nabantu abadala bakhumbula indlela indawo eyayikhangeleka ngayo, imidlalo eyayidlalwa ngabantwana, nokuba yintoni etshintshileyo. Xa siphulaphula ngenyameko, sifunda izinto ezingekho ncwadi inokusixelela zona.
- Abantu abadala bakhumbula iivenkile, izikolo kunye neendlela ezingasekhoyo ngoku.
- Amabali abo asinceda sicinge ubomi phambi kweefoto neefowuni.
- Yonke intsapho noluntu lunababalisi bawo bamabali.
Speaker notes
Chaza ukuba imbali yomlomo ngumthombo wokwenene noxatyisiweyo osetyenziswa ngababhali-mbali. Gxininisa intlonipho: siphulaphula ngokuzolileyo size sithi enkosi. Bonisa ukuba kuluntu oluninzi loMzantsi Afrika, ulwazi nembali kudlulisele ngomlomo ixesha elide kakhulu. Buza abafundi ukuba ngubani umbalisi wamabali kwintsapho yabo.
Indlela yokwenza udliwano-ndlebe nomntu omdala
Udliwano-ndlebe kukuxa sibuza umntu imibuzo size siphulaphule ngenyameko iimpendulo zakhe.
Ungayiqokelela ngokwakho imbali yomlomo. Khetha umntu omdala, ubuze ngentlonelo, uze ulungiselele imibuzo embalwa elula. Phulaphula kakuhle, uze ubhale phantsi okanye uzobe oko akuxelela kona.
- Buza kakuhle kuqala: 'Ndingakubuza ngemihla yakudala?'
- Buza: 'Yayikhangeleka njani ingingqi yethu ngethuba usemncinci?'
- Buza: 'Yintoni etshintshe kakhulu ukususela ngoko?'
- Yithi enkosi, uze wabelane ngoko ukufundileyo neklasi.
Speaker notes
Lo ngumsebenzi osebenzayo abafundi abanokuwenza ekhaya. Bonisa umbuzo omnye okanye emibini ngokuvakalayo. Bakhumbuze ukuba ezinye iinkumbulo zinokuba zezovuyo ezinye zibe zezobuhlungu, kwaye kulungile oko - siphulaphula ngobubele nokuba kunjani. Bakhuthaze ukuba barekhode iimpendulo ngokubhala, ngokuzoba okanye (ngemvume) ngokushicilela. Yenza lo msebenzi ube ngowasekhaya ukuba ixesha livuma.
Iimyuziyam zigcina ixesha elidlulileyo likhuselekile
Imyuziyam yindawo egcina izinto ezindala nemifanekiso ukuze sifunde kuzo.
Imyuziyam igcina izinto ezindala - izixhobo, iimpahla, iifoto, iileta neemephu - zikhuselekile zibonisiwe. Iidolophu ezininzi zinemyuziyam encinci yasekhaya. Ithala leencwadi linokugcina namaphephandaba amadala neefoto zengingqi yakho. Ezi ziindawo ezimangalisayo umphandi wembali anokuzityelela.
- Iimyuziyam zikhusela izinto zokwenene zamandulo, ezibizwa ngokuba zii-artefacts (izinto ezenziwe ngabantu kudala).
- Iifoto ezindala zisibonisa indlela indawo eyayikhangeleka ngayo.
- Abantu abasebenza apho banokuphendula imibuzo yakho.
Speaker notes
Chaza igama elithi 'i-artefact' - into yokwenene eyenziwe okanye eyasetyenziswa ngabantu kudala. Ukuba kukho imyuziyam yasekhaya, ithala leencwadi okanye indawo yelifa, yikhankanye uze ukhuthaze utyelelo lweklasi. Gqamisa ukuba iifoto ngumthombo onamandla kuba zibamba umzuzwana wexesha. [SME] Yongeza igama neenkcukacha zemyuziyam yasekhaya okanye indawo yelifa ekufuphi kwingingqi yeklasi.
Indlela indawo enye enokutshintsha ngayo
- Long ago Ingingqi yayingumhlaba ovulekileyo, unomlambo neentsapho ezimbalwa.
- Later Abantu bakha icawa, ivenkile kunye nezindlu zokuqala.
- Grandparents' time Kongezwa isikolo, iindlela kunye nemyuziyam encinci.
- Today Yingingqi exakekileyo - kodwa iindawo ezindala ezaziwayo zisekho.
Speaker notes
Lo ngumzekelo wolandelelwano-xesha, ayondawo yokwenene - yisebenzise ukufundisa umbono wotshintsho ngokuhamba kwexesha, ongumxholo ophambili weSigaba esiPhakathi. Mema abafundi ukuba bakhe ulandelelwano-xesha olufanayo lwengingqi yabo besebenzisa oko babakuxelele abantu abadala. Bonisa ukuba ezinye izinto ziyatshintsha (iindlela ezintsha, amagama amatsha) ngoxa ezinye izinto zihlala zinjalo (icawa endala, umlambo).
Amanye amabali abuhlungu - kwaye abalulekile
Ayiyonke imbali yendawo eyonwabisayo, kwaye kulungile ukuthetha ngayo ngobubele.
Kudala, imithetho engekho sikweni yanyanzelisa ezinye iintsapho ukuba zishiye amakhaya azo ziye kwiindawo ezintsha. Iindawo ezifana neSophiatown eGoli (Johannesburg) naseDistrict Six eKapa (Cape Town) zazikhe zaziingingqi ezixakekileyo, kodwa abantu banyanzeliswa ukuba bafuduke. Namhlanje sizikhumbula ezi mbali ukuze siphathe wonke umntu ngokufanelekileyo.
- Siphulaphula amabali abuhlungu ngentlonelo nangobubele.
- Ukukhumbula kusinceda siyiqonde ngcono ingingqi yethu.
- Ukufunda inyaniso kusinceda sakhe ilizwe elinobulungisa.
Speaker notes
Kusingathe oku ngobunono nangokufutshane kwinqanaba leBanga 4. Kugcine kwingcamango elula neyinyaniso yokuba imithetho engekho sikweni yakhe yanyanzelisa iintsapho ukuba zifuduke, ngaphandle kweenkcukacha ezinzima. ISophiatown neDistrict Six yimizekelo eyaziwayo enamaphepha e-SAHO. Qinisekisa abafundi; gxila ekukhumbuleni nasebulungiseni. [SME] Qinisekisa i-URL slug yephepha lendawo yeDistrict Six uze uqinisekise ukuba isakhelo sokugxothwa ngenkani sibekwe ngendlela echanekileyo yeBanga 4.
Yenza iprojekthi yakho yembali yendawo
Khetha umkhondo omnye uze ube ngumphandi wembali wokwenene kwingingqi yakho.
Zoba indawo eyaziwayo
Fumana isakhiwo esidala okanye indawo ekufuphi nawe uze uyizobe. Bhala into enye ngayo.
Buza umntu omdala
Yenza udliwano-ndlebe nomntu omdala uze ubhale phantsi ibali elinye abakubalisela lona.
Phonononga igama
Fumanisa ukuba kutheni isitalato sakho, idolophu okanye umlambo unegama lawo.
Speaker notes
Guqula isifundo sibe sisenzo. Vumela abafundi bakhethe ikhadi elinye njengeprojekthi encinci abaza kuyigqiba ekhaya okanye kwiveki. Khuthaza ukwabelana kwisifundo esilandelayo ukuze iklasi yakhe umfanekiso wengingqi yabo kunye. Oku kudibanisa imithombo emine nomsebenzi wokwenene wezandla - intliziyo yesihloko seCAPS sembali yendawo.
Uphononongo: ibali lengingqi yethu
Imbali yendawo isijikelezile - kwiindawo ezaziwayo, kumagama, kumabali abantu abadala nakwiimyuziyam.
Sifunde ukuba isitalato, idolophu nengingqi yethu inembali, nokuba umphandi wembali unokuyifumana esebenzisa imikhondo emine: iindawo ezaziwayo, amagama eendawo, imbali yomlomo neemyuziyam. Ngoku zama le mibuzo.
Q. Khankanya izinto ezimbini umphandi wembali anokuzijonga ukuze afunde ngengingqi yakhe. (2 marks)
Q. Yintoni imbali yomlomo, kwaye singabuza bani ukuze siyive? (3 marks)
Q. Kutheni kubalulekile ukutyelela imyuziyam okanye ithala leencwadi xa ufunda imbali yendawo? (3 marks)
Speaker notes
Sebenzisa le mibuzo mithathu njengomsebenzi obhaliweyo ofutshane okanye ingxoxo yeklasi. Amanqaku abonisa isimbo esilula seCAPS soSigaba esiPhakathi. Vala ngokukhumbuza abafundi ukuba imbali ayikho ncwadini kuphela - isesitalatweni sabo, kwaye banganceda ukuyigcina iphila ngokwabelana ngoko bakufumanayo. Bonisa kwangaphambili nawuphi na utyelelo lwelifa lasekhaya oluceliweyo.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Local history
- Resource type
- Presentation