Umlando Wendawo: Indaba Yendawo Yakithi
Wonke umgwaqo, isakhiwo nomuntu omdala oseduze kwakho uphethe ucezu lomlando. Ake sibe ngabaseshi bomlando siwuthole!
Speaker notes
Qala ngokufudumeza ikilasi ngokubuza abafundi: ligama lini lomgwaqo noma umuzi wakho? Ubani umuntu omdala kunabo bonke omaziyo? Chaza ukuthi 'okwendawo' kusho indawo eseduze kwethu - umgwaqo wethu, idolobha noma indawo yakithi. 'Umlando' usho indaba yalokho okwenzeka lapho ngaphambi kokuba sizalwe. Namuhla sifunda izindlela ezine zokuthola leyo ndaba: izindawo eziwuphawu, amagama ezindawo, ukukhuluma nabadala, nemyuziyamu.
Uyini umlando wendawo?
Umlando wendawo yindaba yendawo yakini - hhayi kude, kodwa khona lapho ohlala khona.
Umlando awukhulumi kuphela ngamakhosi akude namadolobha amakhulu. Umgwaqo, isikole nedolobha lakini nakho kunomlando. Umlando wendawo uyabuza: ubani owayehlala lapha ngaphambi kwethu? Yayibukeka kanjani le ndawo kudala? Ishintshe kanjani?
- Indawo yakini yayikhona kudala ngaphambi kokuba uzalwe.
- Izakhiwo, imigwaqo namagama kuphethe izinkomba ezivela esikhathini esidlule.
- Ungayithola indaba ngokubuka, ngokubuza nangokuvakasha.
Speaker notes
Kwenze kube ngokuqondene nabo. Cela abafundi abambalwa baqambe into endala endaweni yabo - isihlahla esidala, isitolo esidala, ithuna, isonto, ibhuloho. Kubhale ebhodini. Qinisekisa abafundi ukuthi umlando wendawo ungowawo wonke umuntu, emizini nasemadolobheni ngokufanayo. Gcina ulimi lubambeka futhi lumfushane kuleli zinga.
Indlela esiwuthola ngayo umlando wendawo
Umseshi womlando usebenzisa izinhlobo ezine zezinkomba ukuze afunde ngendawo.
Izindawo eziwuphawu
Izakhiwo ezindala, izithombe zamatshe nezindawo ezikhethekile esingazibona sizivakashele.
Amagama
Amagama emigwaqo nawezindawo anikezwa kudala ngenxa yesizathu.
Umlando womlomo
Izindaba abantu abadala abazikhumbulayo basitshele ngomlomo.
Imyuziyamu
Izindawo eziphephisela izinto ezindala, izithombe namarekhodi.
Speaker notes
Yethula imithombo emine abafundi abazohlangana nayo emaslayidini alandelayo: izindawo eziwuphawu, amagama, umlando womlomo nemyuziyamu. Cela abafundi baqagele ukuthi isibonelo ngasinye sasebhodini sihambelana naliphi ikhono. Lokhu kubanikeza uhlaka olulula ukuze isifundo singabi uhlu nje lokukhunjulwa. Sebenzisa igama elithi 'umthombo' - into esinikeza ulwazi ngesikhathi esidlule.
Izindawo eziwuphawu ongazibona
Indawo eyuphawu yindawo noma isakhiwo esikhethekile abantu abasaziyo kahle.
Izindawo eziwuphawu zisisiza ukuba sicabange isikhathi esidlule. Isonto elidala, isikhumbuzo sempi, ibhuloho, iholo ledolobha noma isihlahla esidala esikhulu kungaba kudala kakhulu kunabantu abahlala eduze kwaso. Ukubukisisa indawo eyuphawu - ukuma kwayo, amatshe ayo, usuku olukuyo - kusitshela ngabantu abayakha.
- Bheka usuku olulotshwe odongeni noma etsheni.
- Qaphela ukuthi isakhiwo sasisetshenziselwani kudala.
- Buza ukuthi kungani abantu bakhetha ukusakhela kuleyo ndawo.
Speaker notes
Chitha umzuzu ekuqapheleni ngokusondelene - ikhono elibalulekile lomlando. Uma kungenzeka, qamba indawo eyuphawu yangempela eduze kwesikole uyichaze. Khuthaza abafundi ukuba baqaphele imininingwane: izinto ezakhiwe ngazo, izinsuku, okuqoshiwe. Bakhumbuze ukuthi indawo eyuphawu ingaba nesithombe esithobekile, njengesihlahla esidala noma umthombo wamanzi, hhayi kuphela insika enkulu.
Amagama emigwaqo nawezindawo axoxa izindaba
Amagama awakhethwa ngephutha. Elilodwa ngalinye linesizathu ngemuva kwalo.
Bheka igama lomgwaqo, idolobha noma umfula wakini. Amanye amagama avela olimini olwalukhulunywa kudala. Amanye ahlonipha umuntu, isitshalo, isilwane noma isehlakalo. Uma igama lishintsha, nalokho kungumlando - kuvame ukukhombisa ukuthi ababephethe bashintshile.
- Amanye amagama asesiZulwini, isiSuthu, isiBhunu, isiNgisi noma ezinye izilimi.
- Eminye imigwaqo iqanjwe ngabantu ababalulekile.
- Igama elisha emgwaqweni omdala lingakhombisa ukuthi izikhathi zishintshile.
Speaker notes
Buza abafundi ukuthi igama lomgwaqo noma idolobha labo livela kuluphi ulimi nokuthi lingasho ukuthini. Chaza kahle ukuthi izindawo eziningi zaseNingizimu Afrika ziqanjwe kabusha kule minyaka - le yindlela ephephile, efanele iminyaka yabo yokwethula ushintsho ngokuhamba kwesikhathi. Gwema ezombusazwe ezinzima lapha; kugcine kokuthi 'amagama ashintsha lapho ababephethe beshintsha'. [SME] Qinisekisa izibonelo ezifanele zamagama ezindawo zesifunda ikilasi elikuso.
Umlando womlomo: izindaba ezivela kubadala
Abantu abadala baphethe izinkumbulo ezingabhaliwe kunoma yiyiphi incwadi.
Umlando womlomo usho umlando abantu abawuxoxa ngomlomo, ngenkumbulo. Ogogo nomkhulu, omakhelwane nabadala bakho bakhumbula ukuthi indawo yayibukeka kanjani, imidlalo izingane ezaziyidlala, nokuthi yini eshintshile. Uma silalela ngokucophelela, sifunda izinto okungekho ncwadi engasitshela zona.
- Abadala bakhumbula izitolo, izikole nemigwaqo esengasekho manje.
- Izindaba zabo zisisiza ukucabanga impilo ngaphambi kwezithombe nezingcingo.
- Wonke umndeni nomphakathi unabakhe abaxoxi bezindaba.
Speaker notes
Chaza ukuthi umlando womlomo ngumthombo wangempela nohlonishwayo osetshenziswa ngabezomlando. Gcizelela inhlonipho: silalela ngokuthula sithi siyabonga. Veza ukuthi emiphakathini eminingi yaseNingizimu Afrika, ulwazi nomlando kudluliselwe ngomlomo isikhathi eside kakhulu. Buza abafundi ukuthi ubani umxoxi wezindaba emndenini wabo.
Indlela yokuxoxisana nomdala
Inhlolokhono yilapho sibuza umuntu imibuzo silalele ngokucophelela izimpendulo zakhe.
Ungawuqoqa wena umlando womlomo. Khetha umuntu omdala, ucele ngenhlonipho, ulungiselele imibuzo elula embalwa. Lalela kahle, ubhale phansi noma udwebe lokho abakutshela khona.
- Cela kahle kuqala: 'Ngingakubuza yini ngezinsuku zakudala?'
- Buza: 'Yayibukeka kanjani indawo yethu ngesikhathi usemncane?'
- Buza: 'Yini eshintshe kakhulu kusukela ngaleso sikhathi?'
- Yithi ngiyabonga, wabelane nekilasi ngalokho okufundile.
Speaker notes
Lona umsebenzi obambekayo abafundi abangawenza ekhaya. Bonisa imibuzo emibili noma emunye ngokuzwakalayo. Bakhumbuze ukuthi ezinye izinkumbulo zingaba mnandi kanti ezinye zingaba lusizi, futhi lokho kulungile - silalela ngomusa noma kunjani. Bakhuthaze ukuba baqophe izimpendulo ngokubhala, ngokudweba noma (ngemvume) ngokuqopha. Yenza lokhu kube umsebenzi wasekhaya uma isikhathi sivuma.
Imyuziyamu igcina isikhathi esidlule siphephile
Imyuziyamu yindawo enakekela izinto ezindala nezithombe ukuze sifunde kuzo.
Imyuziyamu igcina izinto ezindala - amathuluzi, izingubo, izithombe, izincwadi namamephu - ziphephile futhi ziboniswa. Amadolobha amaningi anemyuziyamu yendawo encane. Umtapo wolwazi nawo ungagcina amaphephandaba amadala nezithombe zendawo yakini. Lezi yizindawo ezimangalisayo ukuba umseshi womlando azivakashele.
- Imyuziyamu ivikela izinto zangempela zakudala, ezibizwa ngokuthi izinto zasendulo (artefacts).
- Izithombe ezindala zisikhombisa ukuthi indawo yayibukeka kanjani.
- Abantu abasebenza lapho bangayiphendula imibuzo yakho.
Speaker notes
Chaza igama elithi 'into yasendulo' (artefact) - into yangempela eyenziwa noma eyasetshenziswa abantu kudala. Uma kukhona imyuziyamu yendawo, umtapo wolwazi noma indawo yamagugu, yiqambe ukhuthaze ukuvakasha kwekilasi. Gqamisa ukuthi izithombe zingumthombo onamandla ngoba zibamba umzuzwana esikhathini. [SME] Faka igama nemininingwane yemyuziyamu yendawo eseduze noma indawo yamagugu yendawo yekilasi.
Indlela indawo eyodwa engashintsha ngayo
- Long ago Indawo yayiwumhlabathi ovulekile, inomfula nemindeni embalwa.
- Later Abantu bakha isonto, isitolo nezindlu zokuqala.
- Grandparents' time Kwengezwa isikole, imigwaqo nemyuziyamu encane.
- Today Kuyindawo ephithizelayo - kodwa izindawo eziwuphawu ezindala zisekhona.
Speaker notes
Lolu uhlu lwesikhathi lwesibonelo, hhayi indawo yangempela - lusebenzise ukufundisa umqondo woshintsho ngokuhamba kwesikhathi, umqondo obalulekile weSigaba Esiphakathi. Mema abafundi ukuba bakhe uhlu lwesikhathi olufanayo lwendawo yabo besebenzisa lokho abadala abakutshela khona. Veza ukuthi ezinye izinto ziyashintsha (imigwaqo emisha, amagama amasha) kanti ezinye zihlala njalo (isonto elidala, umfula).
Ezinye izindaba zibuhlungu - futhi zibalulekile
Akuwona wonke umlando wendawo omnandi, futhi kulungile ukukhuluma ngawo ngomusa.
Kudala, imithetho engenabulungiswa yaphoqa eminye imindeni ukuba ishiye amakhaya ayo ithuthele ezindaweni ezintsha. Izindawo ezifana neSophiatown eGoli neDistrict Six eKapa zake zaba yizindawo eziphithizelayo, kodwa abantu baphoqwa ukuba bathuthe. Namuhla siyazikhumbula lezi zindaba ukuze siphathe wonke umuntu ngokulingana.
- Silalela izindaba ezibuhlungu ngenhlonipho nangomusa.
- Ukukhumbula kusisiza ukuqonda indawo yakithi kangcono.
- Ukufunda iqiniso kusisiza ukwakha izwe elinobulungiswa.
Speaker notes
Kusingathe ngokucophelela nangamafuphi ezingeni lebanga 4. Kugcine kumqondo olula, oyiqiniso wokuthi imithetho engenabulungiswa yake yaphoqa imindeni ukuba ithuthe, ngaphandle kwemininingwane enzima. I-Sophiatown ne-District Six yizibonelo ezaziwayo ezinamakhasi e-SAHO. Qinisekisa abafundi; gxila ekukhumbuleni nasebulungisweni. [SME] Qinisekisa i-URL slug yekhasi lendawo ye-District Six futhi uqinisekise ukuthi indlela yokwethula ukuxoshwa ngenkani yendawo ifanele ibanga 4.
Yenza iphrojekthi yakho yomlando wendawo
Khetha inkomba eyodwa ube umseshi womlando wangempela endaweni yakini.
Dweba indawo eyuphawu
Thola isakhiwo noma indawo endala eseduze kwakho uyidwebe. Bhala into eyodwa ngayo.
Buza umdala
Xoxisana nomuntu omdala ubhale phansi indaba eyodwa akutshela yona.
Cwaninga igama
Thola ukuthi kungani umgwaqo, idolobha noma umfula wakini unaleli gama.
Speaker notes
Guqula isifundo sibe yisenzo. Vumela abafundi bakhethe ikhadi elilodwa njengephrojekthi encane abazoyiqedela ekhaya noma phakathi neviki. Khuthaza ukwabelana esifundweni esilandelayo ukuze ikilasi lakhe isithombe sendawo yalo ndawonye. Lokhu kuxhumanisa imithombo emine nomsebenzi wangempela wezandla - inhliziyo yesihloko se-CAPS soMlando wendawo.
Ukubukeza: indaba yendawo yakithi
Umlando wendawo usizungeze sonke - ezindaweni eziwuphawu, emagameni, ezindabeni zabadala nasemyuziyamu.
Sifundile ukuthi umgwaqo, idolobha nendawo yakithi kunomlando, nokuthi umseshi womlando angawuthola esebenzisa izinkomba ezine: izindawo eziwuphawu, amagama ezindawo, umlando womlomo nemyuziyamu. Manje zama le mibuzo.
Q. Qamba izinto ezimbili umseshi womlando angazibuka ukuze afunde ngendawo yakhe. (2 marks)
Q. Uyini umlando womlomo, futhi singabuza bani ukuze siwuzwe? (3 marks)
Q. Kungani kubalulekile ukuvakashela imyuziyamu noma umtapo wolwazi lapho ufunda umlando wendawo? (3 marks)
Speaker notes
Sebenzisa imibuzo emithathu njengomsebenzi omfushane obhaliwe noma ingxoxo yekilasi. Amamaki alingisa isitayela esilula se-CAPS seSigaba Esiphakathi. Phetha ngokukhumbuza abafundi ukuthi umlando awukho ezincwadini kuphela - ukhona emgwaqweni wabo, futhi bangasiza ukuwugcina uphila ngokwabelana ngalokho abakutholayo. Bonisa kusengaphambili noma yikuphi ukuvakasha kwamagugu endawo okuhleliwe.
- Grade
- Grade 4
- Subject
- History
- CAPS topic
- Local history
- Resource type
- Presentation