Giredi ya 4 Matimu - Xiyenge xa le Xikarhi

Matimu ya Laha Kaya: Ntsheketo wa Ndhawu ya Mina

Xitarata xin'wana ni xin'wana, xiako ni mukulukumba wa kusuhi na wena va khoma xiphemu xa matimu. A hi veni tiphodisa ta matimu kutani hi ma kuma!

Subject: HistoryGrade 4 - Intermediate PhaseCAPS: Local historyDuration: ~30 min

Speaker notes

Hlohlotela swichudeni hi ku vutisa: vito ra xitarata kumbe muti wa n'wina i mani? Munhu wo tshamela ku dyuhala loyi mi n'wi tivaka i mani? Hlamusela leswaku 'laha kaya' swi vula ndhawu ya le kusuhi na hina - xitarata xa hina, doroba kumbe ndhawu ya hina. 'Matimu' swi vula ntsheketo wa leswi endlekeke kwalaho hi nga si velekiwa. Namuntlha hi dyondza tindlela ta mune to kuma ntsheketo wolowo: swikombiso swa ndhawu, mavito ya tindhawu, ku vulavurisana ni vakulukumba, ni timuziyamu.

Ku sungula

I yini matimu ya laha kaya?

Matimu ya laha kaya i ntsheketo wa ndhawu ya wena - ku nga ri le kule, kambe kwala laha u tshamaka kona.

Matimu a hi ya tihosi ta le kule ni madoroba lamakulu ntsena. Xitarata, xikolo ni doroba ra wena na wona ma ni matimu. Matimu ya laha kaya ma vutisa: i vamani lava tshameke laha hi nga si fika? Xana ndhawu leyi a yi languteka njhani khale? Yi cincile njhani?

Ndhawu ya wena a yi ri kona khale swinene u nga si velekiwa.
Swiako, magondzo ni mavito swi khoma swikombiso swa nkarhi lowu hundzeke.
U nga kuma ntsheketo hi ku languta, hi ku vutisa ni hi ku endzela.

Speaker notes

Yi endle yi va ya wena. Vutisa swichudeni swin'wana leswaku swi boxa nchumu wa khale endhawini ya swona - murhi wa khale, xitolo xa khale, sirha, kereke, xibuwa. Tsala swilo leswi ebodweni. Tiyisisa swichudeni leswaku matimu ya laha kaya i ya vanhu hinkwavo, emitini ni madorobeni. Hlaya ririmi ro olova ni ro koma eka level leyi.

Swikombiso swa mune swa nkarhi lowu hundzeke

Ndlela leyi hi kumaka matimu ya laha kaya ha yona

Phodisa ra matimu ri tirhisa mixaka ya mune ya swikombiso ku dyondza hi ndhawu.

Swikombiso swa ndhawu

Swiako swa khale, swifaniso swa mavuwe ni tindhawu to hlawuleka leti hi nga ti vonaka ni ku ti endzela.

Mavito

Mavito ya switarata ni ya tindhawu lawa ma nyikiweke khale hi xivangelo.

Matimu ya nomu

Mintsheketo leyi vakulukumba va yi tsundzukaka va tlhela va hi byela hi nomu.

Timuziyamu

Tindhawu leti hlayisaka swilo swa khale, swifaniso ni tirhekhodo hi ku hlayiseka eka hina.

Speaker notes

Nghenisa swihlovo swa mune leswi swichudeni va nga ta swi hlangana na swona eka tislayidi leti landzelaka: swikombiso swa ndhawu, mavito, matimu ya nomu ni timuziyamu. Vutisa swichudeni leswaku va vhumbha leswaku xikombiso xihi xi fambelanaka ni xikombiso xin'wana ni xin'wana xa vona xa le bodweni. Leswi swi va nyika xivumbeko xo olova leswaku dyondzo a hi nxaxamelo ntsena wo tsundzuka hi hloko. Tirhisa rito 'xihlovo' - nchumu lexi hi nyikaka vuxokoxoko hi nkarhi lowu hundzeke.

Xikombiso 1 - Swikombiso swa ndhawu

Swikombiso swa ndhawu leswi u nga swi vonaka

Xikombiso xa ndhawu i ndhawu kumbe xiako xo hlawuleka lexi vanhu va xi tivaka kahle.

Swikombiso swa ndhawu swi hi pfuna ku anakanya nkarhi lowu hundzeke. Kereke ya khale, xitsundzuxo xa nyimpi, xibuwa, holo ya doroba kumbe murhi lowukulu wa khale swi nga va swi ri swa khale ku tlula vanhu lava tshamaka kusuhi na swona. Ku languta xikombiso xa ndhawu hi vukheta - xivumbeko xa xona, maribye ya xona, siku leri nga eka xona - swi hi byela hi vanhu lava xi akeke.

Lava siku leri tsariweke ebodweni kumbe eribyeni.
Xiya leswaku xiako a xi tirhisiwa yini khale.
Vutisa leswaku ha yini vanhu va hlawurile ku aka kwalaho.

Speaker notes

Teka nkarhi eka ku xiya hi vukheta - vuswikoti bya nkoka bya Matimu. Loko swi koteka, boxa xikombiso xa xiviri xa ndhawu ekusuhi ni xikolo u tlhela u xi hlamusela. Khutaza swichudeni ku xiya vuxokoxoko: swilo leswi endliweke ha swona, masiku, ku tsariwa. Va tsundzuxe leswaku xikombiso xa ndhawu xi nga va xa xitsongo, ku fana ni murhi wa khale kumbe xihlovo xa mati, ku nga ri xitsundzuxo xikulu ntsena.

Xikombiso 2 - Mavito

Mavito ya switarata ni ya tindhawu ma sungula mintsheketo

Mavito a ma hlawuriwi hi nkolongo. Rin'wana ni rin'wana ri ni xivangelo.

Languta vito ra xitarata, doroba kumbe nambu wa wena. Mavito man'wana ma huma eka ririmi leri a ri vulavuriwa khale. Man'wana ma xixima munhu, ximilana, xiharhi kumbe xiendlakalo. Loko vito ri cinca, na swona i matimu - hakanyingi swi kombisa leswaku vanhu lava fumaka va cincile.

Mavito man'wana ya le ka isiZulu, Sesotho, Afrikaans, English kumbe tindzimi tin'wana.
Switarata swin'wana swi thiyiwe hi mavito ya vanhu va nkoka.
Vito rintshwa eka xitarata xa khale xi nga kombisa leswaku minkarhi yi cincile.

Speaker notes

Vutisa swichudeni leswaku vito ra xitarata kumbe doroba ra vona ri huma eka ririmi rihi na leswaku ri nga vula yini. Hlamusela hi vunene leswaku tindhawu to tala ta Afrika Dzonga ti cincile mavito hi malembe lama hundzeke - leyi i ndlela yo hlayiseka, leyi fanelaka malembe ya swichudeni yo nghenisa ku cinca hi nkarhi. Papalata ti polotiki to tika laha; hlaya swi ri 'mavito ma cinca loko vanhu lava fumaka va cinca'. [SME] Tiyisisa swikombiso swa mavito ya tindhawu ta laha kaya leswi faneleke eka xifundzha lexi tlawa wu nga eka xona.

Xikombiso 3 - Matimu ya nomu

Matimu ya nomu: mintsheketo ya vakulukumba

Vakulukumba va khoma switsundzuxo leswi nga tsariwangiki eka buku ni yin'we.

Matimu ya nomu ma vula matimu lawa vanhu va ma byelaka hi nomu, hi ku tsundzuka. Vakokwana va wena, vaakelani ni vakulukumba va tsundzuka ndlela leyi ndhawu a yi languteka ha yona, mintlangu leyi vana a va yi tlanga, ni leswi cinceke. Loko hi yingisela hi vukheta, hi dyondza swilo leswi ku nga riki na buku yi nga hi byelaka swona.

Vakulukumba va tsundzuka switolo, swikolo ni magondzo lawa se ma nga ha ri kona.
Mintsheketo ya vona yi hi pfuna ku anakanya vutomi lebyi a byi ri kona swifaniso ni tiselfoni swi nga si va kona.
Ndyangu wun'wana ni wun'wana ni vaaki va ni vatsheketi va vona.

Speaker notes

Hlamusela leswaku matimu ya nomu i xihlovo xa xiviri ni xa nkoka lexi tirhisiwaka hi va histori. Kandziyisa xichavo: hi yingisela hi ku miyela hi tlhela hi khensa. Kombisa leswaku eka vaaki vo tala va Afrika Dzonga, vutivi ni matimu swi hundziseriwe hi nomu ku ringana nkarhi wo leha swinene. Vutisa swichudeni leswaku mutsheketi eka ndyangu wa vona i mani.

Va muyingiseri lonene

Ndlela yo endla inthaviyu ni mukulukumba

Inthaviyu i loko hi vutisa munhu swivutiso hi tlhela hi yingisela tinhlamulo ta yena hi vukheta.

U nga hlengeleta matimu ya nomu hi wexe. Hlawula mukulukumba, u vutisa hi ku xixima, u tlhela u lunghisela swivutiso swo olova switsongo. Yingisela kahle, u tsala kumbe u dirowa leswi va ku byelaka swona.

Vutisa hi ku xixima ku sungula: 'Ndzi nga ku vutisa hi masiku ya khale?'
Vutisa: 'Ndhawu ya hina a yi languteka njhani loko u ha ri ntsongo?'
Vutisa: 'I yini leswi cinceke ngopfu ku sukela kwalaho?'
Khensa, u tlhela u avelana ni tlilasi leswi u swi dyondzeke.

Speaker notes

Leyi i ntirho wo tirha lowu swichudeni va nga wu endlaka ekaya. Kombisa xivutiso xin'we kumbe swimbirhi hi nomu. Va tsundzuxe leswaku switsundzuxo swin'wana swi nga tsakisa naswona swin'wana swi nga vava, naswona swi lulamile - hi yingisela hi musa hambiloko ku ri kwihi. Va khutaze ku rhekhoda tinhlamulo hi ku tsala, hi ku dirowa kumbe (hi mpfumelelo) hi ku rhekhoda. Endla leswi ntirho wa le kaya loko nkarhi wu pfumela.

Xikombiso 4 - Timuziyamu

Timuziyamu ti hlayisa nkarhi lowu hundzeke hi ku hlayiseka

Muziyamu i ndhawu leyi languteleke swilo swa khale ni swifaniso leswaku hi dyondza eka swona.

Muziyamu wu hlayisa swilo swa khale - switirho, tinguvu, swifaniso, mapapila ni mimephu - hi ku hlayiseka wu tlhela wu swi kombisa. Madoroba yo tala ma ni muziyamu lontsongo wa laha kaya. Layiburari na yona yi nga khoma tiphephahungu ta khale ni swifaniso swa ndhawu ya wena. Leti i tindhawu letinene eka phodisa ra matimu ku ti endzela.

Timuziyamu ti sirhelela swilo swa xiviri swa khale, leswi vuriwaka swiendliwa swa khale (artefacts).
Swifaniso swa khale swi hi kombisa ndlela leyi ndhawu a yi languteka ha yona khale.
Vanhu lava tirhaka kwalaho va nga hlamula swivutiso swa wena.

Speaker notes

Hlamusela rito 'xiendliwa xa khale' (artefact) - nchumu wa xiviri lowu endliweke kumbe wu tirhisiweke hi vanhu khale. Loko ku ri ni muziyamu, layiburari kumbe ndhawu ya ndzhaka ya laha kaya, boxa yona u tlhela u khutaza ku endzela ka tlilasi. Kandziyisa leswaku swifaniso i xihlovo xa matimba hikuva swi khoma nkarhi hi xikan'wekan'we. [SME] Engetela vito ni vuxokoxoko bya muziyamu kumbe ndhawu ya ndzhaka ya kusuhi ya ndhawu ya tlilasi.

Tindhawu ti cinca hi ku famba ka nkarhi

Ndlela leyi ndhawu yin'we yi nga cincaka ha yona

Long ago Ndhawu a yi ri misava yo pfuleka, yi ni nambu ni mindyangu yitsongo.
Later Vanhu va akile kereke, xitolo ni tiyindlu to sungula.
Grandparents' time Xikolo, magondzo ni muziyamu lontsongo swi engeteriwile.
Today I ndhawu yo khwatsa - kambe swikombiso swa khale swa ha ri kona.

Speaker notes

Leyi i timelayini ya xikombiso, ku nga ri ndhawu ya xiviri - yi tirhise ku dyondzisa mhaka ya ku cinca hi nkarhi, mianakanyo ya nkoka ya Xiyenge xa le Xikarhi. Rhamba swichudeni ku aka timelayini yo fana ya ndhawu ya vona hi ku tirhisa leswi vakulukumba va va byeleke swona. Kombisa leswaku swin'wana swa cinca (magondzo lamantshwa, mavito lamantshwa) kasi swin'wana swa tshama (kereke ya khale, nambu).

Ku khoma mintsheketo yo tika hi vukheta

Mintsheketo yin'wana ya vava - naswona ya nkoka

A hi matimu hinkwawo ya laha kaya lama tsakisaka, naswona swi lulamile ku vulavula ha wona hi musa.

Khale, milawu yo ka yi nga lulamanga yi sindzisile mindyangu yin'wana ku suka emakaya ya yona yi ya eka tindhawu tintshwa. Tindhawu to fana na Sophiatown eJohannesburg ni District Six eKapa (Cape Town) a ti ri tindhawu to khwatsa to tshama vanhu, kambe vanhu va sindzisiwile ku suka. Namuntlha hi tsundzuka mintsheketo leyi leswaku hi khoma vanhu hinkwavo hi ku ringana.

Hi yingisela mintsheketo yo vava hi xichavo ni musa.
Ku tsundzuka swi hi pfuna ku twisisa ndhawu ya hina kahle.
Ku dyondza ntiyiso swi hi pfuna ku aka tiko ro lulama.

Speaker notes

Khoma leswi hi vukheta ni hi ku koma eka level ya Giredi ya 4. Hlaya swi ri eka mianakanyo yo olova, ya ntiyiso ya leswaku milawu yo ka yi nga lulamanga yi tshame yi sindzisa mindyangu ku rhurha, u nga nghenisi vuxokoxoko byo tika. Sophiatown ni District Six i swikombiso leswi tiviwaka leswi nga ni matluka ya SAHO. Tiyisisa swichudeni; kongomisa eka ku tsundzuka ni ku lulama. [SME] Kamba URL slug ya tluka ra ndhawu ya District Six u tlhela u tiyisisa leswaku ndlela yo hlamusela ku sindzisiwa ku rhurha yi lunghisiwe kahle eka Giredi ya 4.

Nkarhi wa wena

Endla phrojeke ya wena ya matimu ya laha kaya

Hlawula xikombiso xin'we u tlhela u va phodisa ra xiviri ra matimu endhawini ya wena.

Dirowa xikombiso xa ndhawu

Kuma xiako xa khale kumbe ndhawu ya kusuhi na wena u xi dirowa. Tsala nchumu wun'we ha xona.

Vutisa mukulukumba

Endla inthaviyu ni mukulukumba u tlhela u tsala ntsheketo wun'we lowu a ku byelaka wona.

Kambisisa vito

Kuma leswaku ha yini xitarata, doroba kumbe nambu wa wena wu ni vito ra wona.

Speaker notes

Hundzula dyondzo yi va ntirho. Pfumelela swichudeni ku hlawula khadi rin'we tanihi phrojeke leyitsongo ku yi hetisisa ekaya kumbe hi vhiki. Khutaza ku avelana eka dyondzo leyi landzelaka leswaku tlilasi yi aka xifaniso xa ndhawu ya vona swin'we. Leswi swi hlanganisa swihlovo swa mune ni ntirho wa xiviri wo tirha hi mavoko - mbilu ya dyondzo ya CAPS ya Local history.

A hi kambeni leswi hi swi dyondzeke

Nkambelo: ntsheketo wa ndhawu ya hina

Matimu ya laha kaya ma le kwihi ni kwihi ehandle ka hina - eka swikombiso swa ndhawu, mavito, mintsheketo ya vakulukumba ni timuziyamu.

Hi dyondzile leswaku xitarata, doroba ni ndhawu ya hina swi ni matimu, naswona leswaku phodisa ra matimu ri nga swi kuma hi swikombiso swa mune: swikombiso swa ndhawu, mavito ya tindhawu, matimu ya nomu ni timuziyamu. Sweswi ringeta swivutiso leswi.

Q. Boxa swilo swimbirhi leswi phodisa ra matimu ri nga swi languta ku dyondza hi ndhawu ya vona. (2 marks)

Q. Xana matimu ya nomu i yini, naswona hi nga vutisa mani ku ma twa? (3 marks)

Q. Ha yini swi ri swa nkoka ku endzela muziyamu kumbe layiburari loko u dyondza matimu ya laha kaya? (3 marks)

Speaker notes

Tirhisa swivutiso swinharhu tanihi ntirho wo tsala wo koma kumbe mbulavurisano wa tlilasi. Timaki ti landzelela xitayela xo olova xa CAPS xa Xiyenge xa le Xikarhi. Gimeta hi ku tsundzuxa swichudeni leswaku matimu a ma ri eka tibuku ntsena - ma le xitarateni xa vona, naswona va nga pfuna ku ma hlayisa ma hanya hi ku avelana leswi va swi kumaka. Nyika xikombiso xa endzelo wihi na wihi wa ndzhaka ya laha kaya lowu kunguhatiweke.

Use ←→ to move · F present · S notes · P print

Go deeperThis lesson is based on the article "Grade 4 - Term 1: Local History".

Read the full article

Grade: Grade 4
Subject: History
CAPS topic: Local history
Resource type: Presentation